Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ ସୁଭଗା ଶୈଳଜା ଦେବୀ ସେ ସମୟରେ କ୍ରୀଡା କଲେ; ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ, ପର୍ବତଜ କିନ୍ନରୀମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

ଏକଦା ମେରୁପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର), ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ସେହି ସମୟରେ ବାସବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି।

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

ମୋତେ ଦେଖି ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ। ସେ ମୋର ପୂଜା କଲେ; ଏବଂ ସେହି ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି ମୁଁ କହିଲି।

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

ହେ ଦିବସ୍ପତି ଇନ୍ଦ୍ର, ମହାସୁର-ନିଗ୍ରହକ, ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ କାଳାନଳ ସଦୃଶ—ସବୁ କୁଶଳ ତୋ? ଏବଂ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କି?

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

ମୋର ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶକ୍ର ହସି କହିଲେ—“ତ୍ରିଭୁବନରେ କୁଶଳର ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁର ଏବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି।”

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

ସେହି ଫଳଦାୟୀ ସମୃଦ୍ଧିର ଉଦୟକାଳେ, ହେ ମୁନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲି। ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମତ ଜାଣ; ତଥାପି ପ୍ରଶ୍ନ କରି ପ୍ରେରଣା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କର।

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

ସତ୍ୟ ସୁହୃଦମଣ୍ଡଳୀରେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିବେଦନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପାଏ।

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

ଏହେତୁ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରପ୍ରିୟା ଶୈଲଜା ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବର-ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ସିଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ—ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଭାବେ କେବଳ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ହିଁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କେହି ତାଙ୍କୁ ରୋଚେ ନାହିଁ।

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁଁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତକୁ ଗଲି—ଔଷଧିରେ ଆବୃତ ପ୍ରସ୍ଥଭୂମିର ନିବାସସ୍ଥାନକୁ—ଯେଉଁଠାରେ ମନେ ହେଲା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦିବସ୍ପତି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମହାଭକ୍ତିରେ ନିବେଦିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମହାସନରେ ମୋର ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ହେଲା, ଏବଂ ମୁଁ ମହାସୁଖରେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ବସିଲି।

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ମୋର କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ସେଇ ଶୈଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁଖ ବିକଶିତ ହେଲା।

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

ତାହାର ବଚନକୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗିରୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲି—“ହେ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏବଂ ସେହିପରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ସେବା କରି ଧାରଣ କରିଛ।”

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

ଯେମାନେ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମ ପାଖରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପାଳନ-ରକ୍ଷା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅହୋ! ହେ ଅଚଳ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ତୁମ ସାହାଯ୍ୟରେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

ତପ, ଜପ, ବ୍ରତ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ପରମ ହିତ ସାଧିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ ସାଧନ ପାଇଁ କନ୍ଦ-ମୂଳ, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

ତୁମେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପୋଷଣ କର—ତୁମ ସ୍ତୁତିରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କ’ଣ କୁହାଯିବ? ହେ ଭୂଧର, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାନାପ୍ରକାରେ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

ଶୀତ, ଆତପ ଓ ବର୍ଷା ଇତ୍ୟାଦି ନାନାପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ ସହି ପ୍ରାଣୀମାନେ (ତୁମ ପାଖକୁ) ଗୃହସ୍ଥର ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

ତୁମେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କରୁଛ—ଏହି ହିଁ ସାଧୁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ତେଣୁ ତୁମକୁ ଆଉ କଣ କହିବି? ହେ ପୃଥିବୀଧର ପର୍ବତ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ।

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

ଯାହାର କନ୍ଦରରେ ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱର ବସନ୍ତି, ସେହି ତୁମର ନିଜ ପବିତ୍ର ଧାମ—ଏଭଳି ସେ କହିଲା। ହେ ଫାଲ୍ଗୁନ, ତାହାର ବଚନ ମୋ ପ୍ରତି ଯଥାର୍ଥ ହେଲା।

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

ହିମଶୈଳର ମହିଷୀ ମେନା ଦର୍ଶନଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଲେ। କନ୍ୟା ସହିତ ଆସିଥିଲେ, ସାଙ୍ଗରେ ଅଳ୍ପ କିଛି ପରିଚାରିକା ଥିଲେ।

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

ଲଜ୍ଜାରେ ସର୍ବାଙ୍ଗ ନମାଇ ସେ ମହା ସଭାମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ତାପରେ ଶୈଳମହିଷୀ ମୋତେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ବନ୍ଦନା କଲା।

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁହଁ ଢାକି, ପଦ୍ମହସ୍ତରେ ଅଞ୍ଜଳି କରିଥିବା ତାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଆଶୀର୍ବାଦବାଣୀରେ ଆଶୀର୍ବଦ କରି ଉନ୍ନତ କଲି।

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

ହେ ଶୁଭେ! ତୁମେ ପତିବ୍ରତା, ଶୁଭାଚାରିଣୀ, ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ବୀରସନ୍ତାନର ଜନନୀ ହେଉ। ସଦା ବୀରସନ୍ତାନସହିତ ଯୁକ୍ତ ରହି ବଂଶୋନ୍ନତି ଦେବାଳି ହେଉ।

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

ତାପରେ ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସାରିତ ନୟନଯୁକ୍ତ ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ମୃଦୁବାଣୀରେ କହିଲି—“ଏହି ବାଳେ, ମୋ ନିକଟକୁ ଆ।”

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

ତାପରେ ଜଗନ୍ମାତା ଦେବୀ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ବାଳସହଜ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରି, ପିତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଧରି ତାଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ଯାଇ ବସିଲେ।

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

ସେ ମନ୍ଦ ସ୍ୱରେ କହିଲେ—“ପୁତ୍ରିକେ, ମୁନିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କର। ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ସମ୍ମତ ପତିକୁ ପାଇବ।”

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ବାଳିକା ବସ୍ତ୍ରାନ୍ତରେ ମୁହଁ ଢାକି, ଅଳ୍ପ କମ୍ପିତ ଧ୍ୱନି ମାତ୍ର କରିଲା; ପରେ କିଛି କହିଲା ନାହିଁ।

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

ତେବେ ମୁଁ ବିସ୍ମିତଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଉପଚାରବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲି— “ଏହି ଶୁଭେ, ମୁଁ ତୋତେ ତାହା ଦେବି।”

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

“ରମ୍ୟ ରତ୍ନକ୍ରୀଡନକ ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିଛି”—ଏହା ଶୁଣି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପିତାଙ୍କ ଅଙ୍କରୁ ବେଗରେ ଉଠିଲା।

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

ସେ ମୋ ପାଦକୁ ବନ୍ଦନା କରୁଥିଲା; ମୁଁ ତାକୁ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ବସାଇ, ଜଗତ୍ପୂଜ୍ୟା ବୋଲି ମନେ କରି କହିଲି— “ବାଳେ, ଏହା ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।”

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

ମୁଁ କହିଲି— “ତୋ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ କ’ଣ ଦେବି, ମୁଁ ଦେଖୁନି।” ଏହା ଶୁଣି ମାତୃବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହିଷୀ ସେତେବେଳେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

ତେବେ ସେ ମନ୍ଦମନା ଓ ଶଙ୍କାକୁଳ ହୋଇ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କଲା— “ଭଗବନ୍, ପ୍ରଭୋ, ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି—ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ମଧ୍ୟ।”

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

“ଏହେତୁ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ତାହାର ପତି କିପରି ହେବ?” ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ହସମୁଖେ, କୌତୁକମିଶ୍ରିତ ମୃଦୁବାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦେଲି।

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

“ଭଦ୍ରେ, ତାହାର ପତି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ତଥାପି କୁଳଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ। ସେ ନଗ୍ନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରିଦ୍ର, କ୍ରୋଧୀ ଏବଂ ସଦା କ୍ରୂର ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ରହିବ।”

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

ଏହା ଶୁଣି ହିମାଚଳ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଯେନ ଭଙ୍ଗିଗଲା। ତେବେ ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ ମହାଗିରି ମୋତେ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

“ଆହା, ସଂସାର କେତେ ବିଚିତ୍ର—ମହାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବେଧ୍ୟ। ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା କରେନାହିଁ।”

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

“ମହା ପ୍ରୟାସରେ—ଏବଂ ବହୁବିଧ ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଜୀବମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ମାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ ସାଧନ କରନ୍ତି; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।”

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

ଯାହା ଅଧ୍ରୁବ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ କିଛିପରି ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ। ତଥାପି ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାପ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ବ୍ରତାଚରଣକାରିଣୀ ପତ୍ନୀ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

ମହାକୁଳରେ ଜନ୍ମିତ ସାଧ୍ବୀ ପତ୍ନୀ ପତିବ୍ରତା ହୋଇପାରେ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ସେବନ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

ଏବଂ ବେଦ-ପୁରାଣୋକ୍ତ, ତ୍ରିଲୋକହିତକାରୀ ଧର୍ମ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ: ସେହି ଧର୍ମସାର ତାହାରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେବା।

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

ହେ ନାରଦ! ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ବଂଶାର୍ଥେ ସନ୍ତାନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାପ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ପାଏ।

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

କେହି ଏ ସବୁ ପାଉ—କିମ୍ବା କିଛି ମଧ୍ୟ ନ ପାଉ—ତଥାପି ସଂସାର ମନୁଷ୍ୟକୁ କୌଣସି ନ କୌଣସି ଦିଗରେ ନ୍ୟୂନ କରେ; କାରଣ ଏଠାରେ କିଛି ନ କିଛି ଅଭାବ ରହିଯାଏ।

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

ଏବେ ସଂସାରଜୀବନର ଦୋଷ ଏହି—ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଭୋଗ କରେ। ତଥାପି ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

କେହି କେହି ସେଠାରେ କହନ୍ତି—“ନୁହେଁ।” କିନ୍ତୁ ଯଦି ଗୃହୀଭାବ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହୀତ ନ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ତେଣୁ ଧାତୃ (ସ୍ରଷ୍ଟା) ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସୁସନ୍ତାନ-ଲାଭକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

ପୁନଶ୍ଚ, ସୃଷ୍ଟିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଓ ନରକରୁ ତ୍ରାଣ ପାଇଁ—ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିନା ସୃଷ୍ଟି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

ସେ (ସ୍ତ୍ରୀ) ଜନ୍ମ ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୀନା, କଷ୍ଟଭାଗିନୀ। ତେଣୁ ବେଧସ (ବିଧାତା) ଏହି ବିଧାନ କରିଛନ୍ତି—ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବଜ୍ଞା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବାକ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଃସନ୍ଦେହ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

ଏକ କନ୍ୟା ଦଶ ପୁତ୍ର ସମାନ। ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ, ସେହି ଫଳ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ପାଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

ଏହେତୁ କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଚନୀୟା; କାରଣ ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

ସେ ସର୍ବାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣା—ପତି, ପୁତ୍ର ଓ ଧନସହିତ—ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଲା ଓ କଲା, ସେଇ ବାକ୍ୟ ମୋତେ ଶୋକ ଦେଉଛି।

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

କେଉଁ ଦୋଷରେ ମୋ ଝିଅ ଆଶୀର୍ବାଦ—ସଦ୍ବିବାହର—ଯୋଗ୍ୟା ନୁହେଁ? ତାହା ପାଇଁ ପତି କାହିଁକି ଜନ୍ମ ନେଲା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶୁଭ କୁଳଲକ୍ଷଣ କାହିଁକି ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ?

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

ହେ ମୁନେ! ସେ ‘ନିର୍ଧନ’ କିପରି, ତଥାପି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ ଦେବା ‘ସର୍ବଦ’ କିପରି? ତୁମର ଏହି ଦୁର୍ଘଟ ବାକ୍ୟ ମୋ ମନକୁ ମୋହିତ କରୁଛି।

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

ଏହିପରି ପୁତ୍ରବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ପତ୍ନୀସହ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ତାକୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲି।

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

ହେ ଶୈଲରାଜ! ଶୋକ କରନି; ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ—ଏହା ହର୍ଷର ଅବସର। ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥବତ୍।

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

ଏହି ବାଳିକା ନିଶ୍ଚୟ ଜଗନ୍ମାତା—ତୁମ କନ୍ୟା, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦାତ୍ରୀ। ପୂର୍ବେ ସେଇ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହୋଇ ‘ସତୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଣ ଦେଇପାରିବି—ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଛୋଟ ଦୀପ ଅର୍ପଣ! ଏଭଳି ଭାବି ମୁଁ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କୌଣସି ‘ଆଶୀର୍ବାଦ’ ଦେଲି ନାହିଁ।

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

ସେ ଜନ୍ମିତ ନୁହେଁ; ତଥାପି ‘ପତି’ ‘ପତ୍ନୀ’ ବୋଲି କଥିତ—କାରଣ ସେଇ ଭବ (ଶିବ)। ସେ ମହାଦେବ ଅଜନ୍ମା; ତାଙ୍କଠାରୁ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭବ-ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

ସେ ଶରଣଦାତା, ଶାଶ୍ୱତ, ପରମ ଶାସ୍ତା ଓ ଉପଦେଷ୍ଟା—ଶଙ୍କର, ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

ଯାହାଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ବେଦ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ—ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସେଇ ଶୈଳତନୟ ବାଳକଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଖେଳନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ‘ଅମଙ୍ଗଳ-ସ୍ୱଭାବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ହର ନିଜେ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ। ‘ନିର୍ଧନ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସର୍ବଦାତା; ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ସେ ନିଜେ ହିଁ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

ସେଇ ଦେବ—ଅଚଳ, ସ୍ଥାଣୁ, ମହାଦେବ, ଅଜର ହର—ତାହାଙ୍କର ପତି ହେବେ। ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ?