Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ମୁଁ ଧର୍ମବର୍ମାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲି, “ଧନ ତୁମ ପାଖରେ ରହୁ; କାର୍ଯ୍ୟକାଳେ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବି।” ଏହିପରି କହି ମୁଁ ରୈବତ ପର୍ବତକୁ ଗଲି।

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଦିତ ହେଲି—ସେ ଭୂମିର ଉତ୍ତୋଳିତ ଭୁଜ ପରି ଉଚ୍ଚ, ଯେନ ସାଧୁଜନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥାଏ।

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ନାନାବିଧ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି—ସେପରି ସଦ୍ଗୁଣୀ ଗୃହପତିଙ୍କୁ ପାଇ ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆଦି ଆଶ୍ରିତମାନେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କୋକିଳାଦି ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାନ କରନ୍ତି—ଯେପରି ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଶିଷ୍ୟଗଣ ଭୂମିରେ ହର୍ଷିତ ରହନ୍ତି।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

ସେଠାରେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ତପ କରି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ସେପରି ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀମହାଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ହୃଦୟର ପ୍ରିୟ ମନୋରଥ ସାଧନ କରେ।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

ତାପରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ମୁଁ ସେହି ପର୍ବତର ଏକ ମହାଶିଳାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲି। ଶୀତଳ ସୁଗନ୍ଧିତ ମନ୍ଦ ପବନରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କଲି।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

ଏଭଳି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୁର୍ଲଭ ଏକ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି। ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରିବି।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନପାତ୍ର ବୋଲି ମନେ କଲି। ଏହି ବିଷୟରେ ବେଦବକ୍ତା ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ବଚନ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

ଯେପରି କର୍ଣ୍ଣ/ଚୁକାନି ନଥିବା ନୌକା ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ତୃଣାଗ୍ନି ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ତାହାକୁ ହବ୍ୟ (ଯଜ୍ଞାହୁତି) ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଭସ୍ମରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

ଦାନପାତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯେ ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ଦାନ ଦୁଧଦାୟିନୀ ଗାଈକୁ ଛାଡ଼ି ଗର୍ଦ୍ଦଭକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରି।

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ଉଷର ଭୂମିରେ ବପନ କରା ବୀଜ, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରରେ ଢାଳା ଦୁଧ, ଏବଂ ଭସ୍ମରେ ଦିଆ ଆହୁତି—ସେପରି ମୂର୍ଖକୁ ଦିଆ ଦାନ ଶାଶ୍ୱତ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

ଯେ ଜଣେ ବିଧିହୀନ ଓ ଅପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦିଏ, ତାହାର କେବଳ ସେଇ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

ଭୂମି, ଜଳ, ଗୋ, ଭୋଗ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟ; ଅଶ୍ୱ, ଦୃଷ୍ଟି, ବସ୍ତ୍ର, ଘୃତ, ତେଜ, ତିଳ ଓ ସନ୍ତାନ—କୁପ୍ରତିଗ୍ରହ ଓ କୁଦାନରେ ଏସବୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

ଏହେତୁ ଅବିଦ୍ୱାନ୍ ପ୍ରତିଗ୍ରହକୁ ଭୟ କରୁ; ତାହା ତାକୁ ନଶାଏ। ଅଳ୍ପ ଦାନରେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ପଙ୍କରେ ଗୋବାଛା ପରି ଡୁବିଯାଏ।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

ଏହେତୁ ଯେମାନେ ଗୂଢ ତପସ୍ୟା ଓ ଗୂଢ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ସାଧନ କରନ୍ତି, ସ୍ୱଧର୍ମପତ୍ନୀରେ ନିରତ ଓ ଶାନ୍ତ—ତାଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ, କାଳ ଓ ଉପାୟରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦିଆଯାଏ—ସେହିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

କେବଳ ବିଦ୍ୟାରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ତପସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣର ପାତ୍ରତା ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ସଦାଚାର ଓ ଏହି ଗୁଣଦ୍ୱୟ ଉଭୟ ଏକାସାଥି ରହେ, ସେଇ ନିଜ ପାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

ଏହି ତିନୋଟି ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ମହାଗୁଣ। ବିଦ୍ୟା ବିନା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧ ପରି ଗଣ୍ୟ—ନାମରେ ‘ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

ଏହେତୁ ସତ୍ୟ ବିବେକଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦେଶେ ଦେଶେ (ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ) ପରୀକ୍ଷା କରୁ। ଯେମାନେ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ପରେ ମୁଁ ଦାନ ଦେବି।

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

ଏପରି ମନେ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ସ୍ଥାନରୁ ଉଠିଲେ। ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସରେ ସେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଆଶ୍ରମକୁ ଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

ପ୍ରଶ୍ନରୂପେ ମୁଁ ଯେ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ଗାଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ମାତୃକା (ବର୍ଣ୍ଣମାଳା)କୁ ସତ୍ୟରେ କିଏ ଜାଣେ—ସେ କେତେଟି ଏବଂ କିପରି ପ୍ରକାରର ଅକ୍ଷରମୟ?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଅଦ୍ଭୁତରେ ଗଢ଼ା ଏହି ‘ଗୃହ’କୁ କେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ? ଏବଂ ବହୁରୂପିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଏକରୂପ, ସ୍ଥିର କରିବା କିଏ ଜାଣେ?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

ସଂସାର-ଗୋଚରରେ ଚଳିଥିବା କିଏ ଏହି ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର କଥାବନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୁଝେ? ଏବଂ ବିଦ୍ୟାପରାୟଣ କିଏ ସମୁଦ୍ରସ୍ଥ ସେଇ ମହାଗ୍ରାହକୁ (ମହାବଳ ଗ୍ରାହୀ) ଜାଣେ?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟର ଅଷ୍ଟବିଧ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣେ? ଏବଂ ଚାରି ଯୁଗର ମୂଳ ଦିବସ—ଆଧାର ପ୍ରମାଣ—କିଏ କହିପାରିବ?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁଙ୍କର ମୂଳ ବାସର (ପ୍ରଥମ ଦିନ) କିଏ ଜାଣେ? ଏବଂ କେଉଁ ଦିନ ଭାସ୍କର ପ୍ରଥମେ ନିଜ ରଥ ପାଇଥିଲେ—କିଏ ଜାଣେ?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

କଳା ସାପ ପରି ଯାହା ଭୂତପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ଓ ଭୟ ଦେଉଛି, ତାହା କିଏ ଜାଣେ? ଏହି ଘୋର ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଅତିଦକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଦକ୍ଷ କିଏ ହେବ?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

ସେଇ ଦୁଇ ପଥକୁ ମଧ୍ୟ କେହି କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣି ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ମୋର ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମମାନେ ହିଁ ବୁଝନ୍ତି।

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ମହା-ଆରାଧକ ଥିଲି। ଏହିପରି କହି ଗାଇଗାଇ ମୁଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କଲି।

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

ଏବଂ ସେମାନେ କହିଲେ—‘ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେହି ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।’ ଏପରି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

ହିମାଳୟ ଶିଖରରେ ବସି ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲି—‘ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିସାରିଲି; ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବାକୁ ସାହସ କରିବି?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

ତାପରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ମନରେ ପୁନର୍ବାର ଏହି ଭାବ ଜାଗିଲା—‘ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କଲାପ ନାମକ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇନାହିଁ।’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସନ୍ତି—ଯେନ ତପସ୍ୟା ମୂର୍ତ୍ତିମାନ; ସେମାନେ ଚୌରାଶି ହଜାର, ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ସମୃଦ୍ଧ।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

‘ମୁଁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବି’ ବୋଲି କହି ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଯାତ୍ରା କଲି; ଆକାଶମାର୍ଗେ ହିମପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପର ପାରର ଦୂର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

ମୁଁ ପୁଣ୍ୟଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ମହାନ ଗ୍ରାମରତ୍ନ ଦେଖିଲି—ତାହା ଶତ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ନାନାବିଧ ବୃକ୍ଷରେ ଘନ ଥିଲା।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟବାନମାନଙ୍କର ଶତଶଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଦୁଷ୍ଟତା କିଛି ନାହିଁ।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

ଯଜ୍ଞଭାଗୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ସଦା ଉପକାରକ; ଏବଂ ଯେପରି ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କର ଉପକାରଭାବ କେବେ ଶମେ ନାହିଁ।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

ଯେଉଁଠାରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ବିନାଶ ନିବାରକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ସ୍ୱଧା’, ‘ବଷଟ୍’ ଏହି ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ବିଘ୍ନହନ୍ତା କେବେ ନଶେ ନାହିଁ।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

ଯେଉଁଠାରେ କୃତଯୁଗର ସତ୍ୟାର୍ଥର ବୀଜ ପୃଥିବୀରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ, ସୋମବଂଶ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବୀଜ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳ ରହେ।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

ସେହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କଲି। ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ବାଦ-ବିବାଦ କରୁଥିଲେ।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ ଯେନେ ବେଦମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ସେଠାରେ କେତେକ ମେଧାବୀ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିଥିବା ଅର୍ଥକୁ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ବାଦଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶକୁ ଛାଡ଼ା ମାଂସ ପରି ଛିଟାଇଦେଉଥିଲେ। ତେବେ ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ କହିଲି— ‘ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେଉ!’

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନଶୀଳତା ଅଛି, ତେବେ ଏହି କାଉଁଆ ପରି କୋଳାହଳ ଓ ବିବାଦର କି ଉପକାର? ତେଣୁ ମୋର ଅନେକ, ଦୁର୍ବୋଧ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ଉତ୍ତର ଦିଅ।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନମାନେ କହ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ଆମେ ଉତ୍ତର ଦେବୁ। ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ଏହି ଆମର ପରମ ଲାଭ।

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

‘ମୁଁ ପ୍ରଥମେ’ ଏହି ଗର୍ବରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅଟକାଇଲେ; ‘ମୁଁ ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ’—ଯେପରି ରଣଭୂମିର ବୀରମାନେ।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

ତାପରେ ମୁଁ ସେଇ ବାରଜଣ ପ୍ରାଚୀନଙ୍କୁ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନମାନେ କହିଲି। ମୋ କଥା ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯେନେ ଖେଳାଛଳେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଛୋଟଛୋଟ ଶିଶୁସଦୃଶ ପ୍ରଶ୍ନମାନେ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କି ଲାଭ? ଆମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନ୍ୟୁନତା ଅଛି ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ, ତେବେ ସେଥିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

ତେବେ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲି, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଭାବି। ସେମାନଙ୍କର କିଛି ନ୍ୟୁନତା ଅଛି କି ଭାବି ମୁଁ କହି ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କଲି।

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

ତାପରେ ସୁତନୁ ନାମକ ସେ ବାଳକ—ବୟସରେ ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ନୁହେଁ—ମୋତେ କହିଲା: “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୋର ଅଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୋର ବାଣୀ ମନ୍ଦ ହୁଏ; ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ନ୍ୟୁନ ଭାବୁଛ, ସେହିପାଇଁ ମୁଁ କହୁଛି।”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

ସୁତନୁ କହିଲା—ମାତୃକାର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ବାଉନ (52) ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଓଂକାର; ପରେ ଚଉଦ ସ୍ୱର। ‘ସ୍ପର୍ଶ’ ବର୍ଗର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ତେତିଶ, ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

ଏବଂ ବିସର୍ଜନୀୟ, ‘ପର’ ଧ୍ୱନି, ଜିହ୍ୱାମୂଳୀୟ, ଉପଧ୍ମାନୀୟ ମଧ୍ୟ—ଏସବୁ ମିଶି ବାଉନ (52) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କହିଲି; ଏବେ ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେମାନଙ୍କ ତାତ୍ପର୍ୟ ଶୁଣ। ଏହି ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂର୍ବେ ହାସ୍ୟ ଜନ୍ମାଇଥିବା ଉପଦେଶମୟ ପୁରାକଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

ପୁରାତନ କାଳରେ ମିଥିଲା ନଗରୀରେ କୌଥୁମ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ନିବାସରେ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ।

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଭୂମିରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ସେ ଭଲଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଆଦର ସହିତ ସେ ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ।

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନ କରି ପଢ଼ି ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଲେ। ତାପରେ କିଛି କାଳ ପରେ କୌଥୁମଙ୍କ ଘରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

ସେ ଜଡବୁଦ୍ଧି ପରି ବ୍ୟବହାର କରି କେବଳ ମାତୃକା (ଅକ୍ଷରମାଳା) କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା। ଅକ୍ଷର ଶିଖିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଆଗକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

ତେବେ ପିତା ଖିନ୍ନମୁଖେ ସେଇ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ— “ବତ୍ସ, ପଢ଼, ପଢ଼; ମୁଁ ତୋତେ ମୋଦକ ଦେବି।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

ନହେଲେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଇଦେବି, ଆଉ ତୋ କାନ ଉପାଡ଼ିଦେବି।

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

ପୁତ୍ର କହିଲା— “ତାତ, ମୋଦକ ପାଇଁ ଲୋଭରେ କି ପଢ଼ାଯାଏ? ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପଠନ ତ ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

କୌଥୁମ କହିଲେ— “ଏଭଳି କହୁଥିବା ତୋର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ଆୟୁ ହେଉ। ଏହି ସାଧ୍ବୀ ବୁଦ୍ଧି ତୋର ହେଉ; ତେବେ ତୁ ଉଚ୍ଚତର ଅଧ୍ୟୟନ କାହିଁକି ନ କରିବୁ?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

ପୁତ୍ର କହିଲା— “ତାତ, ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଏଠିଏ ଥିବାବେଳେ, ତାପରେ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ କାହିଁକି? କହ, ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

ପିତା କହିଲେ—ବାଳକ, ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ କଥା କହୁଛ। ଏଠାରେ ତୁମେ କେଉଁ ଅର୍ଥ ବୁଝିଛ? କହ, ପୁଣି କହ ବତ୍ସ; ତୋର ବଚନ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

ପୁତ୍ର କହିଲା—ପିତା, ଏକତ୍ରିଶ ହଜାର (ଶ୍ଲୋକ/ଉପଦେଶ) ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାନା ତର୍କରେ ନିଜ ମନରେ କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ହିଁ ଗଠି ରଖିଛ।

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

‘ଏହିଟି, ସେହିଟି, ଆଉ ଏହିଟି’—ଦର୍ଶନମାନେ କହିଥିବା ଧର୍ମମଧ୍ୟରେ ତୋର ଚିତ୍ତ ପବନ ପରି ଭ୍ରମେ; ସେ ମୋହକୁ ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ନାଶ କରିଦେବି।

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

ତୁମେ କେବଳ ଉପଦେଶ ପଢ଼ୁଛ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣୁନାହ। ଯେ ବିପ୍ରମାନେ କେବଳ ପାଠମାତ୍ର ଧରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଦୁଇପାଦ ପଶୁ।

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

ଏହିହେତୁ ମୁଁ ତୋତେ ସେହି ବଚନ କହୁଛି—ମୋହକୁ ନାଶ କରୁଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘ଅ’ ଧ୍ୱନି ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କଥିତ, ‘ଉ’ ଧ୍ୱନି ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ଉଚ୍ୟତେ। ‘ମ’ ଧ୍ୱନି ରୁଦ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏ ତିନି ତ୍ରିଗୁଣ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

ମୂର୍ଧ୍ନିର ଶିଖରେ ଯେ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ପରମ—ସଦାଶିବ। ଏହିପରି ଓଂକାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ଏହା ଶ୍ରୁତିର ସନାତନ ଉପଦେଶ।

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ଓଂକାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଦଶହଜାର ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

ଏବେ କହାଯାଇଥିବାର ପରମ ସାର ପୁନର୍ବାର ଶୁଣ। ‘ଅ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ଅଃ’ ଠାରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ଏହିମାନେ।

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ ଏବଂ ରୈବତ; ପରେ ତାମସ, ଷଷ୍ଠ ଚାକ୍ଷୁଷ; ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈବସ୍ୱତ (ମନୁ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

ସାବର୍ଣ୍ଣି, ବ୍ରହ୍ମ-ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ରୁଦ୍ର-ସାବର୍ଣ୍ଣି; ତଥା ଦକ୍ଷ-ସାବର୍ଣ୍ଣି ଏବଂ ଧର୍ମ-ସାବର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

ରୌଚ୍ୟ ଓ ଭୌତ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ଏମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ। (ତାଙ୍କ) ବର୍ଣ୍ଣ: ଶ୍ୱେତ, ପାଣ୍ଡୁ, ରକ୍ତ, ତାମ୍ର, ପୀତ ଓ କାପିଲ।

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

ତାପରେ କୃଷ୍ଣ, ଶ୍ୟାମ, ଧୂମ୍ର, ସୁପିଶଙ୍ଗ, ପିଶଙ୍ଗ; ତଦନନ୍ତରେ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଶବଳ—ଏହି କ୍ରମରେ (ଶେଷରେ) କର୍କନ୍ଧୁର।

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘ବୈବସ୍ୱତ’ ‘କ୍ଷ’ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ; ଏବଂ, ପ୍ରିୟ, ‘କୃଷ୍ଣ’ ମଧ୍ୟ (ତାହାରେ) ପ୍ରକାଶିତ। ‘କ’ ଠାରୁ ‘ହ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ତେତ୍ରିଶ ଦେବତା ବୋଲି ବୁଝିବା।

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

‘କ’ ଠାରୁ ‘ଠ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ସ୍ମୃତ: ଧାତା, ମିତ୍ର, ଅର୍ୟମା, ଶକ୍ର, ବରୁଣ ଏବଂ ଅଂଶୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗ, ବିବସ୍ୱାନ, ପୂଷା ଏବଂ ଦଶମ ସବିତା; ଏକାଦଶ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଉଚ୍ୟତେ।

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

ଯେ ଶେଷରେ ଜନ୍ମିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଡକାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହିମାନେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର।

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

କପାଳୀ, ପିଙ୍ଗଳ, ଭୀମ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିଲୋହିତ, ଅଜକ, ଶାସନ, ଶାସ୍ତା, ଶମ୍ଭୁ, ଚଣ୍ଡ ଏବଂ ଭବ—ଏମାନେ ରୁଦ୍ର।

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

ଭକାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଷକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏମାନେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ: ଧ୍ରୁବ, ଘୋର, ସୋମ, ଆପ, ନଲ ଓ ଅନିଲ।

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏହିପରି ସେଇ ଅଷ୍ଟ ବସୁ ସ୍ମୃତ। ‘ସୌ’ ଓ ‘ହ’ ନାମରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ଏମାନେ ତ୍ରୟସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

ଅନୁସ୍ୱାର, ବିସର୍ଗ, ଜିହ୍ୱାମୂଲୀୟ ଏବଂ ଉପଧ୍ମାନୀୟ—ଏହିମାନେ (ଚିହ୍ନ) ବୋଲି କଥିତ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ଗର୍ଭଜ ଓ ଅଣ୍ଡଜ ଜୀବଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

ସ୍ୱେଦଜ ଓ ଉଦ୍ଭିଜ—ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହା ଭାବାର୍ଥ; ଏବେ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଶୁଣ।

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

ଏହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କ୍ରିୟାପର ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ହିଁ ‘ଅର୍ଧମାତ୍ରା’ ସ୍ୱରୂପ ନିତ୍ୟ ପଦରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବଯୋନିର ବନ୍ଧନରୁ ସେତେବେଳେ ହିଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସୁରମାନଙ୍କୁ ଯଜନ-ପୂଜନ କରାଯାଏ।

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନାହିଁ ଏବଂ ପାପୀମାନେ ଯାହାକୁ ମାନନ୍ତି, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯଦିଓ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତୁ।

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

ଏହି ଦେବମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୌତ (ବୈଦିକ) ମାର୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; କିନ୍ତୁ ପାଷଣ୍ଡ-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାପକର୍ମଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

ସେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁରାତ୍ମାମାନେ ତପ, ଦାନ ଓ ଜପ କରନ୍ତି; ତଥାପି ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟରେ ମରୁତର ପଥ—ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା—କମ୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

ଆହୋ! ଆତ୍ମଜୟ ନ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋହର କେତେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ପାପୀମାନେ ‘ମାତୃକା’ ପଢ଼ନ୍ତି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

ସୁତନୁ କହିଲେ—ତାହାର କଥା ଶୁଣି ପିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସେ ବହୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

ଏହି ଉତ୍ତମ ‘ମାତୃକା’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣ—ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚରେ ଗଠିତ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ‘ଗୃହ’ ବିଷୟରେ।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଅଛି; ଏବଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେହିପରି ପଞ୍ଚ ବିଷୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏବଂ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ସଦାଶିବ—ଏହି ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ସମୂହଦ୍ୱାରା ଏହି ‘ଗୃହ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହ-ରଚନା ନିଷ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

ଯେ ଏହି ଦେହକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବେଦାନ୍ତବାଦୀମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବହୁରୂପିଣୀ ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

ସେ (ବୁଦ୍ଧି) ନାନା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟିତ ହୋଇ ନାନା ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏକ ଧର୍ମ ସହ ସଂଯୋଗ ଥିବାରୁ, ବହୁଧା ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପତଃ ଏକେଇ ରହେ।

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

ଯେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥକୁ ଜାଣେ, ସେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯାହା ମୁନିମାନେ କହିନାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ଦେବତା ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

ଏପରି ବଚନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବନ୍ଧନ କହନ୍ତି—କେବଳ ଚିତ୍ରକଥାମାତ୍ର। ଏବେ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ବାକ୍ୟ ଶୁଣ—ଯାହା କାମନାସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

ଲୋଭ ଏକା ମହା ଗ୍ରାହକ। ଲୋଭରୁ ପାପ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଲୋଭରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମେ; ଲୋଭରୁ କାମନା ଅଧିକ ଅଧିକ ବଢ଼େ।

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

ଲୋଭରୁ ମୋହ ଓ ମାୟା, ମାନ ଓ ହଠୀ ଅହଙ୍କାର, ପରଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈର; ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିବେକ—ସବୁ ଲୋଭରୁ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

ଅନ୍ୟର ଧନ ହରଣ, ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପମାନ/ଦୂଷଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ହିଂସାତ୍ମକ ଦୁସ୍ସାହସ କୁକର୍ମ—ଏହି ନିଷିଦ୍ଧ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେହି ଦୋଷରୁ) ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

ସେ ଲୋଭ—ମୋହ ସହିତ—ଜିତାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାରୁ ଦମ୍ଭ, ଦ୍ରୋହ, ନିନ୍ଦା, ପୈଶୁନ୍ୟ ଓ ମତ୍ସର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

ଲୋଭୀ ଓ ଅସଂୟତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି ମହାନ୍ ଗ୍ରନ୍ଥ ଧାରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋଭରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟାଚାରରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

ଭିତରେ ସେମାନେ କ୍ଷୁର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ବାଣୀ ମଧୁର; ଘାସରେ ଢାକା କୂଆ ପରି। ଯେମାନେ ଅନେକ (ଛଳମୟ) ପଥ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁକ୍ତି ଓ ବଳ ସହିତ ଏକେକରି ତାହା କରନ୍ତି।

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

ଲୋଭରେ ପ୍ରେରିତ ନିଷ୍ଠୁରହୃଦୟ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି-ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଇ ସମସ୍ତ ପଥକୁ ଲୁଟନ୍ତି। କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକ ‘ଧର୍ମ’କୁ ଅଳଙ୍କାର କରି, ଧ୍ୱଜ ଧରି ଜଗତକୁ ଲୁଟନ୍ତି।

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

ଏମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସଦା ଲୋଭସହିତ ଯୁକ୍ତ—ଜନକ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ବୃଷାଦର୍ଭି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ୍।

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

ଲୋଭକ୍ଷୟରୁ ରାଜାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ତେଣୁ ଯେ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସଂସାର-ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

ଏହି ‘ସଂସାର’ ନାମକ ପ୍ରବାହରେ ଯେ ଗ୍ରସ୍ତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଘଡ଼ିଆଳ-ଗ୍ରସ୍ତଙ୍କ ପରି। ଏବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଠ ଭେଦ ଜାଣ।

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

ସେମାନେ—ମାତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ; ତାପରେ ଅନୂଚାନ; ଏବଂ ଭ୍ରୂଣ, ଋଷିକଳ୍ପ, ଋଷି, ମୁନି।

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

ଶ୍ରୁତି-ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଆଚରଣର ବିଶେଷତାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେବଳ ଜନ୍ମମାତ୍ରରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଉପନୟନହୀନ ଓ ବିଧିକ୍ରିୟାହୀନ—ସେ ‘ମାତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

ଯେ ବେଦର କେବଳ ଏକ ପାଠଖଣ୍ଡରେ ଅଟକି ନ ରହି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସଦାଚାରୀ ଓ ସରଳ—ସ୍ୱଭାବେ ଶାନ୍ତ, ବାଣୀରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ କରୁଣାଶୀଳ—ସେଇ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

ଯେ ବିପ୍ର ଏକ ବେଦଶାଖାକୁ କଳ୍ପସହିତ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ସହ ପଢ଼ି, ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତ ରହେ, ସେ ‘ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ’—ଧର୍ମବିଦ୍—ବୋଲି ଅଭିହିତ ହୁଏ।

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

ଯେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣେ, ଯାହାର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପବର୍ଜିତ—ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ-ବିଦ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ସେ ‘ଅନୂଚାନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

ଅନୂଚାନର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ସଂୟତ, ହବିଷ୍ୟ-ଶେଷଭୋଜୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ—ଏମିତି ପୁରୁଷକୁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ‘ଭ୍ରୂଣ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

ଯେ ବୈଦିକ ଓ ଲୌକିକ—ଉଭୟ ପ୍ରକାର—ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥିତ ରହି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ଥାଏ, ସେ ‘ଋଷିକଳ୍ପ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

ଯେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ହୋଇ ନିୟତ ଆହାର କରେ, ସନ୍ଦେହରହିତ ରହେ; ଶାପ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଏବଂ ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୃଢ—ସେଇ ଋଷି ହୁଏ।

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

ଯେ ବିଷୟଭୋଗରୁ ନିବୃତ୍ତ, ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, କାମ-କ୍ରୋଧବିହୀନ; ଧ୍ୟାନସ୍ଥ, କ୍ରିୟାରହିତ, ଦମିତ, ଏବଂ ମାଟି ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦେଖେ—ସେଇ ମୁନି।

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

ଏଭଳି ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ବିଦ୍ୟା, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତ ତ୍ରିଶୁକ୍ଲ-ବର୍ଗର ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ସବନାଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

ଏହିପରି ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏବେ ଯୁଗାଦି ଶୁଣ—କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଲ ନବମୀ କୃତଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଲ ତୃତୀୟାକୁ ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ମାଘ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ପଞ୍ଚଦଶୀ)କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

ନଭସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ କଳିଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହି ତିଥିମାନେ ‘ଯୁଗାଦି’; ଏଦିନ ଦାନ କଲେ ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

ଏହି ଚାରି ତିଥି ହେଉଛି ଯୁଗାଦି—ଏଥିରେ ଦିଆ ଦାନ ଓ କୃତ ହୋମ ଶୀଘ୍ର ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଶତବର୍ଷ ଦାନର ଫଳ, ଯୁଗାଦିକାଳରେ ଏକ ଦିନେ ମିଳେ।

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

ଯୁଗାଦି ତିଥିମାନେ କଥିତ; ଏବେ ମନ୍ୱାଦି ଶୁଣ—ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ।

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

ଚୈତ୍ର ମାସର ତୃତୀୟା ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ତୃତୀୟା; ଫାଲ୍ଗୁନର ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୌଷ ମାସର ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ (ପୁଣ୍ୟତିଥି)।

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

ଆଷାଢ ମାସର ଦଶମୀ, ମାଘ ମାସର ସପ୍ତମୀ, ଶ୍ରାବଣର କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀ, ଏବଂ ଆଷାଢୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ମଧ୍ୟ (ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ତିଥି)।

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

କାର୍ତ୍ତିକ, ଫାଲ୍ଗୁନ ଓ ଚୈତ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପଞ୍ଚଦଶୀ; ମନ୍ୱନ୍ତରାଦି ଦିନମାନେ—ଦାନର ଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

ଯେ ତିଥିରେ ପୁରାତନକାଳେ ଦେବ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେହି ତିଥିକୁ ବିପ୍ରମାନେ ମାଘମାସର ରଥସପ୍ତମୀ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

ସେହି ତିଥିରେ ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ହୋମରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ଯେ କୌଣସି ଧର୍ମକର୍ମ କରାଯାଏ—ସବୁକୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଭାସ୍କରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କୃତ କର୍ମ ସମସ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଶମନ କରେ।

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାକୁ ‘ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ବେଗକ’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେହି ସତ୍ୟ ଶୁଣ: ଯେ ନିତ୍ୟ ଯାଚକ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧରେ ଅସ୍ଥିର କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

ଯେପରି ଚୋରମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ବେଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେଣୁ ସେହି ପାପାତ୍ମା—ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ବେଗକର—ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“କେଉଁ କର୍ମରେ ମୋତେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମିଳିଲା, ଏବଂ ଏଠାରୁ ମୁଁ କେଉଁଠିକୁ ଯିବି?”—ଏପରି ବିଚାର କରି ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିକାର କରୁଥିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସତ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ନିପୁଣ ସମର୍ଥ ଦ୍ୱିଜ କହନ୍ତି।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

ଆୟୁଷ୍ୟର ପୂର୍ବଭାଗରେ—ମାସ, ଦିନ ଓ ଯୌବନର ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ—ମନୁଷ୍ୟ ସେହି କର୍ମ କରୁ, ଯାହା ଜୀବନାନ୍ତେ ସୁଖକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

ବେଦାନ୍ତବାଦୀମାନେ ଦୁଇଟି ପଥ କହନ୍ତି—ଅର୍ଚ୍ଚି (ଆଲୋକ) ପଥ ଓ ଧୂମ (ଧୂଆଁ) ପଥ। ଅର୍ଚ୍ଚି ପଥେ ମୋକ୍ଷ, ଧୂମ ପଥେ ପୁନରାବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମରେ ‘ଧୂମ’ ମାତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟରେ ‘ଅର୍ଚ୍ଚି’ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ ପଥ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ପଥ ‘ପାଖଣ୍ଡ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

ଯେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ ଓ ମନୁ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଏହି ଦୁଇ ପଥର କୌଣସିଟିରେ ମଧ୍ୟ ଗତି କରେ ନାହିଁ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୀତ।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋ ଯଥାଶକ୍ତି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ କହିଛି। ଏବେ କୁହ—ଏହା ସାଧୁ କି ଅସାଧୁ; ଏବଂ ନିଜ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କର।