Adhyaya 42

Verse 1

नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया

ନାରଦ କହିଲେ—ମୁଁ ତାହାକୁ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରିଦେବା ପରେ, କିଛି କାଳ ଗତେ ପୁନଃ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲି—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) କଲ୍ୟାଣ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କାମନାରେ।

Verse 2

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्

ବାସୁଦେବ ବିହୀନ ଏହି ତୀର୍ଥ ମୋତେ ରୁଚେ ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଯେପରି ଜଗତ୍ ନିରାନନ୍ଦ—କାରଣ ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣର ଭୂଷଣ।

Verse 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

ଯେଉଁଠି ତୀର୍ଥରେ, ଘରେ, ମନରେ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ହରି ନାହାନ୍ତି—ସେଠାରେ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ। ତୀର୍ଥ ହଂସ ପରି ଶୁଦ୍ଧ-ବିବେକୀ ହେଉ, କାଉ ପରି ନୁହେଁ।

Verse 4

तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया

ଏହେତୁ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ବରଦ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଅନୁଗ୍ରହ କାମନାରେ, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କଳାସହ ସାକ୍ଷାତ୍ ଏଠାକୁ ଆଣିବି।

Verse 5

इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହେ କୌରବ୍ୟ, ମୁଁ ଏଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିର ରହିଲି; ଏବଂ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ସାଧନାରେ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲି।

Verse 6

अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः

ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି, ମୁଁ ବାସୁଦେବମୟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କୃପାରେ ତତ୍ପର ହେଲି।

Verse 7

एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत

ଏଭଳି ମୋ ଆରାଧନାରେ ହରି ଗରୁଡ଼ାରୂଢ ହୋଇ, କୋଟି କୋଟି ଗଣରେ ପରିବୃତ ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 8

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः

ତାପରେ ମୁଁ କରଯୋଡ଼ି ହୋଇ, ବିଧିମତେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଦ୍ରିତ ଅଞ୍ଜଳି ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲି।

Verse 9

श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्

ହେ ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସେଇ ରୂପ ଦେଖିଥିଲି—ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଯେ ଅଜ, ସନାତନ ଏବଂ ନର-ନାରାୟଣାତ୍ମକ।

Verse 10

तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया

ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! ସେଇ ରୂପର ଏକ ଦିବ୍ୟ କଳାକୁ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ। ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣେଇ କରନ୍ତୁ।

Verse 11

एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि

ମୋ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ କହିଲେ— “ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର! ତୁମ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।”

Verse 12

तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो

“ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ତଥାହି ହେବ ଏବଂ ଏଠାରେ ସଦା ସ୍ଥିତ ରହିବ।” ଏମିତି କହି, ବିଷ୍ଣୁ ଗତ ହେଲେ ପରେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ କଳାକୁ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 13

मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः

ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲି; ଯେପରି ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ-ନିବାସୀ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବିରାଜିତ ରହନ୍ତି।

Verse 14

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा

ସେ ‘ବାସୁଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ—ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେ ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ହୁଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର।

Verse 15

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया

ଝରଣା ଇତ୍ୟାଦି ଜଳପ୍ରସ୍ରବଣ ସ୍ଥାନରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ଯେ ଭକ୍ତିସହ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜାଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ,

Verse 16

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः

ଉପବାସ କରି ଜାଗରଣ କରୁ, ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ସହ କୀର୍ତ୍ତନ କରୁ; କିମ୍ବା ଦମ୍ଭ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈଷ୍ଣବ କଥା ପାଠ କରୁ।

Verse 17

दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि

ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ନିୟମିତ ହୋଇ, ହର୍ଷିତ ମନରେ—ଅନେକ ଜନ୍ମରୁ ସଞ୍ଚିତ ସମଗ୍ର ପାପରାଶିରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 18

मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ହୋଇଥାଏ; ଗରୁଡ-ବିମାନରେ ନୀତ ହୋଇ ବୈକୁଣ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 19

कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा

ହେ ପାର୍ଥ! ସେ ପୁରୁଷ ଏକଶେ ଏକ କୁଳକୁ ତାରେ; (ବ୍ରତ) ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ, ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ, ଉତ୍ସାହସହିତ ଏବଂ ପ୍ରଭୁପ୍ରତି ସ୍ପୃହାସହିତ ହେଉ।

Verse 20

अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्

ଅହଂକାର ବିନା ସ୍ନାନ କରି ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରୁ; ପୁଷ୍ପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ସହ, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ଏବଂ ଦାନଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁ।

Verse 21

यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्

ରାତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାମରେ ମହାଭକ୍ତିରେ ଆରତି କରାଯାଏ; ଚାମର-ବ୍ୟଜନର ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଭେରୀନାଦ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇ ଚାଲେ।

Verse 22

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत

ହେ ଭାରତ! ଏହା ପୁରାଣପାଠ ଓ ପବିତ୍ର ଶ୍ରବଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଭକ୍ତିନୃତ୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ; ନିଦ୍ରାହୀନ ଏବଂ ସ୍ୱାଦ, ଭୁଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋଗଲାଲସାରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 23

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्

ତାଙ୍କ ପାଦସୌରଭର ଘ୍ରାଣ-ଆସ୍ୱାଦରେ ଯୁକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ଗୀତ-କୀର୍ତ୍ତନ ସହିତ, ଅର୍ଚ୍ଚନା-ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ଏବଂ ତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର-ତୀର୍ଥଗମନରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 24

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्

ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ସମନ୍ୱିତ; ସ୍ତୁତିପାଠ ସହିତ ଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦୋଦକରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 25

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि

ଯେ ଜାଗରଣ ସତ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସତ୍ୟଯୋଗର ଅନୁଶାସନରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟବାର୍ତ୍ତାରେ ପୋଷିତ—ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଗୁଣରେ ସମନ୍ୱିତ—ଯେ ନର ଏକାଦଶୀରେ ଏହା କରେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ ନାହିଁ।

Verse 26

अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः

ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ପୂର୍ବକାଳେ ‘ଐତରେୟ’ ନାମକ ଏକ ଦ୍ୱିଜ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 27

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ଐତରେୟ କାହାର ପୁତ୍ର? ତାହାର ନିବାସ କେଉଁଠି? ସେ ଧୀମାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲା?

Verse 28

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्

ନାରଦ କହିଲେ—ଏଠିଏ, ମୋର ଏହି ସ୍ଥାନରେ ହିଁ, ସେ ହାରୀତ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 29

मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः

ମାଣ୍ଡୂକି ନାମକ ଜଣେ ଅଗ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 30

तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः

ତାଙ୍କର ‘ଦିତରା’ ନାମକ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ସାଧ୍ବୀ-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ‘ଐତରେୟ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 31

स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

ସେ ଶୈଶବକାଳରୁ ହିଁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅନୁଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ‘ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ଜପ କରୁଥିଲା।

Verse 32

न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा

ସେ ନ ଶୁଣୁଥିଲା, ନ କହୁଥିଲା; ମନସାପି କୌଣସି କଥାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉନଥିଲା। ସେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥା ଥିଲା।

Verse 33

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्

ତେଣୁ ‘ଏହି ଜଣେ ମୂକ’ ବୋଲି ଭାବି, ପିତା ନାନା ଉପାୟରେ ତାକୁ ପ୍ରବୋଧିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ନ ଲଗାଏ—

Verse 34

ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे

ତାପରେ, ହେ ଭାରତ, ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ‘ଏହି ଜଣେ ଜଡବୁଦ୍ଧି’ ବୋଲି, ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପତ୍ନୀଧର୍ମ ସହ ପୁତ୍ରସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 35

पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः

ସେହି ଭାର୍ଯ୍ୟାର ନାମ ପିଙ୍ଗା ଥିଲା; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—କର୍ମକାଣ୍ଡରେ କୁଶଳ ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା।

Verse 36

यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे

ଯଜ୍ଞ ଓ ଶାନ୍ତିହୋମରେ ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ। ଐତରେୟ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ତ୍ରିକାଳ ହରିମନ୍ଦିରେ ରହୁଥିଲା।

Verse 37

जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा

ସେ ପରମ ଜପ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜପ କରୁଥିଲା, ଅନ୍ୟ କାମରେ କୌଣସି ଶ୍ରମ କରୁନଥିଲା। ତେବେ ମାତା ସପତ୍ନୀର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲା।

Verse 38

दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्

ବେଦନାରେ ଚିରିଯାଇଥିବା ମନେ ସେ ପୁଅକୁ କହିଲା—“ତୁ ତ କେବଳ କ୍ଲେଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମିଛୁ। ଧିକ୍ ମୋର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନକୁ!”

Verse 39

नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः

ଏହି ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନ୍ୟ ମାତା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯାହାକୁ ପତି ଅବମାନ କରେ, ତାହାର ପୁଅ କିପରି ଗୁଣବାନ୍ ହେବ?

Verse 40

पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः

ଏହି ପିଙ୍ଗା ନିଶ୍ଚୟ କୃତପୁଣ୍ୟା; ତାହାର ପୁଅମାନେ ମହାଗୁଣୀ—ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ—ଏବଂ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ପୂଜିତ।

Verse 41

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

ହେ ପୁତ୍ର! ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗିନୀ, ତେଣୁ ମୁଁ ମହୀସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ବୁଡ଼ିଯିବି; ବଞ୍ଚିବା ଅପେକ୍ଷା ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମହାମୌନୀ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତ ଅଟ।

Verse 42

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

ନାରଦ କହିଲେ: ମାତାଙ୍କର ଏପରି ବଚନ ଶୁଣି ଐତରେୟ ହସିଲେ।

Verse 43

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

ଧର୍ମଜ୍ଞ କ୍ଷଣକାଳ ଧ୍ୟାନ କରି ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: "ହେ ମାତା! ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୋଇଛ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ମନେ କରୁଛ।"

Verse 44

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

ହେ ଶୁଭେ! ଯାହା ଶୋକ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ, ଏବଂ ଯାହା ଶୋକ ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରୁନାହଁ। ଏହି ଶରୀର ପାଇଁ ଏହି ମିଥ୍ୟା ସଂସାରରେ କାହିଁକି ମୋହିତ ହେଉଛ?

Verse 45

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

ଏପରି ମୂର୍ଖାମୀପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ ମୋ ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ସଂସାରର ସାର ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସାର ଅନ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 46

प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्

ଯେପରି ରାତିରେ ଲୋକେ ଜୁଗନୁକୁ ଦୀପ ଭାବି ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ଯାହାକୁ ‘ସାର’ ମନେ କର—ଏବେ ତାହାର ଅସାରତା ଶୁଣ।

Verse 47

एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते

ଏହିପରି ଏ ମାନବଦେହ—ଗର୍ଭରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଷ୍ଟଦାୟକ; ଅସ୍ଥି-ପଟି ଓ ସ୍ତମ୍ଭର ଢାଞ୍ଚା ପରି, ସ୍ନାୟୁବନ୍ଧନରେ ଯନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 48

रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके

ରକ୍ତମାଂସର ମଳିନତାରେ ଲିପ୍ତ, ବିଷ୍ଟା-ମୂତ୍ର ଧାରଣକାରୀ ପାତ୍ର; କେଶ-ରୋମ ତୃଣ ପରି ଢାକା, ଉପରେ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୱକ୍’ ଭଳି ଧୋଇ ଲୁଚାଇଦିଆ।

Verse 49

वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते

ମୁଖ ହିଁ ଏହାର ଏକ ମହାଦ୍ୱାର, ଛଅଟି ‘ଗବାକ୍ଷ’ (ଜାନଲା) ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଦୁଇ ଓଠ କପାଟ, ଏବଂ ଦାନ୍ତ ତାହାର ଅର୍ଗଳା (କୁଣ୍ଡି) ଅଟେ।

Verse 50

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने

ନାଡୀମାନେ ଘାମର ପ୍ରବାହ ବହେ, ଏବଂ କାଳର ଗ୍ରାସକ ମୁଖରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଭିତରେ ଜ୍ୱଳେ; ଏପରି ଗୃହରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ‘ଜୀବ’ ନାମକ ଗୃହୀ ବସେ।

Verse 51

गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च

ସେଠାରେ ତାହାର ‘ଭାର୍ଯ୍ୟା’ ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ପ୍ରକୃତି; ସେଠାରେ ହିଁ ବୋଧ, ଅହଂକାର, କାମ ଏବଂ କ୍ରୋଧ‑ଲୋଭ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 52

अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः

ହା କଷ୍ଟ! ଏ ‘ସନ୍ତାନ’ ସତ୍ୟରେ ତାହାର ନୁହେଁ। ଏଭଳି ମୂଢ ଲୋକ ଚାଲିଥାଏ। ତାହାର ଯେଯେପରି ମୋହ ଉଦ୍ଭବେ, ସେସବୁକୁ ମୋ ପାଖରୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣ।

Verse 53

स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति

ଯାହାର ଦେହସ୍ରୋତ ପର୍ବତଜଳ ପରି ସତତ ବହେ, ସେ ତଥାପି କଫ‑ମୂତ୍ରାଦିରେ ପୂରିତ ଏହି ଦେହ ପାଇଁ ମୋହିତ ହୁଏ।

Verse 54

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

ଏହି ଶରୀର ସମସ୍ତ ଅଶୁଚିର ନିଧି; ଏଥିରେ ସତ୍ୟ ଶୁଚି ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ବିଷ୍ଠା‑ମୂତ୍ରରେ ପୂରିତ ଚର୍ମଥଳି ପରି।

Verse 55

स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः

ନିଜ ଦେହସ୍ରୋତକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ମଣିଷ ମାଟି‑ଜଳରେ ହାତ ଶୁଧ୍ଧ କରେ; ତଥାପି ଏହି ଅଶୁଚି ପାତ୍ର ଦେହ ପ୍ରତି ତାହାର ବୈରାଗ୍ୟ କାହିଁକି ଜାଗେ ନାହିଁ?

Verse 56

कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्

ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଯତ୍ନ କରି ଦେହକୁ ସୁସଂସ୍କୃତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ—ଦବାଇଲେ ମଧ୍ୟ କୁକୁରର ପୁଛ ପରି।

Verse 57

स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦେହର ଅଶୁଚି ଦୁର୍ଗନ୍ଧରୁ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବୈରାଗ୍ୟର ଆଉ କେଉଁ କାରଣ ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ?

Verse 58

गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति

ଦେହଶୌଚ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଳିନତା ହଟାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇଟି ହଟିଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଭାବଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରାହିଁ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 59

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଙ୍ଗାର ସମସ୍ତ ଜଳ ଓ ପର୍ବତସମ ମାଟିର ଢେର ଦ୍ୱାରା ଶୌଚ ଆଚରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ଭାବ ଦୁଷ୍ଟ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 60

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନା ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୀର୍ଥରେ କେବଳ ଘାମ ଝାଡ଼ି ଧୋଇନେଲେ ସେ କେଉଁ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇବ?

Verse 61

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦୂଷିତ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ନୁହେଁ, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କେବଳ ଦେହର ଶେଷ ଦହନ ହୁଏ।

Verse 62

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा

ଭାବଶୁଦ୍ଧି ହିଁ ପରମ ଶୌଚ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ସେହି ମାନଦଣ୍ଡ। ନହେଲେ ଭାବବିପର୍ୟୟରେ ପ୍ରିୟାକୁ କନ୍ୟା ଭାବି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, କନ୍ୟାକୁ ଅନ୍ୟା ଭାବେ।

Verse 63

अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

ପୁତ୍ର ସ୍ତନକୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ଭାବେ, ପତି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ। ତେଣୁ ଚିତ୍ତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର; ଅନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଶୋଧନର କି ଉପକାର?

Verse 64

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः

ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଆତ୍ମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପାଏ। ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ଅବିଦ୍ୟାର ମଳ ଧୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସଦ୍ବୈରାଗ୍ୟର ମୃଦାରେ ପୁନଃ ଦୃଢତା ହୁଏ।

Verse 65

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः

ଏହି ଶରୀର ଅବିଦ୍ୟା ଓ ରାଗର ମଲିନତା—ମଳ, ମୂତ୍ର, ଲେପ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ—ରୁ ଶୋଧନୀୟ। ତେଣୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 66

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଶରୀରକୁ କଦଳୀ ଗଛ ପରି ନିଃସାର ଏବଂ କେବଳ ଚର୍ମସାର ବୋଲି ଜାଣିପାରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 67

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

ଯିଏ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ସେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖନ୍ତି ସେ ରହିଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଜନ୍ମକୁ ମହାକଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 68

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

ନିଜର ଦୋଷ ନ ଜାଣିବା ହେତୁ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର କର୍ମର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ତଳେ ଚାପି ହୋଇ ରହିଥିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ରୁହେ।

Verse 69

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

ଯେପରି ଜୀବ ଗର୍ଭାଶୟର ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ରୁହେ, ସେହିପରି ସାଗରରେ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ।

Verse 70

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

ଗର୍ଭର ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀର ବିଶିଷ୍ଟ ସେହି ଜୀବ ସେଠାରେ ଏପରି ବ୍ୟାକୁଳ ରୁହେ, ସତେ ଯେପରି କାହାକୁ ଲୁହା ପାତ୍ରରେ ରଖି ନିଆଁରେ ରନ୍ଧା ଯାଉଛି।

Verse 71

गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्

ଗର୍ଭରୂପ କୁମ୍ଭରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ସେ ଜଠରାଗ୍ନିରେ ପଚେ; ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀ ସଦୃଶ ବେଦନାରେ ନିରନ୍ତର ବିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 72

यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्

ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ହୁଏ, ସେଇ ଦୁଃଖ ଗର୍ଭରେ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ‘ଗର୍ଭଦୁଃଖ’ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 73

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्

ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗର୍ଭସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ସ୍ମରଣ ହୁଏ।

Verse 74

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा

ମୁଁ ମରି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଲି; ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି ମରିଲି। ନାନା ପ୍ରକାରେ ମୁଁ ହଜାର ହଜାର ଭିନ୍ନ ଯୋନି ଓ ଜନ୍ମ ଦେଖିଛି।

Verse 75

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

ଏବେ ମୁଁ ନବଜାତ, ପୁଣି ସଂସ୍କାରବଶରେ ପଡ଼ିଛି। ତେଣୁ ଯେନ ଆଉ ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ ନ ହେବ, ସେହି ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ମୁଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି।

Verse 76

अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्

ମୁଁ ହରିଙ୍କ ସେହି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବି, ଯାହା ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତ କରେ। ଏମିତି ଭାବି ସେ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ଚିନ୍ତନ କରି ତଦ୍ରୂପ ରହେ।

Verse 77

गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

ଗର୍ଭଦୁଃଖଠାରୁ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ଜାତକଙ୍କୁ ହୁଏ। ଗର୍ଭବାସରେ ଯେ ସ୍ମୃତି ଥିଲା, ଜନ୍ମ ପରେ ସେ ନଶିଯାଏ।

Verse 78

स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः

ବାହ୍ୟ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୋହିତଙ୍କର ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ଶୀଘ୍ରେ ପୁନଃ ଘଟେ।

Verse 79

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि

ତାପରେ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ଓ ପୂର୍ବକର୍ମର ବଶରେ, ସେହି ଜନ୍ମରେ ହିଁ ଜୀବର ବିଷୟାସକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମେ।

Verse 80

रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्

ଏହି ଲୋକ ରାଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଓ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସେ ନ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ନ ପରମକୁ, ନ ଦୈବତକୁ।

Verse 81

न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे

ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟର କଥା ଶୁଣେନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ। ସମ ପଥରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପଦେପଦେ ଠୋକର ଖାଏ।

Verse 82

सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः

ସତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବୁଝେନାହିଁ; ବୁଧମାନେ ବୋଧ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ରାଗ-ମୋହର ବଶରେ ରହି ସେ ସଂସାରରେ କ୍ଲେଶ ଭୋଗେ।

Verse 83

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

ଗର୍ଭସ୍ମୃତିର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ମହର୍ଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି—ସେଇ ଦୁଃଖର କଥନ ପାଇଁ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ-ମୋକ୍ଷ ସାଧନ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ।

Verse 84

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्

ଯେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଅଛି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ମର ଅର୍ଥ ସାଧେ—ତଥାପି ନିଜ ଶ୍ରେୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କରନ୍ତି; ଏହା ଏଠାରେ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 85

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିବାରୁ ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ; ଇଚ୍ଛା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ କହିପାରେ, ନ କିଛି କରିପାରେ।

Verse 86

दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि

ଦାନ୍ତ ଉଠିବାବେଳେ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ବ୍ୟାଧିରେ ମଧ୍ୟ ପୀଡା ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ବାଳରୋଗରେ କଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ବାଳଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାପ ହୁଏ।

Verse 87

तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्

ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୁଖରେ ଆବୃତ ଶିଶୁ କେବେ କେବେ ଦାଁଡ଼ି ରହି କାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କରେ। ମୋହବଶେ ସେ ମଳ ଖାଇବା ଓ ମୂତ୍ର ପିଇବା ଆଦି କାମ ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗେ।

Verse 88

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्

କୌମାର୍ୟରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଇବାରୁ, ମାତାପିତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରୁ, ଅକ୍ଷର ଅଧ୍ୟୟନ ଆଦିରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ; ଗୁରୁଙ୍କ ଶାସନରୁ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 89

प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने

ଯୌବନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରମତ୍ତ ଭାବେ ଚାଲେ ଏବଂ କାମ-ରାଗର ପୀଡା ଭୋଗାଏ। ଯେ ସଦା ଆସକ୍ତିରେ ଉଦ୍ବୃତ୍ତ, ତାହାର ଯୌବନରେ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 90

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्

ମୋହରେ ରଙ୍ଗିତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଈର୍ଷ୍ୟାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ। ମତ୍ତ ଓ କୁପିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ରାଗ କେବଳ ଦୋଷ ହୋଇ ରହେ।

Verse 91

न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

କାମାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ଲୋକ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ପାଉନାହିଁ। ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ମନକୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 92

नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्

ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ମୈଥୁନଜନିତ ସୁଖ ମଳମୂତ୍ର ବିସର୍ଜନରେ ମିଳୁଥିବା କ୍ଷଣିକ ଆରାମ ସଦୃଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 93

सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

ସମ୍ମାନ ପରେ ଅପମାନ ଆସେ; ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ପରେ ବିୟୋଗ ଆସେ। ଯୌବନକୁ ଜରା ଗ୍ରସେ—ତେବେ ନିରୁପଦ୍ରବ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 94

वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः

ଭାଜ ଓ ପାକା କେଶରେ ଚିହ୍ନିତ ଦେହ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ମଣିଷ ଜରାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜର୍ଜରିତ ହୁଏ।

Verse 95

स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷର ଯେ ଯୌବନ-ରୂପ ପୂର୍ବେ ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରିତ ଥିଲା, ସେହିଟି ଯେତେବେଳେ ଜରାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଉଭୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ରହେନାହିଁ।

Verse 96

जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ଜରାରେ ପରାଭୂତ ପୁରୁଷ ନିଜ ଅଶକ୍ତତାର କାରଣେ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଆଦି ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଓ ଦୁରାଚାରୀ ସେବକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତିରସ୍କୃତ ଓ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 97

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ଯେ ପୁରୁଷ ଜରା କିମ୍ବା ରୋଗରେ ପୀଡିତ ନୁହେଁ, ସେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତେଣୁ ଯୌବନରେ ଧର୍ମାଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 98

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦିର ଅସମତାକୁ ‘ବ୍ୟାଧି’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ବାତ ଆଦି ଘଟକମାନଙ୍କର କେବଳ ଏକ ସମୂହ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 99

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः

ଏହିପରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାଧିମୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ନାନାପ୍ରକାର ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଅନେକ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 100

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्

ସେ (ଆନ୍ତରିକ କ୍ଲେଶ) ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ଏହି ଦେହରେ ‘ଏକଶେ ଏକ’ ମୃତ୍ୟୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅସଂଖ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକାରଣ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି।

Verse 101

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କାଳସଂଯୁକ୍ତ, ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ‘ଆଗନ୍ତୁକ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଏଠାରେ ଆଗନ୍ତୁକ କୁହାଯାଇଥିବାଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 102

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा

ଜପ, ହୋମ ଓ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ କାଳଜନିତ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, ଶସ୍ତ୍ରାଘାତ, ଏବଂ ସର୍ପାଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ (ମୃତ୍ୟୁର) କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 103

विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्

ବିଷ ଓ ଅଭିଚାର—ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର। ସ୍ୱୟଂ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ମଧ୍ୟ ସର୍ପଦଂଶ, ରୋଗ ଆଦିରେ ପୀଡିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 104

स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः

ଦେହଧାରୀର ନିୟତ କାଳ ଆସିଲେ ତାକୁ ସୁସ୍ଥ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ନ ଔଷଧ, ନ ତପ, ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ମିତ୍ର, ନ ବାନ୍ଧବ।

Verse 105

शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः

କାଳର ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି କେବଳ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯେମାନେ ରସାୟନ-ସାଧନା, ତପ ଓ ନିରନ୍ତର ଜପ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ, ପରମ ଧୀର।

Verse 106

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्

କାଳରୂପ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ, ନ ସମସ୍ତ ସାଧନରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁସମ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁସମ ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 107

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁସମ ତ୍ରାସ ନାହିଁ—ସଦ୍ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟର ସୁଖ ଥାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 108

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः

ସ୍ନେହପାଶରେ ବନ୍ଧା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ କାଟିଦିଏ। ହେ ମାତା! ସହସ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏହା କାହିଁକି ଦେଖୁନାହ?

Verse 109

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः

କେହି ଲୋକ ଶତବର୍ଷ—କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ—ବଞ୍ଚନ୍ତି, କିମ୍ବା ନ ବଞ୍ଚନ୍ତି। କେହି ଅଶୀରେ ମରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ନର ସପ୍ତତିରେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 110

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः

ପରମ ଆୟୁ ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟତା ନାହିଁ। ଦେହଧାରୀର ଆୟୁ ପୂର୍ବକର୍ମ ଯେତେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ସେତେଦିନ ମାତ୍ର ରହେ।

Verse 111

तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा

ସେହି ଆୟୁଷର ଅର୍ଧାଂଶ ରାତ୍ରି ନିଜେ—ମୃତ୍ୟୁରୂପେ—ହରିନେଇଯାଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ବାଲ୍ୟରେ ବାଲଭାବର ମୋହରେ ଏବଂ ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ଜରାକ୍ଷୟରେ ନଶିଯାଏ।

Verse 112

वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा

କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥ ବିନାହିଁ କଟିଯାଏ। ପରେ ମଣିଷ ନାନାପ୍ରକାର ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଅବସ୍ଥା—ରୋଗ ଓ ଶୋକ—ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ କ୍ଷୟ ପାଏ।

Verse 113

ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଂଶ ହରିଯାଏ; ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ସେଇ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ‘ଜୀବନ’। ଜୀବନାନ୍ତେ ମହାଘୋର ମୃତ୍ୟୁକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ।

Verse 114

जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया

କର୍ମବଶତଃ ମୃତ ଜୀବ ପୁନଃ କୋଟି କୋଟି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ନାମକ ବିୟୋଗ କେବଳ ଦେହଭେଦଜନିତ ଦେହପରିବର୍ତ୍ତନ; ଏହା କର୍ମର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବଳ ଅନୁସାରେ ଘଟେ।

Verse 115

मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु

ଏହିଟିକୁ ହିଁ ‘ମରଣ’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ପରମାର୍ଥତଃ ଏହା ନାଶ ନୁହେଁ। ମହାତମରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର, ମର୍ମସ୍ଥାନ ଛେଦିତ ଓ ଭଙ୍ଗିତ ହେଉଥିବା ସମୟର ଅବସ୍ଥା ଏହା।

Verse 116

यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः

ଜୀବ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ଯେ ଦୁଃଖ, ଏହି ଲୋକରେ ତାହାର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉପମା ନାହିଁ। ସେଇ ତୀବ୍ର ପୀଡ଼ାରେ ଅତିଦୁଃଖିତ ହୋଇ ‘ହା ପିତା! ହା ମାତା! ହା ପ୍ରିୟ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦେ।

Verse 117

मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

ଯେପରି ସର୍ପ ମଣ୍ଡୂକକୁ ଗିଳିଯାଏ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ମଣିଷକୁ ଗ୍ରାସ କରେ। କେତେକ ବାନ୍ଧବ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟଜନ ଚାରିପାଖେ ଘେରି ରହନ୍ତି।

Verse 118

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः

ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଖଟର ଚାରି କୋଣରେ ପୁନଃପୁନଃ ଓଲଟିପଡ଼େ।

Verse 119

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ହାତପାଦ ସବୁଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି ମାରେ। ଖଟରୁ ଭୂମି ଚାହେ; ଭୂମିରୁ ପୁଣି ଖଟ ଚାହେ—ପୁଣି ଭୂମିକୁ ହିଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।

Verse 120

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः

ସେ ନଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଲଜ୍ଜା ଛୁଟିଯାଏ, ବିଷ୍ଠାରେ ଲେପିତ ହୁଏ; କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ଜଳ ପାଇଁ ଯାଚନା କରେ।

Verse 121

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः

ନିଜ ଧନକୁ ଚିନ୍ତା କରି—“ମୁଁ ମରିଗଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ କାହାର ହେବ?”—ବୋଲି, ଗୁପ୍ତ ନିଧି ଖୋଦୁଥିବା ପରି, କାଳପାଶରେ ଟାଣି ନିଆଯାଏ।

Verse 122

म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

ଲୋକେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଗଳାରେ ଘୁର୍ଘୁର ଶବ୍ଦ କରି ସେ ମରିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜୀବ ତୃଣରେ ଲଗା ଜଲୂକା ପରି, କ୍ରମେ ଦେହରୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 123

संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶକୁ (ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦେହକୁ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ବିବେକୀ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା-ଯାଚନାର ଦୁଃଖ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 124

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः

ମରଣର ଦୁଃଖ କ୍ଷଣିକ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାର୍ଥନା-ଯାଚନାଜନିତ ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ। ଏହା ମୁଁ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣିଲି—କାରଣ ମୋର ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 125

न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्

ଏହେତୁ ପୁନଃପୁନଃ ପରଙ୍କୁ ଯାଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୃଷ୍ଣା ମଣିଷକୁ ଲଘୁ ଓ ହୀନ କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ।

Verse 126

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

ସ୍ୱଭାବତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଧାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ବ୍ୟାଧି’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 127

स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी

ସେଇ କ୍ଷୁଧା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ, ଔଷଧ କିମ୍ବା ଲେପନରେ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କ୍ଷୁଧା-ବ୍ୟାଧିର ବେଦନା ତୀବ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବଳକୁ ନିଃଶେଷ କାଟିଦିଏ।

Verse 128

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे

ସେଇ (କ୍ଷୁଧା) ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ମରେ, ସେପରି ମରେ। ମୋ ଘରେ ତ ରାଜତ୍ୱର କେବଳ ଅଭିମାନମାତ୍ର ଅଛି, ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ।

Verse 129

सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्

ମୋର ସମସ୍ତ ଆଭରଣ ଭାର; ମୋର ସମସ୍ତ ଲେପନ-ଶୃଙ୍ଗାର ନିରର୍ଥକ। ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରଲାପ ଓ ଗୀତ ଅର୍ଥହୀନ ବକବକ—ନିତ୍ୟ ଉନ୍ମତ୍ତର ଚେଷ୍ଟା ପରି।

Verse 130

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया

ଏପରି ଭାବେ ବିଚାର କଲେ ରାଜ୍ୟଭୋଗରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? କାରଣ ନୃପମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସଦା ବ୍ୟଗ୍ର ରହେ।

Verse 131

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्

ପ୍ରାୟଃ ନହୁଷାଦି ମହାନୃପମାନେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିର ଦୀପ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲେ; କେବଳ ଭାଗ୍ୟ-ଧନରେ କିଏ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ?

Verse 132

उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते

ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପରେ ଉପରେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ଥିତି ଅଛି; ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଭୋଗ ପୁଣ୍ୟମୂଳକୁ କାଟିକରି ହୁଏ।

Verse 133

न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ

ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ କରାଯାଏ ନାହିଁ—ଏହିଏ ସେ ଅବସ୍ଥାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଦୋଷ; ଯେପରି ମୂଳଛିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଅବଶ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ।

Verse 134

पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः

ପୁଣ୍ୟମୂଳ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସେହିପରି ଦିବୌକସମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ବିଚାର କଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।

Verse 135

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्

ସେହିପରି ନରକବାସୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଆଉ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା? ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଛି: ଦାବାଗ୍ନି, ହିମଶୀତ, ଏବଂ ଶୋଷକ ଖରା।

Verse 136

कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना

ସେଠାରେ କୁଠାରଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ଛେଦନ, ଛାଲ ଖୋସାଇବା, ଏବଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନରେ ପତ୍ର-ଶାଖା-ଫଳର ପତନ ହୁଏ।

Verse 137

अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्

ବନ୍ୟ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପିଷ୍ଟ ଓ ପଦଦଳିତ ହେବା ଘଟେ। ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣା-ଭୁଖର କ୍ଲେଶ ଏବଂ ଉଗ୍ର କ୍ରୋଧ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 138

दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः

ଲୋକରେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ହତ୍ୟା ହୁଏ, ଏବଂ କେତେକଙ୍କୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ। ହେ ମାତଃ, ଏହିପରି ସରୀସୃପମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 139

अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्

କୀଟ ଆଦିଙ୍କର ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ହଠାତ୍ ସେହିପରି ଘଟେ। ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପରେ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ହୁଏ।

Verse 140

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାର ମହାକ୍ଲେଶରେ ମୃଗମାନେ ସଦା ଭୟାକୁଳ ରହନ୍ତି। ଏବେ ପଶୁ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ନିକାୟର ଯେ ଯେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 141

क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्

କ୍ଷୁଧା, ତୃଷ୍ଣା, ଶୀତ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଦମନ; ବଧ, ବନ୍ଧନ ଓ ପ୍ରହାର; ନାସା-ଛିଦ୍ରଣ, ନିତ୍ୟ ଭୟ, ଏବଂ ପ୍ରତୋଦ ଓ ଅଙ୍କୁଶର ଆଘାତ ହୁଏ।

Verse 142

वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्

ବେଣୁ, କୁନ୍ତ ଆଦି ନିଗଡରେ ବନ୍ଧାଯିବା; ମୁଦ୍ଗର ଓ ଅଙ୍କୁଶରେ ପ୍ରହାର; ଭାର ବୋହିବାର ସଙ୍କ୍ଲେଶ, ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ଯୁଦ୍ଧ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୀଡନ ହୁଏ।

Verse 143

आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता

ନିଜ ଯୂଥରୁ ବିୟୋଗ, ଏବଂ ବନରେ ନୟନ ଆଦି ଅଙ୍ଗର ନାଶ; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ମୂର୍ଖତା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 144

अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः

ଇହଲୋକରେ ପଦ-ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଉତ୍ଥାନ-ପତନ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରବିଭ୍ରମ ହୁଏ। ପରସ୍ପର ଅଭିଭବରୁ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ପୁନଃ ପରସ୍ପର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଅତିଶୟ ସ୍ପର୍ଧାରୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଲେଶ ହୁଏ।

Verse 145

अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्

ଲୋକର ପ୍ରଭାବ-ପ୍ରତାପ ଅନିତ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଛ୍ରୟର ଶେଷ ପତନ। ଏହିପରି ଦୁଃଖାଦିଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଟେ।

Verse 146

निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा

ଏହେତୁ ନରକାଦି ଅବସ୍ଥାରୁ ମନୁଷ୍ୟଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ନଚେତ୍ ଗୋଟିଏ କାନ୍ଧରୁ ଅନ୍ୟ କାନ୍ଧକୁ ଭାର ସରାଇ ତାହାକୁ ହିଁ ବିଶ୍ରାମ ଭାବେ ଭୁଲେ।

Verse 147

तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्

ସେହିପରି ଏହି ଲୋକରେ ସବୁକିଛି ଦୁଃଖମୟ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦୁଃଖଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ସମଗ୍ର ଜଗତ ପରସ୍ପର ଅତିଶୟତା—ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ମିଛାଇବା—ଉପରେ ଭରସା କରି ଦାଁଡ଼ିଛି।

Verse 148

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः

ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳିତ ବୋଲି ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ନିର୍ବେଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ନିର୍ବେଦରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟରୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 149

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्

ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ‘ହେ ଜନନୀ, ଏପରି ଲୋକରେ ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ରମିବି ନାହିଁ।’

Verse 150

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः

ରାଜହଂସ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ କାକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେପରି ଶୁଣ, ହେ ମାତା—ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଉପଦ୍ରବହୀନ ଭାବେ ବସିପାରିବି, ସେଠି ହିଁ ମୋର ଆନନ୍ଦ ହେବ।

Verse 151

अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्

ଏହା ଅବିଦ୍ୟାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯାନ; ନାନା କର୍ମ ଏହାର ପ୍ରସାରିତ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା। ସଙ୍କଳ୍ପ ଏହାର ଦଂଶକ ଡାଁଶ ଓ ମକର, ଏବଂ ଶୋକ-ହର୍ଷ ହିଁ ଏହାର ଶୀତ ଓ ତାପ।

Verse 152

मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्

ଏଥିରେ ମୋହର ଅନ୍ଧକାର-ତିମିର ଛାଇଛି, ଏବଂ ଲୋଭ ସର୍ପସଦୃଶ ବ୍ୟାଳ-ସରୀସୃପ। ଏହାର ପଥ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ବିଷୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ; କାମ-କ୍ରୋଧର ଉଦ୍ଦାମ ବେଗରେ ଏହା ଛୁଟି ଆଉ ଆଗକୁ ଠେଲିଦିଏ।

Verse 153

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः

ସେଇ ମହାଦୁର୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଯେମାନେ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନ ଶୋକ କରନ୍ତି, ନ କଳୁଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 154

न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन

କେହି କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ଏହି (ବନ/ସ୍ଥାନ)କୁ ଭୟ କରୁଥିବା କେହି ନାହାନ୍ତି।

Verse 155

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

ସେଇ ବନରେ ସାତ ମହାଦ୍ରୁମ, ସାତ ନଦୀ ଏବଂ ସାତ ପ୍ରକାର ଫଳ ଅଛି। ସାତ ଆଶ୍ରମ, ସାତ ସମାଧି ଓ ସାତ ଦୀକ୍ଷା—ଏହି ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟର ଏହିଁ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 156

पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च

ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପଞ୍ଚବର୍ଣ୍ଣ; କେତେକ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଉ କେତେକ ତ୍ରି, ଦ୍ୱି କିମ୍ବା ଏକବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 157

सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

ସେଠାରେ ଗଛମାନେ ନିରନ୍ତର ସୃଜନ କରି, ଶାଖା ପ୍ରଶାଖା ପସାରି, ସେଇ ବନକୁ ବ୍ୟାପି ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି।

Verse 158

सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे

ସେଠାରେ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପା ସାତ ନାରୀ ବସନ୍ତି; ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ ହୋଇ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ରସକୁ ଉପରକୁ ଆହରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥରେ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?

Verse 159

सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସାତ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଭୁବନ ଧାରିତ। ଏବଂ ସାତ ନଦୀ-ସରିତା ଅଛି, ଯେମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜଳ ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 160

तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः

ତେଜ, ଅଭୟଦାନ, ଅଦ୍ରୋହ ଓ କୌଶଳ; ଅଚାପଲ୍ୟ, ଅକ୍ରୋଧ, ଏବଂ ସପ୍ତମ—ପ୍ରିୟ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ।

Verse 161

इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः

ଏହିପରି ବିଦ୍ୟାବନରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ‘ପର୍ବତ’ମାନେ ଜ୍ଞେୟ—ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ, ଭାସା (ପ୍ରକାଶ), ସମତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ସଦ୍ଗୁଣ।

Verse 162

निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी

ଏଠାରେ ନିର୍ମମତ୍ୱ ଓ ତପ ଅଛି; ସନ୍ତୋଷ ସପ୍ତମ ହ୍ରଦ। ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣବିଜ୍ଞାନରୁ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ—ସେଇ ପ୍ରଥମ ନଦୀ।

Verse 163

पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा

ପୁଷ୍ପାଦି ପୂଜା ଦ୍ୱିତୀୟ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ତୃତୀୟ। ସ୍ତୁତିରୂପ ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଚତୁର୍ଥ; ଈଶ୍ୱରାର୍ପଣ ପଞ୍ଚମ।

Verse 164

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ଷଷ୍ଠଟି ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସପ୍ତମଟି ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ। ଏଠାରେ ସାତ ନଦୀ କଥିତ—ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 165

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च

ବ୍ରହ୍ମା, ଧର୍ମ, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ—ଏମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 166

धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे

ଧନଦ (କୁବେର) ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁବ ଆଦି ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ସମୀପ ଉଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ଅଛି।

Verse 167

आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे

ଆତ୍ମତୃପ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଦମନଶୀଳ ହୋଇ ସେମାନେ ପରାତ୍ପର ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି। କେହି ଯେନ ଗଛ, କେହି ସ୍ତ୍ରୀ, ଆଉ କେହି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ ଅନ୍ୟମାନେ।

Verse 168

सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च

ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି କହନ୍ତି—ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି। ଏଠାରେ ବ୍ରତ ଅପଚ୍ୟୁତ ନ ହେଉ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ।

Verse 169

ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम

ସେଠାରେ ସମିଧା ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମ; ସଂସ୍ତର (ଆସନ/କୁଶ) ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଜଳ ବ୍ରହ୍ମ; ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମ—ଏହି ମୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ।

Verse 170

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଏବଂ ହେ ମାତା, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ—ସେ ମୋତେ ବିଦ୍ୟାଦାତା ହେଲେ।

Verse 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

ଏକମାତ୍ର ଶାସ୍ତା ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାସ୍ତା ନାହିଁ। ସେ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୁରୁଷକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ପ୍ରଣବପ୍ରେରିତ ଜଳ ପରି, ମୁଁ ଯେପରି ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇଛି ସେପରି ଆଚରଣ କରେ।

Verse 172

एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव

ଏକମାତ୍ର ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି; ସେପରି ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ। ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ପରମଗୁରୁ ବିଷୟରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହେ। ଏବଂ ସେଇ ଗୁରୁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି ସମସ୍ତ ଦାନବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାଜିତ ହେଲେ।

Verse 173

एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति

ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନାହିଁ। ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଚାର କରେ। ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ, ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ବନ୍ଧୁ—ସପ୍ତର୍ଷି—ଦିବିରେ ସାତ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 174

ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ଯଥାବିଧି ସେବନ କରି, ଏବେ ମୋର ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ କେମିତି ତାହା ଶୁଣ। ମୋର ପତ୍ନୀ ପ୍ରକୃତି-ରୂପା; ତଥାପି ମୋର ଚିତ୍ତ କେବେ ତାହାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 175

मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्

ହେ ମାତଃ, ସେ ସଦା ମୋପରେ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି ମୋର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରେ। (ତଥାପି) ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ୱା, ଚକ୍ଷୁ, ତ୍ୱକ୍ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ରୋତ୍ର—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କରଣମାନେ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 176

मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्

ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ସାତଟି ମୋର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପାବକ। ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହିମାନେ ତାହାଙ୍କର ବିଷୟ।

Verse 177

मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्

ଏହା ମନନ କରି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ—ଏହି ସାତଟି ମୋର ସମିଧା। ନାରାୟଣ-ଧ୍ୟାନରେ ଯେ ହୁତ ଅର୍ପିତ, ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 178

एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः

ଏପରି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଜେ। ନିଷ୍କାମଙ୍କର ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅଦ୍ୱେଷୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 179

न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्

ମୋ ସ୍ୱଭାବରେ କୌଣସି ଲେପ ଲାଗେନାହିଁ—ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି। ମୁଁ ନିତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବହୁଭାବକୁ କେବଳ ବିକାର ଭାବେ ଦେଖୁଥିବାରୁ ଅନିତ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 180

न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗର ଜାଲ ତାଙ୍କୁ ଲାଗେନାହିଁ—ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣଜାଲ ଯେପରି (କାହାକୁ) ଲାଗେନାହିଁ।

Verse 181

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि

ହେ ମାତା, ଏପରି ପୁତ୍ର ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ଶତଶତ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଅଲଭ୍ୟ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯିବି।

Verse 182

इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्

ପୁତ୍ରର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ମାତା ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ସେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଯଦି ମୋ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର…”

Verse 183

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः

“ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ; ତେବେ ମୋର ଯଶ ମଧ୍ୟ ପରମ ହେବ”—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ରାତିରେ ଭଗବାନ ହରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 184

प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः

ତାଙ୍କର ବଚନରେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ଓ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ସ୍ୱୟଂ ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ବାହାରି ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା ଧାରଣ କଲେ।

Verse 185

जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः

ସେ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି—କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରଭାବାନ—ତାପରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରିଲେ; ରୋମାଞ୍ଚିତ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ।

Verse 186

मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे

ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଐତରେୟ ମସ୍ତକରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି (ହାତ ଯୋଡି) ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 187

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च

ହେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର—ଆମେ ତୁମର ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଏବଂ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 188

नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାମାତ୍ର, ପରମାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆତ୍ମାରାମ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱୈତଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିବୃତ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 189

आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये

ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ (ବିଷୟ-ବିକାରର) ତରଙ୍ଗ ସମ୍ୟକ୍ ଶାନ୍ତ ଯାହାଙ୍କର—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମହାନ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଅନନ୍ତଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 190

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

ବାଣୀ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ମନ ସହିତ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାପ୍ୟ—ନାମରୂପାତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାମାତ୍ର। ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟରୁ ପର ଥିବା ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱର ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 191

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

ଯାହାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଟିକିଥାଏ, ଯାହାରେ ଶେଷେ ଲୟ ପାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ଯାହାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଏ—ମୃଣ୍ମୟ ବସ୍ତୁ ସବୁ ମାଟି ହେବା ପରି—ସେହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 192

यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्

ଯାହାକୁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯିଏ ଆକାଶ ପରି ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ—ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 193

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏମାନେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ବଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ହିଁ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏମାନେ କିଛି ନୁହେଁ—ତପ୍ତ ନହେଲେ ଲୋହା ଦହନ କରେନାହିଁ ପରି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି-ଶକ୍ତିରେ ହିଁ ଏମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଚାଲନ୍ତି।

Verse 194

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्

ଚାରି ପ୍ରକାରେ, ତିନି ପ୍ରକାରେ, ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ସେହି ପରମେଶ୍ୱର, ସନାତନ ଶାସ୍ତା, ପୂର୍ବ ଓ ପର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ।

Verse 195

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे

ମୋକ୍ଷକାମୀମାନେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେ ଦଶାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି—ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ଅମଳ ଆପଣ ହିଁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରୁଛୁ।

Verse 196

ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते

ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ—ମହାପୁରୁଷାୟ, ମହାନୁଭାବାୟ, ସକଳ ବିଭୂତିର ପତୟେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତଗଣଙ୍କ କରକମଳରୂପ ପଦ୍ମକଳିମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଆରାଧନାରେ ଶୋଭିତ ଯୁଗଳ ଚରଣାରବିନ୍ଦଧାରୀ ପରମ-ପରମେଷ୍ଠିନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 197

तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ ଅଗ୍ନି; ପୃଥିବୀ ଆପଣଙ୍କ ଯୁଗଳ ପାଦ; ଆକାଶ ଆପଣଙ୍କ ଶିର; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ନେତ୍ର। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଜଠର; ଚାରି ଦିଗ ଆପଣଙ୍କ ଭୁଜା—ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 198

जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे

ହେ ଦେବ, ସର୍ବକାଳେ ପୁନଃପୁନଃ ଚାପି ଦିଆଯାଇ ମୁଁ ଯେତେ ଜନ୍ମ ଭୋଗିଛି, ସେତେ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର-ମହାସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଯେତେ ପ୍ରାଣୀକୁ ‘ପିଇଛି’—ଅର୍ଥାତ୍ ସହି ଭୋଗିଛି—ସେତେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 199

संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश

ହିମବାନ୍, ମହେନ୍ଦ୍ର, କୈଲାସ, ମେରୁ ଆଦି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଶିଳାସମ ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ସେପରି ନୁହେଁ। ହେ ଈଶ, ଆପଣ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ମୋତେ ଯେପରି ଅନେକ ଦେହ ଦେଲେ, ସେପରି ମହାନ ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପୁନଃପୁନଃ ମିଳିଲା।

Verse 200

न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः

ହେ ଦେବ, ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି ପ୍ରଦେଶ ନାହିଁ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁନଃ ନଶ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ। ଏବଂ ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯେଉଁଠାରେ ରହି ମୁଁ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିନାହିଁ—କିମ୍ବା ଭୂତସଂଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇନାହିଁ।