Adhyaya 58

Verse 1

अर्जुन उवाच । गुप्तक्षेत्रमिदं कस्मात्कस्माद्गुप्तं च नारद । यस्य प्रभावः सुमहान्नैव कस्यापि संस्तुतः

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ! ଏହାକୁ ‘ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ କାହିଁକି ଏହା ଗୁପ୍ତ ରହିଗଲା? ଯାହାର ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ, ତାହାକୁ ତ କେହି ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରିନାହାନ୍ତି।

Verse 2

नारद उवाच । पुरातनामत्र कथां गुप्तक्षेत्रस्य कारणे । शृणु पांडव शापेन गुप्तमासीदिदं यथा

ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରର କାରଣ ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଅଛି। ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଶୁଣ—ଶାପରେ ଏହା କିପରି ଗୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 3

पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्सर्वतीर्थाधिदैवताः । प्रणामाय ब्रह्मसदो ब्रह्माणं सहिता ययुः

ଏକଥର ଏକ ଅବସରରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଅଧିଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମସଭାରେ ଆସୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ପାଇଁ ସହିତେ ଗଲେ।

Verse 4

पुष्करस्य प्रभासस्य निमिषस्यार्बुदस्य च । कुरुक्षेत्रस्य क्षेत्रस्य धर्मारण्यस्य देवताः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କର, ପ୍ରଭାସ, ନିମିଷ ଓ ଆର୍ବୁଦ ତୀର୍ଥର ଅଧିଦେବତାମାନେ; ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 5

वस्त्रापथस्य श्वेतस्य फल्गुतीर्थं स्य चापि याः । केदारस्य तथान्येषां क्षेत्राणां कोटिशोऽपि याः

ବସ୍ତ୍ରାପଥ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଫଲ୍ଗୁତୀର୍ଥର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ; ତଥା କେଦାର ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 6

सिंधुसागरयोगस्य महीसागरकस्य च । गंगासागरयोगस्य अधिपाः सूकरस्य च

ସିନ୍ଧୁ–ସାଗର ସଙ୍ଗମ, ମହୀସାଗରକ, ଗଙ୍ଗା–ସାଗର ସଙ୍ଗମ (ଗଙ୍ଗାସାଗର) ଏବଂ ସୂକର-ତୀର୍ଥର ଅଧିପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 7

गंगारेवामुखीनां तु नदीनामधिदेवताः । शोणह्रदपुरोगाणां ह्रदानां चाधिदेवताः

ଗଙ୍ଗା ଓ ରେବା ଆଦି ନଦୀମାନଙ୍କର ଅଧିଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ଶୋଣହ୍ରଦ ଆଦି ହ୍ରଦମାନଙ୍କର ଅଧିଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 8

ते सर्वे संघशो भूत्वा श्रैष्ठ्य ज्ञानाय चात्मनः । समुपाजग्मुरमला महतीं ब्रह्मणः सभाम्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସଂଘବଦ୍ଧ ହେଲେ; ନିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାସଭାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 9

तत्र तीर्थानि सर्वाणि समायातानि वीक्ष्य सः । उत्तस्थौ सहितः सर्वैः सभासद्भिः पितामहः

ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ର ଆସିଥିବା ଦେଖି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସଭାସଦଙ୍କ ସହିତ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ।

Verse 10

प्रणम्य सर्वतीर्थेभ्यः प्रबद्धकरसंपुटः । तीर्थानि भगवानाह विस्मयोत्फुल्ललोचनः

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କୁ କରଯୁଗଳ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି, ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ନୟନରେ ଭଗବାନ (ବ୍ରହ୍ମା) ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 11

अद्य नः सद्म सकलं युष्माभिरतिपावितम् । वयं च पाविता भूयो युष्माकं दर्शनादपि

ଆଜି ଆମର ସମଗ୍ର ନିବାସ ଆପଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି; ଆପଣମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପାବନ ହେଲୁ।

Verse 12

तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्पर्शनं स्नानमेव च । कीर्तनं स्मरणं चापि न स्यात्पुण्यं विना परम्

ତୀର୍ଥର ଦର୍ଶନ ଶ୍ରେୟସ୍କର, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ; ତାହାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସ୍ମରଣ ସହିତ—ଏ ସବୁ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।

Verse 13

महापापान्विता रौद्रास्त्वपि ये स्युः सुनिष्ठुराः । तेऽपि तीर्थैः प्रपूयंते किं पुनर्धर्मसंस्थिताः

ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!

Verse 14

एवमुक्त्वा पुलस्त्यं स पुत्रमभ्यादिदेश ह । शीघ्रमर्घं तीर्थहेतोः समानय यथार्चये

ଏପରି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହି ସେ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣ, ଯେପରି ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିପାରିବି।”

Verse 15

पुलस्त्य उवाच । असंख्यानीह तीर्थानि दृश्यंते पद्मसंभव । यथा दिशसि मां तात अर्घमेकमुपानये

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଦେଖାଯାଉଛି। ହେ ତାତ, ଆପଣ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବେ, ସେପରି ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣି ଅର୍ପଣ କରିବି।

Verse 16

धर्मप्रवचने श्लोको यत एष प्रगीयते

ଧର୍ମପ୍ରବଚନରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରମାଣବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗାୟିତ ହୁଏ।

Verse 17

भवेयुर्यद्यसंख्याता अर्घयोग्याः समर्चने । ततस्तेषां वरिष्ठाय दातव्योऽर्घः किलैकतः

ଯଦି ପୂଜାରେ ଅର୍ଘ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ଅସଂଖ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଗୋଟିଏ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । साभिप्रायं साधु वत्स त्वया प्रोक्तमिदं वचः । एवं कुरुष्वैकमर्घमानय त्वं सुशीघ्रतः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସ, ତୁମେ ସଦଭିପ୍ରାୟ ସହିତ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ କହିଛ। ଏମିତିହି କର; ଗୋଟିଏ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣ, ଏବଂ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆଣ।

Verse 19

नारद उवाच । ततः पुलस्त्यो वेगेन समानिन्येऽर्घमुत्तमम् । तं च ब्रह्मा करे गृह्य तीर्थान्याहेति भारतीम्

ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଶୀଘ୍ରତାରେ ଉତ୍ତମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଣିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାହାକୁ ହାତରେ ଧରି, ନିଜ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 20

सर्वैर्भवद्भिः संहत्य मुख्यस्त्वेकः प्रकीर्त्यताम् । तस्मै चार्घं प्रयच्छामि नैवं मामनयः स्पृशेत्

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ନିଜମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପରମ-ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କର। ସେହି ଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବି, ଯେପରି ଏହି କର୍ମରେ ମୋତେ କୌଣସି ଅନୁଚିତତା ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ।

Verse 21

तीर्थान्यूचुः । न वयं श्रेष्ठतां विद्मः कथंचन परस्परम् । अस्माद्धेतोश्च संप्राप्ता ज्ञात्वा देहि त्वमेव तत्

ତୀର୍ଥମାନେ କହିଲେ—ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କ’ଣ, ଆମେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜାଣୁନାହୁଁ। ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ; ଆପଣ ନିଜେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ସେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । नाहं वेद्मि श्रेष्ठतां वः कथंचन नमोऽस्तु वः । सर्वे चापारमाहात्म्यं स्वयं मे वक्तुमर्हथ

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜାଣେନି; ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅପାର; ତେଣୁ ନିଜ ନିଜ ଅନନ୍ତ ମହିମା ତୁମେ ନିଜେ ମୋତେ କହ।

Verse 23

यत्र गंगा गया काशी पुष्करं नैमिषं तथा । कुरुक्षेत्रं तथा रेवा महीसागरसंगमः

ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଗୟା, କାଶୀ, ପୁଷ୍କର ଓ ନୈମିଷ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ରେବା ଅଛି—ସେଠାରେ ମହୀ (ପୃଥିବୀ) ଓ ସାଗରର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 24

प्रभासाद्यानि शतशो यत्र नस्तत्र का मतिः

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭାସ ଆଦି ଶତଶଃ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ପୁଣି କେଉଁ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବାଦ ରହିପାରିବ?

Verse 25

नारद उवाच । एवमुक्ते पद्मभुवा कोपि नोवाच किंचन । चिरेणेदं ततः प्राह महीसागरसंगमः

ନାରଦ କହିଲେ—ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏପରି କହିବା ପରେ କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମହୀସାଗର-ସଙ୍ଗମ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 26

ममैनमर्घं त्वं यच्छ चतुरानन शीघ्रतः । यतः कोटिकलायां वा मम कोऽपि न पूर्यते

ହେ ଚତୁରାନନ! ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅ; କାରଣ କୋଟି କଳାର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସମାନ କେହି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 27

यतश्चेन्द्रद्युम्नराज्ञा ताप्यमाना वसुंधरा । सर्वतीर्थद्रवीभूता महीनामाभवन्नदी

କାରଣ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ତାପରେ ବସୁନ୍ଧରା ଦଗ୍ଧ ହେଲା; ସେ ସର୍ବତୀର୍ଥର ସାରରୂପେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ‘ମହୀ’ ନାମର ନଦୀ ହେଲା।

Verse 28

सा च सर्वाणि तीर्थानि संयुक्तानि मया सह । सर्वतीर्थमयस्तस्मादस्मि ख्यातो जगत्त्रये

ସେହି ମହୀ ମୋ ସହିତ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର ଯୋଗ କରି ଧାରଣ କରିଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ତ୍ରିଲୋକରେ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 29

गुहेन च महालिंगं कुमारेश्वरमीश्वरम् । संस्थाप्य तीर्थमुख्यत्वं मम दत्तं महात्मना

ଏବଂ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ) ମହାଲିଙ୍ଗ—ପ୍ରଭୁ କୁମାରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସ୍ଥାପନ କରି ସେହି ମହାତ୍ମା ମୋତେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟତ୍ୱ ଦାନ କଲେ।

Verse 30

नारदेनापि मत्तीरे स्थानं संस्थाप्य शोभनम् । सर्वेभ्यः पुण्यक्षेत्रेभ्यो दत्तं श्रैष्ठ्यं पुरा मम

ନାରଦ ମଧ୍ୟ ମୋ ତଟରେ ଏକ ଶୋଭନ ପବିତ୍ର ଆସନ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

Verse 31

एवं त्रिभिर्हेतुवरैर्ममेवार्घः प्रदीयताम् । गुणैकदेशेऽपि समं मम तीर्थं न वै परम्

ଏହିପରି ଏଇ ତିନି ଉତ୍ତମ କାରଣରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ କେବଳ ମୋତେ ଦିଆଯାଉ। ମୋ ତୀର୍ଥର ଗୁଣର ଏକ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ମୋ ସମାନ ନୁହେଁ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ ଦୂରର କଥା।

Verse 32

इत्युक्ते वचने पार्थ तीर्थराजेन भारत । सर्वे नोचुः किंचनापि किं ब्रह्मा वक्ष्यतीति यत्

ତୀର୍ଥରାଜ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ହେ ପାର୍ଥ—ହେ ଭାରତ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ‘ବ୍ରହ୍ମା କ’ଣ କହିବେ?’ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

Verse 33

ततो ब्रह्मसुतो ज्येष्ठः श्वेतमाल्यानुलेपनः । दक्षिणं बाहुमुद्धत्य धर्मो वचनमब्रवीत्

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଧର୍ମ—ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନାଦି ଲେପନରେ ଶୋଭିତ—ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ଉଠାଇ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 34

अहो कष्टमिदं कूक्तं तीर्थराजेन मोहतः । सन्तोऽपि न गुणा वाच्याः स्वयं सद्भिः स्वका यतः

ଆହା, ମୋହବଶରେ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ କହିଥିବା ଏହି ବଚନ କେତେ କଷ୍ଟଦାୟକ! କାରଣ ଗୁଣ ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜନମାନେ ନିଜ ଗୁଣକୁ ନିଜେ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ତ ନିଜର ହିଁ।

Verse 35

स्वीयान्गुणान्स्वयं यो हि सम्पत्सु प्रक्षिपन्परान् । ब्रवीति राजसस्त्वेष ह्यहंकारो जुगुप्सितः

ଯେ ସମୃଦ୍ଧିକାଳେ ନିଜ ଗୁଣକୁ ନିଜେ ଘୋଷଣା କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦାରେ ନମାଏ—ଏହା ରାଜସ ଅହଂକାର, ଘୃଣାସ୍ପଦ ଦର୍ପ।

Verse 36

तस्मादस्मादहंकारात्सत्स्वप्येषु गुणेषु च । अप्रख्यातं ध्वस्तरूपमिदं तीर्थं भविष्यति

ଏହି ଅହଂକାରର କାରଣରୁ—ଗୁଣ ଥାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ତୀର୍ଥ ଅପ୍ରଖ୍ୟାତ ହେବ ଓ ପୂର୍ବ ଗୌରବ ଧ୍ୱଂସ ହେବ।

Verse 37

स्तंभतीर्थमिति ख्यातं स्तम्भो गर्वः कृतो यतः । स्तंभस्य हि फलं सद्यो ब्रह्मापि प्राप किं परः

ଏହା ‘ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ହେବ; କାରଣ ସେଠାରେ ଗର୍ବକୁ ‘ସ୍ତମ୍ଭ’ କରାଗଲା। ଦର୍ପର ଫଳ ସତ୍ୱର—ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ।

Verse 38

इत्युक्ते धर्मदेवेन हाहेति रव उत्थितः । ततः शीघ्रं समायातो योगीशोऽहं च पांडव

ଧର୍ମଦେବ ଏପରି କହିବା ସହିତ ‘ହାହା!’ ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା। ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଆସିଲେ—ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।

Verse 39

गुहस्ततो वचः प्राह धर्मदेवसमागमे । अयुक्तमेतच्छापोऽयं दत्तो यद्धर्म धार्ष्ट्यतः

ତାପରେ ଗୁହ ଧର୍ମଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ—“ହେ ଧର୍ମ! ଏହି ଶାପ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ; ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ୟରୁ, ତ୍ୱରାରେ ଦିଆଯାଇଛି।”

Verse 40

ब्रवीतु कोऽपि सर्वेषां तीर्थानां तेषु वर्तताम् । यद्यैश्वर्यं नार्हतेसौ महीसागरसंगमः

କେହି ଚାହିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହୁନ୍ତୁ; ଯଦି ଏହି ଭୂମି–ସାଗର ସଙ୍ଗମ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଅର୍ହ ନୁହେଁ, ତେବେ ଆଉ କିଏ ଅର୍ହ ହେବ?

Verse 41

तिष्ठत्वात्मगुणो यच्च तीर्थराजेन वर्णितः । तत्र को विगुणो नाम मिथ्यावादी यतो गुणः

ତୀର୍ଥରାଜ ଯେ ଆତ୍ମଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ତାହା ଅବିକଳ ରହୁ। ସେଠାରେ ‘ବିଗୁଣ’ କିଏ? କାରଣ ଗୁଣ କେବେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 42

अहो न युक्तं पालानां यदि तेऽप्यविमृश्य च । एवमर्थान्करिष्यंति कं यांति शरणं प्रजाः

ହାୟ, ପାଳକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ—ଯଦି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ବିଷୟରେ ଅବିଚାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ପ୍ରଜା କାହାର ଶରଣ ଯିବ?

Verse 43

एवमुक्ते गुहेनाथ धर्मो वचनमब्रवीत् । सत्यमेतद्यदर्होऽयं महीसागरसंगमः

ଗୁହନାଥ ଏଭଳି କହିଲେ ଧର୍ମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଏହା ସତ୍ୟ; ଏହି ଭୂମି–ସାଗର ସଙ୍ଗମ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତାର ଅର୍ହ।

Verse 44

मुख्यत्वं सर्वतीर्थानामर्घं चापि पितामहात् । किंतु नात्मगुणा वाच्याः सतामेतत्सदा व्रतम् । परोक्षेपि स्वप्रशंसा ब्रह्माणमपि चालयेत्

ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ-ସମ୍ମାନ ପାଇଛି; ତଥାପି ନିଜ ଗୁଣ ନିଜେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ସତ୍ଜନଙ୍କ ନିତ୍ୟବ୍ରତ। ପରୋକ୍ଷ ସ୍ୱପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେ।

Verse 45

स्वप्रशंसां प्रकुर्वाणः पराक्षेपसमन्विताम् । किं दिवः पृथिवीं पूर्वं ययातिर्न पपात ह । यानि पूर्वं प्रमाणानि कृतानीशेन धीमता

ଯେ ନିଜ ପ୍ରଶଂସା କରେ ଏବଂ ପରନିନ୍ଦା ସହିତ କଥା କହେ, ସେ କି ପୂର୍ବେ ଯୟାତି ରାଜାଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ? ତେଣୁ ଧୀମାନ ଈଶ୍ୱର ଯେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରମାଣ-ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକାରୀ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 46

तानि सम्पालनीयानि तानि कोऽति क्रमेद्बुधः । तव पित्रा समादिश्य यदर्थं स्थापिता वयम्

ସେହି ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ସାବଧାନରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ—କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବ? ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହିଁ ଆମେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛୁ।

Verse 47

पालयामास एतच्च त्वं पालयितुमर्हसि । ईश्वराः स्वप्रमाणेन भवंतो यदि कुर्वते

ସେ ପୂର୍ବେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶ୍ୱରମାନେ ନିଜ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସ୍ଥିର ରହେ।

Verse 48

तदस्माभिरिदं युक्तं शासनं दिश्यतां परम् । एवमुक्त्वा स्वीयमुद्रां मोक्तुकामं वृषं तदा

ଏହେତୁ ଆମେ ଏହି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପରମ ଶାସନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଜାରି କରିବା ଉଚିତ। ଏମିତି କହି, ସେତେବେଳେ (ଧର୍ମ) ନିଜ ମୁଦ୍ରା/ଚିହ୍ନ ମୋଚନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ବୃଷଭ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ ଦେଲେ।

Verse 49

अहं प्रस्तावमन्वीक्ष्य वाक्यमेतदुदैरयम् । नमो धर्माय महते विश्वधात्रे महात्मने

ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବିଚାର କରି ମୁଁ ଏହି ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲି—“ମହାନ ଧର୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିଶ୍ୱଧାତା ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।”

Verse 50

ब्रह्मविष्णुशिवैर्नित्यं पूजितायाघनाशिने । यदि मुद्रां भवान्धर्म परित्यक्ष्यति कर्हिचित्

ହେ ଧର୍ମ! ପାପନାଶକ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପୂଜିତ! ଯଦି ତୁମେ କେବେ ନିଜ ମୁଦ୍ରା, ଧର୍ମଚିହ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବ…

Verse 51

तदस्माकं कुतो भावो मा विश्वं नाशय प्रभो । योगीश्वरं गुहं चापि संमानयितुमर्हसि

ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଆଶା କେଉଁଠି ରହିବ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ବିଶ୍ୱକୁ ନାଶ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଗୁହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ।

Verse 52

शिववन्माननीयो हि यतः साक्षाच्छिवात्मजः । त्वां च देवो गुहः स्वामी संमानयितुमर्हति

ସେ ଶିବଙ୍କ ପରି ମାନନୀୟ; କାରଣ ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବପୁତ୍ର। ଏବଂ ଦେବସ୍ୱାମୀ ଗୁହ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଅର୍ହ।

Verse 53

युवयोरैक्यभावेन सुखं जीवेदिदं जगत् । त्वया प्रदत्तः शापोऽयं मा प्रत्याख्यातिलक्षणः

ତୁମ ଦୁହଙ୍କ ଏକ୍ୟଭାବରେ ଏହି ଜଗତ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚୁ। ଏବଂ ତୁମେ ଦିଆ ଏହି ଶାପ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କିମ୍ବା ଅସ୍ୱୀକାରର ଲକ୍ଷଣ ନ ହେଉ।

Verse 54

अनुग्रहश्च क्रियतां तीर्थराजस्य मानद

ହେ ମାନଦ! ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ।

Verse 56

एवमुच्चरमाणं मां प्रशस्याहापि पद्मभूः । साध्वेतन्नारदेनोक्तं धर्मैतद्वचनं कुरु । सम्मानय गुहं चापि गुहः स्वामी यतो हि नः । एवमुक्ते ब्रह्मणा च धर्मो वचनमब्रवीत्

ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ— “ସାଧୁ; ନାରଦ ଭଲ କହିଛନ୍ତି। ହେ ଧର୍ମ, ଏହି ବଚନକୁ କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ କର; ଗୁହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କର, କାରଣ ଗୁହ ହିଁ ଆମ ସ୍ୱାମୀ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଧର୍ମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 57

नमो गुहाय सिद्धाय किंकरायस्य ते वयम् । मदीयां स्कन्द विज्ञप्तिं नाथैनामवधारय

ସିଦ୍ଧ ଗୁହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ। ହେ ନାଥ ସ୍କନ୍ଦ, ମୋର ଏହି ବିନତିକୁ କୃପାକରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 58

स्तंभादेतन्महातीर्थमप्रसिद्धं भविष्यति । स्तंभतीर्थमिति ख्यातं सुप्रसिद्धं भविष्यति

ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରୁ ଏହି ମହାତୀର୍ଥ ଆଉ ଅପ୍ରସିଦ୍ଧ ରହିବ ନାହିଁ। ‘ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 59

स्तम्भतीर्थमिति ख्यातं सर्वतीर्थफलप्रदम् । यश्चात्र स्नानदानानि प्रकरिष्यति मानवः

‘ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏବଂ ଯେ ମଣିଷ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବ—

Verse 60

यथोक्तं च फलं तस्य स्फुटं सर्वं भविष्यति । शनिवारे ह्यमावास्या भवेत्तस्याः फलं च यत्

ତାହା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଥିବା ଫଳ ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେବ। ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟା ଯଦି ଶନିବାରେ ପଡ଼େ, ତାହାର ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ—

Verse 61

महीसागरयात्रायां भवेत्तच्चावधारय । प्रभासदशयात्राभिः सप्तभिः पुष्करस्य च

ଭଲଭାବେ ଜାଣ—ମହୀସାଗର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଭାସର ଦଶ ଯାତ୍ରା ଓ ପୁଷ୍କରର ସପ୍ତ ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ।

Verse 62

अष्टाभिश्च प्रयागस्य तत्फलं प्रभविष्यति । पंचभिः कुरुक्षेत्रस्य नकुलीशस्य च त्रिभिः

ସେହି ଫଳ ପ୍ରୟାଗର ଅଷ୍ଟ ଯାତ୍ରାର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପଞ୍ଚ ଯାତ୍ରାର ଏବଂ ନକୁଲୀଶର ତ୍ରି ଦର୍ଶନ/ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 63

अर्बुदस्य च यत्षड्भिस्तत्फलं च भविष्यति । वस्त्रापथस्य तिसृभिर्गंगायाः पंचभिश्च यत्

ଏହି ଏକେ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ବୁଦର ଷଡ଼ ଯାତ୍ରା, ବସ୍ତ୍ରାପଥର ତିନି ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ପଞ୍ଚ ସ୍ନାନ/ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 64

कूपोदर्याश्चतुर्भिश्च तत्फलं प्रभविष्यति । काश्याः षड्भिस्तथा यत्स्याद्गोदावर्याश्च पंचभिः

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ—କୂପୋଦରୀରେ ଚାରି (ସ୍ନାନ/ଯାତ୍ରା), କାଶୀରେ ଷଡ଼, ଏବଂ ଗୋଦାବରୀରେ ପଞ୍ଚ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେହି ସମାନ।

Verse 65

तत्फलं स्तंभतीर्थे वै शनिदर्शे भविष्यति । एवं दत्ते वरे स्कंदस्तदा प्रीतमनाभवत्

ସେହି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଷ୍ଟମ୍ଭତୀର୍ଥରେ, ଶନିଦର୍ଶ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମିଳିବ। ଏଭଳି ଭାବେ ବର ଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ ସ୍କନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 66

ब्रह्मापि स्तंभतीर्थाय ददावर्घं समाहितः । ददौ च सर्वतीर्थानां श्रेष्ठत्वममितद्युतिः

ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସ୍ତମ୍ଭତୀର୍ଥକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେ ଅମିତଦ୍ୟୁତିମାନ ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଦାନ କଲେ॥

Verse 67

तीर्थानि च गुहं नाथं सम्मान्य विससर्ज सः । एवमेतत्पुरा वृत्तं गुप्तक्षेत्रस्य कारणम्

ସେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଓ ନାଥ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରି ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ଏଭଳି ପୁରାତନକାଳରେ ଘଟିଥିଲା—ଏହିଏ ‘ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର’ ନାମର କାରଣ॥

Verse 68

भूयश्चापि प्रसिद्ध्यर्थं प्रेषिताप्सरसोऽत्र मे । विमोक्षिता ग्राहरूपात्त्वया ताश्च कुरूद्वह

ପୁନଶ୍ଚ, ଏହି ସ୍ଥାନର ଅଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୋର ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠାକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇଥିଲେ; ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାହ (ମଗର) ରୂପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲା॥

Verse 69

यतो धर्मस्य सर्वस्य नानारूपैः प्रवर्ततः । परित्राणाय भवतः कृष्णस्य च भवो भवे

କାରଣ ତୁମଠାରୁ ନାନାରୂପରେ ସମଗ୍ର ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତୁମର ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପରିତ୍ରାଣ ପାଇଁ ଶିବ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ସହାୟ ହେଉନ୍ତୁ॥

Verse 70

तदिदं वर्णितं तुभ्यं सर्वतीर्थफलं महत् । श्रुत्वैतदादितः पूर्वं पुमान्पापैः प्रमुच्यते

ଏହିପରି ତୁମକୁ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳ’ ନାମକ ଏହି ମହାନ ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଶୁଣେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ॥

Verse 71

सूत उवाच । श्रुत्वेति विजयो धीमान्प्रशशंस सुविस्मितः । विसृष्टो नारदाद्यैश्च द्वारकां प्रति जग्मिवान्

ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଧୀମାନ୍ ବିଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ସେହି ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପରେ ନାରଦ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ପାଇ ସେ ଦ୍ୱାରକା ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ।