Adhyaya 4

Verse 1

नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे

ନାରଦ କହିଲେ—ତେବେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କଲି: ‘ଏହି ସ୍ଥାନ କିପରି ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ହେବ? କାରଣ ଏହି ଭୂମି ମୋ ଅଧୀନରେ ଅଛି, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ସଦା ମୋ ପ୍ରଭାବରେ ବଶ ରହନ୍ତି।’

Verse 2

यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः

ମୁଁ ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମା ନୃପଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଭୂମି ଯାଚିଲେ, ଯାଚିତମାତ୍ରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦେଇଦେବେ; ପରେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 3

तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते

ମୁନିମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି—ଧନ (କିମ୍ବା ଦାନ) ଉତ୍ତମ ଭାବେ ତିନି ପ୍ରକାର: ଶୁକ୍ଳ (ଶୁଦ୍ଧ), ମଧ୍ୟମ ଓ ଶବଳ (ମିଶ୍ର); କିନ୍ତୁ ଅଧମକୁ ‘କୃଷ୍ଣ’ (କଳୁଷିତ) କୁହାଯାଏ।

Verse 4

श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च

ଶ୍ରୁତିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ପ୍ରଚାର କରି ଲଭ୍ୟ, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଏବଂ କନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଦତ୍ତ ଧନକୁ ‘ଶୁକ୍ଳ’ (ଶୁଦ୍ଧ) କୁହାଯାଏ। ତଦ୍ରୂପ ସୁଦ, ବାଣିଜ୍ୟ, କୃଷି ଓ ଯାଚନାରୁ ମିଳୁଥିବା ଲାଭ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ଳ ମନାଯାଏ।

Verse 5

शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

ସଦ୍ଜନମାନେ ଜୁଆ, ଚୋରି ଓ ଦୁସ୍ସାହସିକ/ହିଂସାତ୍ମକ କର୍ମରେ ଲଭ୍ୟ ଧନକୁ ‘ଶବଳ’ (ମିଶ୍ର) କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଛଳ-କପଟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉପଲକ୍ଷରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ‘କୃଷ୍ଣ’ (ଅଶୁଦ୍ଧ) ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 6

शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते

ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଧନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଧର୍ମ କରେ ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦିଏ, ସେ ତାହାର ଫଳରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 7

राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते

କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜସ ଭାବରେ ଏବଂ ମିଶ୍ର (ଦୂଷିତ) ଧନରେ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ, ସେ ତାହାର ଫଳରେ ମାନବତ୍ୱକୁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 8

तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः

ତମସରେ ଆବୃତ ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି କଳା (ଅପବିତ୍ର) ଧନରେ ଦାନ ଦିଏ, ସେ ନରାଧମ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହାର ଫଳ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ପାଏ।

Verse 9

तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्

ଯାଚନାରେ ମୋତେ ମିଳୁଥିବା ଧନ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ରାଜସ ସ୍ୱଭାବର; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାବ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦାନ ଯାଚିଲେ, ସେହିଟା ‘ପ୍ରତିଗ୍ରହ’ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ଅଟେ।

Verse 10

तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः

ତଥାପି, ହାୟ, ସେହିଟା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟର କାରଣ—ଏହି ମୋର ମତ। ଏହି ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଘୋର: ସ୍ୱାଦରେ ମଧୁ ପରି, କିନ୍ତୁ ପରିଣାମରେ ବିଷ ସମ।

Verse 11

प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्

ଦାନ ଗ୍ରହଣ ସହ ଯୁକ୍ତ ରୋଗ ସେହି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଆବିଷ୍ଟ କଲା। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ପାପରୁ—ଏହି ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଆଚାରରୁ—ନିବୃତ୍ତ ହେଲି।

Verse 12

ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः

ଏହେତୁ କୌଣସି ଉପାୟରେ—ସେଇ ଦୁଇ ପଥରୁ ଗୋଟିଏ ପଥରେ—ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସ୍ଥିର ଜୀବିକା ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ହେବ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରେ।

Verse 13

यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु

ଯେପରି କୁଭାର୍ଯ୍ୟାଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ଅନ୍ତ ପାଉନାହିଁ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ବିମର୍ଶ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—ମୋ ଚିନ୍ତାର ଅଣୁମାତ୍ର ଅନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପାଉନାହିଁ।

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे

ସେହି ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଅନେକ ମୁନି ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ—ଭୂମି ଓ ସାଗରର ସଙ୍ଗମ ଥିବା ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ।

Verse 15

अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, “ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ?” ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ମୁନେ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ବିଷୟରୁ।”

Verse 16

धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्

ଏହି ଦେଶର ଅଧିପତି ଧର୍ମବର୍ମା ନାମକ ରାଜା, ଦାନର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 17

ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्

ତାପରେ ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ରାଜନ୍, ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ: ଦାନର ଦୁଇ ହେତୁ, ଛଅ ଆଧାର, ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଦ୍ୱିବିଧ।”

Verse 18

चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह

“ଦାନ ଚାରି ପ୍ରକାର, ତ୍ରିବିଧ, ଏବଂ ତିନି ନାଶ (ପୁଣ୍ୟ ନାଶକ) ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।” ଏହି ଏକ ଶ୍ଲୋକ କହି ଆକାଶବାଣୀ ନିରବ ହେଲା।

Verse 19

श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्

ହେ ନାରଦ, ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ରାଜା ଧର୍ମବର୍ମା ଢୋଲ ପିଟାଇ ଘୋଷଣା କରାଇଲେ।

Verse 20

यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्

“ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଯେ କେହି ସଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଏହି ପୁରସ୍କାର ଦେବି।”

Verse 21

गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः

ଯେ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବ, ତାକୁ ମୁଁ ସାତ ନିୟୁତ ଗାଈ, ସମ ପରିମାଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସାତ ଗ୍ରାମ ଦାନ କରିବି।

Verse 22

पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने

ନୃପତି ରାଜାଙ୍କ ମହାନ ବଚନ ଢୋଳ-ନଗାଡ଼ାରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଥିବା ଶୁଣି, ହେ ମୁନି, ବହୁ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୋଟି କୋଟି କରି ଆସିଲେ।

Verse 23

पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने

ହେ ମୁନି, ଏହି ଶ୍ଲୋକର ବିନ୍ୟାସ ଦୁର୍ବୋଧ; ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ମୂକ ଲୋକ ଗୁଡ଼ର ସ୍ୱାଦ କହିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 24

वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः

ହେ ନାରଦ, ଧନଲୋଭରେ ଆମେ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲୁ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ଲୋକଟି ଦୁର୍ବୋଧ ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ।

Verse 25

दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः

ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦୁର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟେୟ, ଏବଂ ଆମେ ଧନ ମଧ୍ୟ ପାଇନାହୁଁ। ‘ତେବେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କିପରି କରିବୁ?’—ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଆମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ।

Verse 26

एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्

ହେ ଫାଲ୍ଗୁନ! ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି ଏବଂ ମନେ ଭାବିଲି—‘ସହାୟତା କରି ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ପଠାଇଦେବି।’

Verse 27

अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा

ଆହା! ମୋ ପାଇଁ ଉପାୟ ମିଳିଗଲା; ପଦପ୍ରାପ୍ତିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମୁଁ ପଦ ଓ ଧନ—ଦୁହେଁ ପାଇବି।

Verse 28

विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः

ବିଦ୍ୟାର ମୂଲ୍ୟ ବୋଲି ଏଭଳି ଯାଚନା କରି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପୁରାଣାର୍ଷି—ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ବାସୁଦେବ ସତ୍ୟ ହିଁ କହିଛନ୍ତି।

Verse 29

धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते

ଯାହାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧର୍ମରେ, ତଥାପି ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯାହାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ପାପରେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ—ସେ ଉଭୟତ୍ର ହତାଶ ରହେ।

Verse 30

एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିଜ ରୁଚିଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ; ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

Verse 31

मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्

ମୋର ଏହି ମନୋରଥ ସଫଳ ହୋଇଛି—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଉଦ୍ଭବି ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇଛି। ଏବଂ ଏହି ଦୁର୍ବିଦ ଶ୍ଲୋକକୁ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ବୁଝୁଛି।

Verse 32

अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः

ଅମୂର୍ତ୍ତ ପିତୃଗଣ ପୂର୍ବେ ହିଁ ଏହା ମୋତେ ଜଣାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କଲି।

Verse 33

प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्

ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ଭୂମି-ସାଗର ସଙ୍ଗମକୁ ଚାଲିଲି। ପରେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି।

Verse 34

इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु

ମୁଁ ଏହିପରି କହିଛି; ଏବେ, ହେ ନୃପ, ଏହି ଶ୍ଲୋକର ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ। ଏବଂ ପଟହ-ଘୋଷରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୁମ ଦାନକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।

Verse 35

एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते

ଏହା କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜା କହିଲେ—“ଏହିପରି ଭାବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କୋଟିକୋଟିଥର କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ବିଷୟକୁ ପୁନଃ ନୂତନ ଅର୍ଥରେ ସାର୍ଥକଭାବେ କିପରି କୁହାଯିବ?”

Verse 36

के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ

ଦାନର ଦୁଇ ହେତୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? ଘୋଷିତ ଛଅ ଅଧିଷ୍ଠାନ କଣ? ଛଅ ଅଙ୍ଗ କଣ? ଏବଂ ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ ଦୁଇ ‘ପାକ’ (ଫଳ-ପରିଣାମ) କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?

Verse 37

के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद

ଦାନର ଚାରି ପ୍ରକାର କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ସେ କଣ? ଏବଂ ଦାନର ‘ନାଶ’ (ହାନି/କ୍ଷୟ) କେଉଁଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି? ଏହା ସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 38

स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ସାତଟି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯଦି ତୁମେ କହିବ, ତେବେ ମୁଁ ସାତ ହଜାର ଗାଈ ଦେବି ଏବଂ ସେତେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଦେବି।

Verse 39

सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्

“ମୁଁ ସାତଟି ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଦେବି; ନଚେତ୍ ତୁମେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।” ହେ ପାର୍ଥ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱାମୀ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହି…

Verse 40

धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु

ଏମିତି ହେଉ, ଧର୍ମବର୍ମନ୍—ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ତାହା ଭଲଭାବେ ଅବଧାରଣ କର। ମୁଁ ଶ୍ଲୋକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବି; ଦାନର ସେଇ ଦୁଇ ହେତୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 41

अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते

ଦାନ ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ବହୁ, ତାହା ଶୁଭ ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ। ଦାନର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ନିର୍ଭର।

Verse 42

तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः

ସେଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିଷୟରେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—ବହୁ ଦେହକ୍ଲେଶରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଧନର ଢେରରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏନା।

Verse 43

धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्

ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ଧର୍ମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଦ୍ଭୁତ ତପ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ; ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ।

Verse 44

सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्

ଯଦି କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ସର୍ବସ୍ୱ, ଏପରିକି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ, ତେବେ ସେ କିଛି ଫଳ ପାଉନାହିଁ। ତେଣୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଦାତା ହେବା ଉଚିତ।

Verse 45

श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः

ଧର୍ମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ବଡ଼ ଧନର ଢେର ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। କାରଣ ଅକିଞ୍ଚନ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 46

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु

ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସ୍ୱଭାବଜ ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ, ରାଜସୀ ଓ ତାମସୀ; ତାହା ଶୁଣ।

Verse 47

यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः

ସାତ୍ତ୍ୱିକମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ରାଜସମାନେ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ; ତାମସ ଲୋକେ ପ୍ରେତ, ଭୂତ ଓ ପିଶାଚମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।

Verse 48

तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति

ଏହେତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ନ୍ୟାୟାର୍ଜିତ ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ତାହାଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ଅଳ୍ପ ଦାନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 49

शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्

ସାମର୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ—କୁଟୁମ୍ବର ଭୋଜନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ପରେ ଯାହା ଅତିରିକ୍ତ ରହେ ତାହା ଦାନୀୟ; ଯେ ଦାନ ପ୍ରଥମେ ମଧୁସ୍ୱାଦ, ପରେ ବିଷ ସମ, ସେ ଦାତାର ଧର୍ମକୁ ବିପରୀତ କରେ।

Verse 50

शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः

ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପରଜନକୁ ଦାନ କରି, ସ୍ୱଜନକୁ ଦୁଃଖଜୀବନରେ ରଖିଲେ—ତାହା ମଧୁ ପିଇ ପରେ ବିଷବେଦନା ଭୋଗିବା ସମ; ଧର୍ମର କେବଳ ପ୍ରତିରୂପ ମାତ୍ର।

Verse 51

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च

ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇ ଓ ପୀଡ଼ା କରି ଯେ ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହା ‘ଦୁଃଖୋଦକ’ ହୋଇ ଜୀବନ୍ତ ଓ ମୃତ—ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖ ଦିଏ।

Verse 52

सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति

ସାଧାରଣ (ସହଭାଗ) ସମ୍ପତ୍ତି, ଯାଚନା କରି ନିଆଯାଇଥିବା, ନ୍ୟାସ ଓ ଗିରବ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସରେ ରଖାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଜମା ନିକ୍ଷେପ—ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ ସର୍ବସ୍ୱ—ଏସବୁ ଦାନରେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 53

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः

ଆପଦାରେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ନବବସ୍ତୁ’ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ଦେଉଛି ସେ ମୂଢମନା; ଏମିତି ନର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 54

इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि

ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଦୁଇ ହେତୁ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ଏବେ ଆଉ ଶୁଣ—ଦାନର ଛଅ ଅଧିଷ୍ଠାନ ମୁଁ କହିବି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କର।

Verse 55

धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜା, ହର୍ଷ, ଭୟ—ଏହି ଛଅଟିକୁ ଦାନର ଅଧିଷ୍ଠାନ (ପ୍ରେରକ ଆଧାର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 56

पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते

ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ, କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟୋଜନ ଆଶା ନକରି, କେବଳ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ତାହାକୁ ‘ଧର୍ମଦାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 57

धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु

ଧନଲୋଭ ଦେଖାଇ ଧନୀକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପଦ/ସାଧନ ଆଣିଲେ, ତାହାକୁ ‘ଅର୍ଥଦାନ’ କୁହନ୍ତି; ଏବେ ‘କାମଦାନ’ ଶୁଣ।

Verse 58

प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते

କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ଆଶା କରି, ଆସକ୍ତି ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ, ଅନର୍ହମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ତାହା ‘କାମଦାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 59

संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्

ସଭାରେ ଲଜ୍ଜା ଓ ଲୋକନିନ୍ଦାଭୟରୁ ଆର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦାନ ରୂପେ ପୁନଃ ଯାହା ଦିଆ-ନିଆ ହୁଏ—ତାହା ‘ବ୍ରୀଡାଦାନ’ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 60

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः

ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖି କିମ୍ବା ଶୁଣି ହର୍ଷସହିତ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ଧର୍ମଚିନ୍ତକମାନେ ତାହାକୁ ‘ହର୍ଷଦାନ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 61

आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते

ଆକ୍ରୋଶ, ଅନର୍ଥ ଓ ହିଂସାର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ—ଉପକାର ନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ-ନିବାରଣାର୍ଥେ ଦିଆଗଲେ—ତାହାକୁ ‘ଭୟଦାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 62

प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्

ଛଅ ଅଧିଷ୍ଠାନ କୁହାଗଲା; ଏବେ ଦାନର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ଦାତା, ପ୍ରତିଗ୍ରାହୀ, ଶୁଦ୍ଧି, ଦେୟ ବସ୍ତୁ, ଏବଂ ଧର୍ମାନୁଗୁଣତା (ଧର୍ମଯୁକ୍ତତା)।

Verse 63

देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः

ଦେଶ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ଦାନର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ—ଏହିମାନେ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯୋଗ୍ୟ ଦାତା ନିରୋଗୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ଦାନେ ଉତ୍ସୁକ, ବ୍ୟସନହୀନ ଓ ଶୁଚି।

Verse 64

अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः

ନିନ୍ଦ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଜୀବିକାକର୍ମରେ ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିବା—ଏଭଳି ଛଅ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଦାତା ପ୍ରଶଂସନୀୟ। କିନ୍ତୁ ଯେ କୁଟିଳ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଅଶାନ୍ତଚିତ୍ତ, ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟ ସହ ଭୀରୁ, ସେ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 65

असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः

ଯେ ଅସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ନିଦ୍ରାଳୁ ଏବଂ ତମୋଗୁଣରେ ନିମଗ୍ନ ଦାତା, ସେ ଅଧମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏମିତି ଲୋକ—ତ୍ରିବିଧ ଶୁଚିତାର ବାହ୍ୟ ଆଡମ୍ବର ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ—କୃଶବୃତ୍ତି, କ୍ରୂର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧୀନ ରହେ।

Verse 66

विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता

ଯେ ଜନ୍ମଦୋଷ ଓ ଆଚରଣଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ‘ବ୍ରାହ୍ମ’—ଦାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖେ ଅର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସଦା ହର୍ଷିତ ହୁଏ, ସତ୍କାର କରେ ଓ ଅସୂୟାରହିତ ରହେ—ଏହିଏ ଶୁଦ୍ଧି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 67

अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते

ଅନ୍ୟକୁ ବାଧା ନଦେଇ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶ ବିନା, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ—ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ବହୁ—ଦାନଯୋଗ୍ୟ ‘ଦେୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 68

तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्

ଏପରି ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯଥୋଚିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ସହ କିଛି ନ କିଛି ଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ମତ।

Verse 69

न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा

ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ପାଇବାକୁ ଯେ ଧନ ଦୁର୍ଲଭ—ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳ ହେତୁ—ସେହି ଧନ ଦାନ କଲେ ସେଇ ଦେଶ ଓ ସେଇ କାଳ ଦାନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 70

षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते

ଏପରି ‘ଷଡଅଙ୍ଗ’ କୁହାଗଲା; ଏବେ ‘ଦୁଇ ପାକ’ (ଫଳ-ପରିପାକ) ଶୁଣ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଦାନରୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫଳ ପକେ—ଗୋଟିଏ ପରଲୋକରେ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଏହି ଲୋକରେ।

Verse 71

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते

ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଯେ କିଛି ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଦାନ ପରଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଫଳ ଏହି ଲୋକରେ ହିଁ ଭୋଗ ହୁଏ; ତାହା କେବଳ ଐହିକ।

Verse 72

द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्

ଦୁଇଟି ‘ପାକ’ (ଫଳ-ପରିପାକ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏବେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଶୁଣ। କ୍ରମେ—ଧ୍ରୁବ, ତ୍ରିକ, କାମ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 73

वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्

ଏହି ବୈଦିକ ଦାନମାର୍ଗକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଚାରି ଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାହାମଧ୍ୟରେ ‘ଧ୍ରୁବ’ ଦାନ—ପାଣିଘର, ବିଶ୍ରାମଶାଳା, ତଡାଗ/ପୋଖରୀ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ମାଣ—ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାମନାର ସ୍ଥିର ଫଳ ଦିଏ।

Verse 74

तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते

ଯେ ଦାନ ଦିନେଦିନେ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ତ୍ରିକାମ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଦାନ ସନ୍ତାନ, ବିଜୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ଏଇ ତିନି କାମନା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ-ଶିଶୁଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

Verse 75

इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା-କାମନାରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ଦାନକୁ ‘କାମ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ସ୍ମୃତିରେ ଏହାକୁ କାଳାପେକ୍ଷ, କ୍ରିୟାପେକ୍ଷ ଓ ପାତ୍ର-ଗୁଣାପେକ୍ଷ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

ନୈମିତ୍ତିକ ଦାନ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହା ନିତ୍ୟ ହୋମବିନା ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ ବୋଲି ଉକ୍ତ। ଏହିପରି କଥିତ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ରୈବିଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 77

अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः

ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଆଠଟି ଦାନ ‘ଉତ୍ତମ’ ଏବଂ ଚାରିଟି ‘ମଧ୍ୟମ’; ଶେଷଗୁଡ଼ିକ ‘କନୀୟ’। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ରିବିଧ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 78

गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः

ଗୃହ, ପ୍ରାସାଦ, ବିଦ୍ୟାଦାନ, ଭୂମି, ଗୋଦାନ, କୂପ, ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ଏସବୁ ‘ଉତ୍ତମ ଦାନ’; କାରଣ ଏହା ଉତ୍ତମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଜୀବନାଧାରର ଦାନ।

Verse 79

अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः

ଅନ୍ନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଆଦି ବାହନ—ଏହି ଦାନଗୁଡ଼ିକ ‘ମଧ୍ୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଏହା ମଧ୍ୟମ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦାନ।

Verse 80

उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च

ଉପାନ (ପାଦୁକା), ଛତ୍ର, ପାତ୍ର ଆଦି, ଏବଂ ଦଧି, ମଧୁ, ଆସନ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ‘କନୀୟ ଦାନ’ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ; କାରଣ ଏହା କନୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦାନ।

Verse 81

दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु

ଦୀପ, କାଠ, ପଥର ଆଦିର ଦାନ ସବୁଠାରୁ କନିଷ୍ଠ; ବହୁବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଫଳ ଅଳ୍ପକାଳିକ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘କନୀୟ’ କୁହନ୍ତି; ଏବେ ଦାନନାଶର ତିନି ଉପାୟ ଶୁଣ।

Verse 82

यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्

ଦାନ ଦେଇ ପରେ ଯେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଜଳେ, ସେ ଦାନ ‘ଆସୁର’ ବୋଲି ମନାଯାଏ ଏବଂ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେ ‘ରାକ୍ଷସ’; ସେଥିରୁ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।

Verse 83

यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी

ହେ ପ୍ରିୟ, ଗାଳି ଦେଇ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ଦାନ ଦେଇ ପରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) କୁ ଅପମାନ କରାଯାଏ—ସେ ‘ପୈଶାଚ’ ଦାନ ଓ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଦାନନାଶର ପଥ।

Verse 84

इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद

ଏଭଳି ସାତ ପଦ (ଶ୍ଲୋକ) ମାଧ୍ୟମରେ ଦାନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇ କହାଗଲା। ହେ ରାଜନ, ମୋ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତୁମକୁ କହିଲି—ଏହା ସାଧୁ କି ଅସାଧୁ, କୁହ।

Verse 85

धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर

ଧର୍ମବର୍ମ କହିଲେ—ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ, ଆଜି ମୋର ତପ ସଫଳ। ହେ କୃତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲି।

Verse 86

पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜୀବନ କେବଳ ପଢ଼ାପଢ଼ିରେ କାଟେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପରି ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଏବଂ ବହୁ କ୍ଲେଶରେ ପାଇଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ ବଚନ କହେ, ତେବେ ବ୍ୟର୍ଥ।

Verse 87

क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा

ବହୁ କ୍ଲେଶରେ କୂଆ ଖୋଦିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତାହାର ଜଳ ଖାରା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ। ସେପରି ଅନେକ କଷ୍ଟରେ କଟା ଜୀବନ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମ ବିନା ହେଲେ ବ୍ୟର୍ଥ।

Verse 88

एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः

ଏଭଳି ମୋ ଜୀବନରେ ଯାହା ‘ବ୍ୟର୍ଥ’ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଆପଣ ସଫଳ କରିଦେଲେ। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 89

सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि

ସତ୍ୟ; ପୁରାତନ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ସଭାରେ କୁମାରମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଥିଲେ।

Verse 90

नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः

ଯଜମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞୋପଚାର—ହବିଷ୍ୟ, ଘୃତସିକ୍ତ ଆହୁତି ଯାହା ଅଗ୍ନି-ମୁଖରେ ଭୋଗ ହୁଏ—ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଆସିଥିବା ଅଳ୍ପ ଏକ ଗ୍ରାସ, ନିଜ କର୍ମଫଳର ପରିପାକ ଭାବେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ଅର୍ପିତ ହେଲେ—ତାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 91

तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये

ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଦ କିମ୍ବା ଅବିବେକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କରାଯାଇଥାଏ, ସର୍ବର ମୂଳ ଥିବା ସେ ବିପ୍ରମାନେ ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପାମୟ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।

Verse 92

त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा

ଆପଣ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ସାଧାରଣ ନୁହନ୍ତି। ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆପଣଙ୍କ କୃପା ଯାଚୁଛି। ‘ହେ ମୁନେ, ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ’—ଏହି କଥା ମୁଁ ସେତେବେଳେ କହିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଏହା କୁହାଗଲା।

Verse 93

नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ନାରଦ; ଏକ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଖୋଜି ଆସିଛି। ତେଣୁ ସ୍ଥାନ-ସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ମୋତେ ଧନ ଓ ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 94

यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्

ହେ ପାର୍ଥିବ, ଯଦିଓ ଏହି ଭୂମି ଓ ଏହାର ଧନ ଦେବତାମାନଙ୍କର, ତଥାପି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଳ-ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 95

सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः

ରାଜା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅବତାରସଦୃଶ—ରକ୍ଷକ ଓ ଅଭୟଦାତା। ସେହି ଭାବରେ ଦାନଧନର ଶୁଦ୍ଧି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯାଚୁଛି। ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ଏକ ନିବାସସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ମୁଁ ଦେୟାର୍ଥ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ତତ୍ପର।

Verse 96

राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର ନାରଦ! ଯଦି ଆପଣ ହିଁ, ତେବେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସେବକ ହେବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 97

नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः

ନାରଦ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟସାରେ ଆମର ଭକ୍ତ, ତେବେ ଆମର ବଚନ ହିଁ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଆମ ଆଦେଶ ପାଳନ କର।

Verse 98

सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्

“ଯେ ଧନ କୁହାଯାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ମୋତେ ଦିଅ; ଏବଂ ସାତ ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣର ଭୂମି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦିଅ।” ସେ ମଧ୍ୟ “ଏହାର ରକ୍ଷା ତୁମଠାରୁ ହେଉ” ବୋଲି ଭାବି ସମ୍ମତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲି।