Kaumarika Khanda
Kaumarika Khanda
This section is framed around southern coastal sacred geography (dakṣiṇa-sāgara / southern ocean littoral) and a cluster of five tīrthas presented as potent yet perilous due to aquatic guardians (grāha). The narrative treats the shoreline as a liminal ritual zone where pilgrimage merit, danger, and release (śāpa-mokṣa) converge, and where Kaumāra/Kumāreśa associations mark the region as a site of Skanda-linked sanctity.
Adhyayas in Kaumarika Khanda
66 chapters to explore.
Adhyaya 1
Pañca-Tīrtha Prabhāva and the Grāha-Śāpa Liberation (पञ्चतीर्थप्रभावः ग्राहशापमोचनं च)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં ઋષિઓ દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે આવેલા પાંચ પવિત્ર તીર્થોની મહિમા અને કેમ તેને સર્વ તીર્થયાત્રાના સમાન ફળ આપનાર કહેવાય છે—તે પૂછે છે. ઉગ્રશ્રવા કુમાર-કેન્દ્રિત પાવન કથાનો પ્રસ્તાવ કરીને કહે છે કે આ પંચતીર્થો અતિશય પ્રભાવશાળી છે. પછી રાજવીર અર્જુન (ફાલ્ગુન) તે સ્થળોએ પહોંચે છે. તપસ્વીઓ કહે છે કે ત્યાં સ્નાન કરનારને ‘ગ્રાહ’ પકડી લે છે, તેથી લોકો ભયથી તીર્થો ટાળે છે. અર્જુન કહે છે કે ધર્મસાધનાને ભયથી અટકાવવી ન જોઈએ; તે ખાસ કરીને સૌભદ્ર તીર્થમાં જળમાં પ્રવેશે છે, ગ્રાહ દ્વારા પકડાય છે અને તેને બળપૂર્વક પાણીમાંથી બહાર ખેંચે છે. ત્યારે તે ગ્રાહ દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત અપ્સરા-રૂપ સ્ત્રી બની જાય છે. અપ્સરા કહે છે કે તેણે અને તેની સખીઓએ એક બ્રાહ્મણ તપસ્વીની તપશ્ચર્યામાં વિઘ્ન પાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો; તેથી બ્રાહ્મણે નિશ્ચિત સમય સુધી જલચર ગ્રાહ બનવાનો શાપ આપ્યો અને મહાપુરુષ દ્વારા પાણીમાંથી ખેંચાયા પછી જ મુક્તિ થશે એમ કહ્યું. ત્યારબાદ બ્રાહ્મણનું ઉપદેશ કામનિગ્રહ, ગૃહસ્થધર્મની વ્યવસ્થા, વાણી-આચરણમાં સંયમ અને ઉત્તમ-અધમ વર્તનનો ભેદ જીવંત નૈતિક દૃષ્ટાંતો દ્વારા સમજાવે છે. નારદ માર્ગદર્શક બની શપ્તોને દક્ષિણ પંચતીર્થ તરફ દોરી જાય છે; અર્જુનના ક્રમશઃ સ્નાનથી તેમનો શાપમોચન થાય છે. અંતે અર્જુન પૂછે છે—ધર્મમાર્ગમાં આવા અવરોધ કેમ મંજૂર થયા અને શક્તિશાળી રક્ષકો કેમ રોકી ન શક્યા—અને આગળની વ્યાખ્યા માટે ભૂમિકા બને છે.
Adhyaya 2
Nārada–Arjuna संवादः: तीर्थयात्रा-नीतिः, स्थाणु-भक्ति, दानधर्मस्य प्रशंसा
આ અધ્યાયમાં તીર્થયાત્રાની નીતિ અને દાનધર્મની મહિમાનું સ્તરબદ્ધ રીતે વર્ણન થાય છે. સૂત કહે છે—અર્જુન દેવોથી સન્માનિત નારદ પાસે આવે છે. નારદ અર્જુનની ધર્મબુદ્ધિની પ્રશંસા કરીને પૂછે છે કે બાર વર્ષના લાંબા તીર્થપ્રવાસથી થાક કે ચીડ તો નથી થઈ? અહીં મુખ્ય સિદ્ધાંત રજૂ થાય છે—તીર્થફળ માત્ર ફરવાથી નથી, પરંતુ હાથ-પગ અને મનના સંયમયુક્ત પ્રયત્નથી મળે છે. અર્જુન તીર્થનો પ્રત્યક્ષ સ્પર્શ શ્રેષ્ઠ માની વર્તમાન પવિત્ર પ્રસંગના ગુણ જાણવા ઇચ્છે છે. પછી નારદ બ્રહ્મલોકનો પ્રસંગ જોડે છે—બ્રહ્મા દૂતોને એવા અદ્ભુત વર્તાંતો વિશે પૂછે છે કે જેમનું શ્રવણ પણ પુણ્યદાયક છે. સુશ્રવા કહે છે કે સરસ્વતી કાંઠે કાત્યાયનના પ્રશ્ન પર સારસ્વત મુનિ જગતની અસ્થિરતાનું યથાર્થ બોધ કરાવે છે અને ‘સ્થાણુ’ (શિવ)ની ભક્તિમાં શરણ લેવા, ખાસ કરીને દાન કરવા ઉપદેશ આપે છે. દાનને સૌથી કઠિન અને સમાજમાં સ્પષ્ટ રીતે પ્રમાણિત થતું તપ ગણાવાયું છે, કારણ કે તેમાં કષ્ટાર્જિત ધનનો ત્યાગ કરવો પડે; તે નુકસાન નહીં, વૃદ્ધિ આપે અને સંસારસાગર પાર કરાવતી નૌકા સમાન છે. દેશ-કાળ, પાત્રની યોગ્યતા અને ચિત્તશુદ્ધિ પ્રમાણે દાનનું નિયમન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે અને પ્રસિદ્ધ દાતાઓના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. અંતે નારદ પોતાની ગરીબી અને દાન કરવાની વ્યવહારિક મુશ્કેલી પર વિચાર કરીને બતાવે છે કે શુદ્ધ ભાવના અને વિવેક જ આ ધર્મનું કેન્દ્ર છે.
Adhyaya 3
Reva-Śuklatīrtha and Stambha-tīrtha: Pilgrimage Purification and Ancestral Rites (Revā–Mahī–Sāgara Saṅgama Narrative)
આ અધ્યાયમાં નારદજીની તીર્થયાત્રા અને સંવાદક્રમ વર્ણવાયો છે. તેઓ રેવા (નર્મદા) કાંઠે ભૃગુના આશ્રમમાં પહોંચે છે, જ્યાં રેવાને પરમ પાવની, “સર્વતીર્થમયી” અને દર્શન, સ્તુતિ તથા વિશેષ કરીને સ્નાનથી મહાફળ આપનારી કહેવામાં આવી છે. રેવા પરનું શુક્લતીર્થ પાપનાશક ઘાટ છે—ત્યાં સ્નાન કરવાથી ઘોર અશૌચ અને ગંભીર દોષો પણ નાશ પામે છે. ભૃગુ પછી મહી–સાગર સંગમ અને પ્રસિદ્ધ સ્તંભતીર્થની કથા કહે છે—ત્યાં સ્નાન કરનાર વિવેકી જન પાપમુક્ત બની યમલોકના ભયથી બચી જાય છે. ત્યારબાદ દેવશર્મા નામના સંયમી ઋષિનો પ્રસંગ આવે છે; તેઓ ગંગા–સાગરમાં પિતૃતર્પણમાં રત છે, પરંતુ સुभદ્ર પાસેથી જાણે છે કે મહી–સાગર સંગમ પર કરેલું શ્રાદ્ધ-તર્પણ પિતૃઓને વધુ પૂર્ણ તૃપ્તિ આપે છે. પત્ની યાત્રા માટે ના પાડે ત્યારે દેવશર્મા પોતાના દુર્ભાગ્ય અને ઘરકલહ પર શોક કરે છે. સુભદ્ર ઉપાય આપે છે—દેવશર્માની તરફથી તે જ સંગમ પર શ્રાદ્ધ-તર્પણ કરી આપશે; બદલામાં દેવશર્મા પોતાના સંચિત તપઃપુણ્યનો એક અંશ આપવાનો વચન આપે છે. અંતે ભૃગુ સંગમની અદભુત મહિમા નિશ્ચિત કરે છે અને નારદજી તે પવિત્ર સ્થાનનું દર્શન કરીને તેની મહત્તા સ્થાપિત કરવાનો સંકલ્પ પુનઃ દૃઢ કરે છે।
Adhyaya 4
दानतत्त्व-व्याख्या (Doctrine of Dāna: Intent, Means, and Outcomes) / “Nārada Explains the Taxonomy of Giving”
આ અધ્યાયમાં નારદનો વ્યવહારિક ધર્મસંકટ રજૂ થાય છે—સુરક્ષિત સ્થાન/જમીન મેળવવી છે, પરંતુ પ્રતિગ્રહ (દોષયુક્ત સ્વીકાર) કરીને અધર્મમાં ન પડવું, એ કેવી રીતે શક્ય? શરૂઆતમાં ધનનું નૈતિક વર્ગીકરણ થાય છે—શુક્લ (શુદ્ધ), શબલ (મિશ્ર), કૃષ્ણ (અંધકારમય); અને તેને ધર્મકાર્યમાં વાપરવાથી ક્રમે દેવત્વ, મનુષ્યત્વ અથવા તિર્યક્ત્વ ફળ મળે છે એમ કર્મફળ સાથે સમજાવવામાં આવે છે. પછી સૌરાષ્ટ્રમાં જાહેર પ્રસંગ આવે છે. રાજા ધર્મવર્મા દાનતત્ત્વ વિષે એક ગૂઢ શ્લોક સાંભળે છે—બે કારણ, છ આધાર, છ અંગ, બે ‘વિપાક’, ચાર પ્રકાર, ત્રિવિધ શ્રેણી અને દાનના ત્રણ નાશક—અને યોગ્ય વ્યાખ્યા કરનારને મોટું ઇનામ જાહેર કરે છે. વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વેશમાં નારદ ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે: કારણ—શ્રદ્ધા અને શક્તિ; આધાર—ધર્મ, અર્થ, કામ, વ્રીડા (લાજ), હર્ષ, ભય; અંગ—દાતા, પાત્ર/ગ્રાહક, શુચિતા, દાનદ્રવ્ય, ધર્મસંકલ્પ, યોગ્ય દેશ-કાળ; વિપાક—પાત્રની ગુણવત્તા મુજબ પરલોક/ઇહલોક ફળ; પ્રકાર—ધ્રુવ, ત્રિક, કામ્ય, નૈમિત્તિક; શ્રેણી—ઉત્તમ/મધ્યમ/અધમ; નાશક—દાન પછી પસ્તાવો, અશ્રદ્ધાથી દાન, અપમાનપૂર્વક દાન. અંતે રાજા કૃતજ્ઞ બની નારદની ઓળખ જાણે છે અને તેમના હેતુ માટે જમીન તથા ધન આપવા તૈયાર થાય છે.
Adhyaya 5
Adhyāya 5: Nārada’s Search for Worthy Recipients and Sutanu’s Doctrinal Replies (Mātṛkā–Gṛha–Lobha–Brāhmaṇa-bheda–Kāla)
આ અધ્યાયમાં નારદ રૈવત પર્વત તરફ ગમન કરતાં ‘બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે’ દાનધર્મ અંગે નૈતિક વિચારણા શરૂ કરે છે. અપાત્રને આપેલું દાન નિષ્ફળ થાય છે; જે બ્રાહ્મણ અશિક્ષિત અથવા અશિસ્તબદ્ધ હોય તે અન્યને પાર ઉતારી શકતો નથી—તે હલ વગરની નાવ સમાન છે, એમ ઉપમા સાથે કહેવામાં આવે છે. દાનમાં દેશ-કાલ, સાધન, દ્રવ્ય અને શ્રદ્ધાની યોગ્યતા જરૂરી છે; પાત્રતા માત્ર વિદ્યાથી નહીં, પરંતુ વિદ્યાસહિત આચારથી સ્થિર થાય છે. નારમાંદ બાર કઠિન પ્રશ્નો લઈને કાલાપગ્રામ પહોંચે છે, જ્યાં અનેક આશ્રમો અને શ્રુતિ-પારંગત બ્રાહ્મણો વાદવિવાદમાં રત છે. તેઓ પ્રશ્નોને સરળ માને છે, પરંતુ સুতનુ નામનો બાળક ક્રમબદ્ધ ઉત્તર આપે છે. તે ઓંકાર સહિત માતૃકા વર્ણોનું નિરૂપણ કરે છે અને ‘અ-ઉ-મ્’ તથા અર્ધમાત્રાને સદાશિવ-તત્ત્વરૂપે સમજાવે છે; ‘પાંચ-પાંચનું અદ્ભુત ગૃહ’ને તત્ત્વોની યોજના કહી સદાશિવ સુધી દર્શાવે છે. ‘બહુરુપા સ્ત્રી’ને બુદ્ધિ અને ‘મહામકર’ને લોભ કહી તેના નૈતિક દુષ્પરિણામો પણ વર્ણવે છે. વિદ્યા અને નિયમના આધાર પર બ્રાહ્મણોના આઠ ભેદ જણાવે છે તથા યુગાદિ-મન્વંતરાદિ કાળચિહ્નોને અક્ષય પુણ્યદાયક ગણાવે છે. અંતે વિચારપૂર્વક કર્મથી જીવનયોજનાનું માર્ગદર્શન, વેદાંતમાં કહેલા અર્ચિસ અને ધૂમ—બે માર્ગ, અને શ્રુતિ-સ્મૃતિ મુજબ દેવ-ધર્મનો ઇનકાર કરનારા માર્ગોનો ત્યાગ કરવાની શીખ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 6
Brahmaṇa-parīkṣā, ‘Caurāḥ’ as Inner Vices, and Cira-kārī Upākhyāna (Testing of Brahmins; inner ‘thieves’; the parable of deliberate action)
આ અધ્યાયમાં નારદ શાતાતપ વગેરે બ્રાહ્મણોને મળીને સંવાદ કરે છે. પરસ્પર સન્માન અને પૂછપરછ પછી નારદ પોતાનો હેતુ જણાવે છે—પૃથ્વી‑સમુદ્રના સંગમસ્થ મહાતીર્થ પાસે શુભ બ્રાહ્મણ‑આસન/વસતિ સ્થાપવી અને ત્યાંના બ્રાહ્મણોની યોગ્યતા પરખવી. સ્થળે ‘ચોર’ હોવાની ચિંતા ઊઠે છે; પરંતુ કથા સમજાવે છે કે એ બહારના ચોર નહીં, અંદરના શત્રુ—કામ, ક્રોધ વગેરે—છે, અને બેદરકારીથી તપસ્યા રૂપ ધન પણ લૂંટાઈ જાય છે. પછી કેદારથી કલાપ/કલાપક તરફના માર્ગ‑નિર્દેશ, ગુહ/સ્કંદની પૂજા, સ્વપ્ન‑આદેશ, તથા પવિત્ર માટી‑જળને નેત્રાંજન અને દેહલેપન રૂપે વાપરી ગુફા (બિલ) માર્ગ જોવાની અને પાર કરવાની રીત વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ સંગમે સમૂહ સ્નાન, તર્પણ, જપ, ધ્યાન અને દિવ્ય સભાનું વર્ણન આવે છે. અતિથિ પ્રસંગમાં કપિલ ભૂમિદાનની વ્યવસ્થા માટે બ્રાહ્મણોની વિનંતી કરે છે; તેથી અતિથિ‑ધર્મનું મહત્ત્વ અને અવગણનાના પરિણામો સ્પષ્ટ થાય છે. ક્રોધ‑ઉતાવળ પર વિચાર કરતાં ‘ચિરકારી’ ઉપાખ્યાન આવે છે—પુત્ર પિતાની ઉતાવળી આજ્ઞા તરત ન પાળીને વિચારપૂર્વક વિલંબ કરે છે અને મહાપાપ અટકાવે છે; કઠિન કર્મોમાં વિવેકની પ્રશંસા થાય છે. અંતે કલિયુગમાં શાપપ્રભાવ, પ્રતિષ્ઠા‑કર્મ અને સ્થાપિત પવિત્ર સ્થાનને દૈવી માન્યતા જણાવાય છે.
Adhyaya 7
Indradyumna-Kīrti-Punaruddhāraḥ (Recovery of Indradyumna’s Fame) and Nāḍījaṅgha’s Account of Ghṛtakambala-Śiva Worship
અર્જુન પૂર્વે સાંભળેલી પ્રશંસા પછી નારદને પૂછે છે—પૃથ્વી પર આવેલા સંકટનું મૂળ શું છે અને તેની વિસ્તૃત કથા કહો. નારદ આદર્શ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું વર્ણન કરે છે—દાનશીલ, ધર્મજ્ઞ, લોકહિતમાં તત્પર; જેણે યજ્ઞ, દાન, તળાવો અને દેવાલયોના નિર્માણ જેવા અનેક જાહેર કાર્યો કર્યા. છતાં બ્રહ્મા તેને કહે છે કે માત્ર પુણ્યથી સ્વર્ગસ્થિતિ ટકતી નથી; ત્રણ લોકમાં વ્યાપેલી નિષ્કલ્મષ કીર્તિ જરૂરી છે, કારણ કે કાળ સ્મૃતિને ક્ષીણ કરે છે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પૃથ્વી પર ઉતરીને જુએ છે કે તેનું નામ ભૂલાઈ ગયું છે. દીર્ઘાયુ સાક્ષી શોધતા તે નૈમિષારણ્યમાં માર્કંડેય પાસે જાય છે; માર્કંડેય પણ તેને યાદ નથી કરતા, પરંતુ પ્રાચીન મિત્ર નાડીજંઘનો આશ્રય સૂચવે છે. નાડીજંઘ પણ ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ઓળખતો નથી અને પોતાની અદભુત દીર્ઘાયુનું કારણ કહે છે—બાળપણમાં ઘૃતપાત્રમાં સ્થિત શિવલિંગનો અપમાન, પછી પસ્તાવાથી ઘૃતથી લિંગોને ઢાંકી ‘ઘૃતકંબલ-શિવ’ની પુનઃપૂજા, જેના ફળે શિવકૃપાથી ગણત્વ મળ્યું. પછી ગર્વ અને કામથી પતન; ગાલવ તપસ્વીની પત્નીનું અપહરણ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાથી શાપે બગલો બન્યો, અને અંતે શાપશમનરૂપે—છુપાયેલી કીર્તિના પુનરુદ્ધારમાં સહાય કરીને ઇન્દ્રદ્યુમ્નની મુક્તિમાં ભાગીદાર બનશે. અધ્યાય રાજધર્મ, કાળનો પ્રભાવ અને ભક્તિ સાથે નૈતિક સંયમની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.
Adhyaya 8
अखण्डबिल्वपत्रार्चन-दीर्घायुः शापकथा च (Unbroken Bilva-Leaf Worship, Longevity, and the Curse Narrative)
આ અધ્યાયમાં અનેક વક્તાઓ દ્વારા ધર્મતત્ત્વનો વિચાર આગળ વધે છે. નારદ પ્રસંગ ગોઠવે છે—રાજા (ઇન્દ્રદ્યુમ્નને સંદર્ભ-બિંદુ તરીકે) માર્કંડેયના કઠોર વચન સાંભળી અત્યંત વ્યાકુળ થાય છે. અહીં સત્ય અને મિત્રધર્મ મુખ્ય છે; એકવાર આપેલું વચન/પ્રતિજ્ઞા વ્યક્તિગત નુકસાન થાય તોય પાલન કરવું જ ધર્મ—એવું ઉદાહરણોથી સત્યનિષ્ઠાનું મહત્ત્વ ઊભું કરવામાં આવ્યું છે. સમૂહ આત્મદાહનો વિચાર છોડીને શિવધામની યાત્રાનો માર્ગ લે છે; કૈલાસ જઈ પ્રાકારકર્ણ નામના ઘુવડને પૂછે છે. તે કહે છે કે પૂર્વજન્મે તે ઘંટ નામનો બ્રાહ્મણ હતો અને અખંડ બિલ્વપત્રોથી લિંગપૂજા તથા ત્રિકાલ ભક્તિના ફળે તેને અદભુત દીર્ઘાયુ મળ્યું. શિવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે; પછી કથા સામાજિક-નૈતિક ભંગ તરફ વળે છે—બળજબરીના ગંધર્વવિવાહસદૃશ વર્તનથી શાપ લાગી તે ‘રાત્રિચર’ ઘુવડ બની જાય છે. શાપમાં શરત છે કે ઇન્દ્રદ્યુમ્નની ઓળખમાં મદદ કરવાથી મૂળ સ્વરૂપ પાછું મળશે; આમ બિલ્વપત્રાર્ચન, કર્મફળ, વચનપાલન અને વિવાહધર્મ એકસાથે ગૂંથાય છે।
Adhyaya 9
इंद्रद्युम्नपरिज्ञानोपाख्यानम् (The Inquiry into King Indradyumna: Friendship, Vow, and the Gṛdhra’s Past)
અધ્યાય ૯ સંવાદ દ્વારા ધર્મ-નીતિનું ઉપાખ્યાન આગળ ધપાવે છે. પૂર્વજન્મસમુદ્ભવના કારણો સાંભળ્યા પછી નાડીજઙ્ઘ દુઃખ વ્યક્ત કરે છે કે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની ઓળખ/શોધ હજી પૂર્ણ થયો નથી; મિત્રધર્મ અને પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા માટે તે સાથીઓ સાથે અગ્નિપ્રવેશ જેવી કઠોર રીત સૂચવે છે. ત્યારે ઉલૂક તેને અટકાવી બીજો ઉપાય બતાવે છે—ગંધમાદન પર્વત પર દીર્ઘાયુષી ગૃધ્ર રહે છે, તે તેનો પ્રિય સખા છે; કદાચ તેને ઇન્દ્રદ્યુમ્ન વિશે જાણ હોય. તેઓ ગૃધ્ર પાસે જઈ પૂછે છે. ગૃધ્ર કહે છે કે અનેક કલ્પોમાં તેણે ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ન જોયો ન સાંભળ્યો; તેથી સૌનો શોક વધે છે. પછી ગૃધ્ર પોતાનો પૂર્વજન્મવૃત્તાંત કહે છે—એક વખત તે ચંચળ વાનર હતો; શિવના દામનકોત્સવમાં સુવર્ણ ઝૂલાં અને લિંગની નજીક અજાણતાં જોડાયો; ભક્તોના પ્રહારથી ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યો અને પછી કાશીના અધિપતિનો પુત્ર કુશધ્વજ બની જન્મ્યો, દીક્ષા લઈને યોગસાધનાથી શિવભક્ત થયો. પછી કામવશ અગ્નિવેશ્યની પુત્રીનું અપહરણ કરવાથી ઋષિના શાપથી તે ગૃધ્ર બન્યો. ઋષિએ શરત મૂકી કે જ્યારે તે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની ઓળખ કરાવવામાં સહાય કરશે ત્યારે જ શાપમુક્તિ મળશે. આ રીતે મિત્રતા-નીતિ, પ્રતિજ્ઞાનો તર્ક, ઉત્સવપુણ્ય અને શાપ-મોક્ષની શરતી વ્યવસ્થા અધ્યાયમાં ગૂંથાય છે.
Adhyaya 10
Indradyumna–Mantharaka-saṃvādaḥ (Dialogue of Indradyumna and the Tortoise Mantharaka)
નારદના વર્ણનને સાંભળીને રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન શોક અને આશ્ચર્યથી વ્યાકુળ થાય છે. ગિધના વચનનો અર્થ શું અને આવનારી મૃત્યુનું કારણ શું—એ જાણવા તે પ્રશ્ન કરે છે. બધા પ્રસિદ્ધ માનસ-સરોવર તરફ જાય છે, ગુપ્ત વાતો જાણનાર કાચબા મન્થરકને પૂછવા. તેઓ નજીક આવે ત્યારે મન્થરક પાણીમાં છુપાઈ જાય છે; ત્યારે કૌશિક ઋષિ તેને આતિથ્ય-ધર્મનો ભંગ કહી ઠપકો આપે છે અને અતિથિ-સત્કારની શ્રેષ્ઠતા તથા અતિથિ-વિમુખતાનું પાપ સમજાવે છે. મન્થરક કહે છે—મને આતિથ્ય ધર્મ ખબર છે, પરંતુ ઇન્દ્રદ્યુમ્નથી ભય લાગે છે; પૂર્વે રૌચકપુરમાં રાજાના યજ્ઞમાં યજ્ઞાગ્નિથી મારી પીઠ દાઝી હતી, તે ઘા આજે પણ છે; ફરી દાઝી જઈશ એ ભયથી હું દૂર થયો. એટલું કહેતાં જ આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા અને દિવ્ય સંગીત થાય છે, રાજાની પુનઃસ્થાપિત કીર્તિ જાહેર રીતે પ્રમાણિત થાય છે. પછી દિવ્ય વિમાન પ્રગટે છે; દેવદૂત જણાવે છે કે ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કીર્તિ ફરી જાગી છે અને તેને બ્રહ્મલોકનું આમંત્રણ છે. તે સિદ્ધાંત કહે છે—પૃથ્વી પર જેટલા સમય કીર્તિ રહે, તેટલા સમય સ્વર્ગમાં નિવાસ રહે; તેમજ તળાવો, કૂવા, બાગો જેવા ‘પૂર્ત’ કાર્યો પુણ્યવર્ધક છે. રાજા મિત્રતા અને નિષ્ઠાથી પોતાના સાથીઓને પણ સાથે લઈ જવા વિનંતી કરે છે. દૂત કહે છે—તેઓ શાપગ્રસ્ત પતિત શિવગણ છે, શાપાંત સુધી રાહ જુએ છે; મહાદેવ વિના સ્વર્ગ તેમને ન ગમે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન પણ ફરી પતનનો ભય ધરાવતો સ્વર્ગ નકારી, શિવગણોની સંગતિને શ્રેષ્ઠ માને છે. પછી તે કાચબાને દીર્ઘાયુનું કારણ પૂછે છે; મન્થરક ‘દિવ્ય, પાપનાશક’ શિવમાહાત્મ્ય કથા અને ફલશ્રુતિ શરૂ કરે છે—શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે, અને મારી દીર્ઘાયુ તથા કાચબા-રૂપ શંભુની કૃપાથી પ્રાપ્ત છે.
Adhyaya 11
Kūrma’s Past-Life Account: Śiva-Temple Merit, Ethical Lapse, and the Curse into Tortoisehood
આ અધ્યાયમાં કૂર્મ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજાને પોતાનો પૂર્વજન્મવૃત્તાંત ધર્મ-નીતિના ઉપદેશરૂપે કહે છે. બાળપણમાં તે શાંડિલ્ય નામનો બ્રાહ્મણ હતો; વર્ષાઋતુમાં રેતી-માટીથી પંચાયતન-વ્યવસ્થા સહિત શિવાલય બનાવી, લિંગ સમક્ષ પુષ્પપૂજા, ગાન અને નૃત્ય કર્યું. આગળના જન્મોમાં પણ શિવભક્તિ, દીક્ષા અને શિવમંદિર-નિર્માણને મહાપુણ્યકર્મ ગણાવી, વિવિધ દ્રવ્યો વડે શિવગૃહ બાંધવાના ફલશ્રુતિ-વચનો જણાવે છે. પછી અજરત્વનો અદભુત વર મળ્યા બાદ એ જ ભક્ત જયદત્ત નામનો રાજા બની પ્રમાદમાં પડે છે અને પરસ્ત્રીગમનથી નીતિ-ધર્મની મર્યાદા તોડે છે; તેથી આયુષ્ય, તપ, યશ અને સમૃદ્ધિનો પતન થાય છે—એ મુખ્ય કારણ તરીકે દર્શાવાય છે. ધર્મવ્યવસ્થા ખોરવાતાં યમ શિવને અપીલ કરે છે; શિવ અપરાધીને કૂર્મયોનિનો શાપ આપે છે, પણ ભવિષ્યના એક કલ્પમાં મુક્તિનું નિર્દેશન પણ કરે છે. યજ્ઞસંબંધિત દાહચિહ્નોની સ્મૃતિ કૂર્મની પીઠ પર કહેવાય છે, તીર્થસમાન શુદ્ધિકારક પ્રભાવનો સંકેત મળે છે; અંતે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન વિવેક-વૈરાગ્ય ધારણ કરી દીર્ઘાયુ લોમશ મુનિ પાસેથી ઉપદેશ લેવા નક્કી કરે છે—સત્સંગ તીર્થથી પણ શ્રેષ્ઠ છે એમ પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 12
कूर्माख्यानम् (Kūrmākhyāna) — The Discourse on Kūrma and the Teaching of Lomaśa
આ અધ્યાયમાં નારદના વર્ણનથી બહુવક્તૃ સંવાદરૂપ ધાર્મિક ઉપદેશ પ્રગટે છે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજા વગેરે ‘મૈત્ર’ માર્ગના મહાતપસ્વીને મળે છે—અહિંસા અને વાણી-સંયમથી યુક્ત એવા કે પ્રાણીઓ પણ તેમને આદર આપે. કૂર્મ ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો પરિચય કરાવે છે કે રાજા સ્વર્ગની ઇચ્છા નહીં, પરંતુ કીર્તિનું પુનઃસ્થાપન અને આધ્યાત્મિક લાભ ઈચ્છે છે; તેથી શિષ્યરૂપે તેને માર્ગદર્શન આપવા લોમશને વિનંતી કરે છે. લોમશ સંસારના નિર્માણ અને આસક્તિ પર કઠોર ટીકા કરે છે—ઘર, સુખસગવડ, યુવાનપણું, ધન વગેરે પર આધારિત પ્રયત્નો અનિત્ય છે; મૃત્યુ બધું છીનવી લે છે, તેથી વૈરાગ્ય અને ધર્માચરણ જ સ્થિર આધાર છે. પછી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન લોમશની અદભુત દીર્ઘાયુનું કારણ પૂછે છે. લોમશ પૂર્વજન્મની કથા કહે છે—એક સમયે ગરીબ હતો, પરંતુ એકવાર સાચી શ્રદ્ધાથી શિવલિંગનું સ્નાન કરાવી કમળોથી પૂજા કરી; તે એક કર્મથી સ્મૃતિસહ પુનર્જન્મ મળ્યો અને તપ-ભક્તિનો માર્ગ ખુલ્યો. શિવે તેને સંપૂર્ણ અમરત્વ નહીં, પરંતુ કલ્પચક્ર સુધી વિસ્તૃત આયુષ્યનો વર આપ્યો; સમય નજીક આવે ત્યારે શરીરના રોમ ઝરવું તેનું ચિહ્ન છે. અંતે રહસ્યરૂપે કહે છે કે કમળપૂજા, પ્રણવજપ અને શિવભક્તિ મહાપાપોને પણ શુદ્ધ કરનારી સુલભ સાધના છે; તેમજ ભારતભૂમિમાં માનવજન્મ, શિવભક્તિ વગેરે ‘દુર્લભ’ વસ્તુઓ યાદ કરાવી, ક્ષણભંગુર જગતમાં શિવપૂજાને જ મુખ્ય આશ્રય અને કર્તવ્ય ઉપદેશ ગણાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 13
Mahī–Sāgara-saṅgama Māhātmya and the Indradyumneśvara Liṅga (महीसागर-संगम-माहात्म्य एवं इन्द्रद्युम्नेश्वर-लिङ्ग)
આ અધ્યાયમાં અનેક પાત્રોના સંવાદ દ્વારા ભક્તિ, તીર્થ-માહાત્મ્ય અને વિધિ-નિયમોનું વર્ણન થાય છે. રાજા લોમશ ઋષિની નજીક રહેવાનો સંકલ્પ કરે છે અને શિવ-દીક્ષા લઈને લિંગપૂજા કરવા ઇચ્છે છે; અહીં સત્સંગને તીર્થસેવા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાવવામાં આવ્યો છે. શાપગ્રસ્ત પક્ષી/પશુરૂપ જીવો મુક્તિ માટે સર્વ તીર્થફળ આપનાર સ્થળ માગે છે; નારદ તેમને વારાણસીમાં રહેલા યોગી સંવર્ત પાસે જવા કહે છે અને રાત્રિ માર્ગમાં દેખાતા વિશેષ લક્ષણથી તેની ઓળખ જણાવે છે. સંવર્ત મહી–સાગર સંગમનું પરમ માહાત્મ્ય સમજાવે છે—મહી નદીની પાવનતા અને ત્યાં સ્નાન-દાનાદિનું ફળ પ્રયાગ, ગયા જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થો સમાન કે વધુ હોવાનું ફલશ્રુતિથી કહે છે. અમાવાસ્યામાં શનિયોગ, વ્યતીપાતાદિ વિશેષ યોગ, શનિ-સૂર્યને અર્પણ, અર્ઘ્યમંત્રો, તેમજ પાણીમાંથી જમણો હાથ ઊંચો કરીને સત્યપરીક્ષા કરવાની વિધિ જેવી ક્રિયાત્મક સૂચનાઓ પણ આવે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય–નકુલ સંવાદમાં કઠોર વાણીનો દોષ, સદાચાર અને શિસ્ત વિના વિદ્યા અધૂરી રહે છે તે ઉપદેશ મળે છે. અંતે લિંગપ્રતિષ્ઠા કરીને તેને ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્નેશ્વર’ (મહાકાલ સંબંધિત) નામ આપવામાં આવે છે; શિવ ભક્તોને સાયુજ્ય/સારૂપ્યસદૃશ ફળ આપીને સંગમની અદ્વિતીય મોક્ષદાયિ શક્તિની પુષ્ટિ કરે છે.
Adhyaya 14
कुमारेश्वर-माहात्म्यप्रश्नः तथा वज्राङ्गोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry into the Glory of Kumāreśvara and Prelude to the Vajrāṅga Narrative)
આ અધ્યાયમાં અર્જુન કુમારનાથ/કુમારેશ્વરના માહાત્મ્ય તથા સંબંધિત પાત્રોની ઉત્પત્તિ વિશે વિસ્તૃત અને યથાર્થ વર્ણન માંગે છે. નારદ કહે છે કે કુમારેશ્વરના દર્શન, શ્રવણ, ધ્યાન, પૂજા અને વેદોક્ત ઉપાસના મહાપાવન છે; અધ્યાય ધર્મ-આચરણ અને સાધનાનો માર્ગ પણ દર્શાવે છે. પછી કથા વંશાવળી અને સૃષ્ટિક્રમમાં વિસ્તરે છે—દક્ષની પુત્રીઓ, તેમનો ધર્મ, કશ્યપ, સોમ વગેરેને અર્પણ, અને ત્યાંથી દેવ તથા અન્ય વંશોનું પ્રાગટ્ય. દિતિના પુત્રવિયોગ, તેના તપ, ઇન્દ્રના હસ્તક્ષેપથી મરુતોની ઉત્પત્તિ, અને ફરી દિતિની એક દુર્ધર્ષ પુત્ર માટેની પ્રાર્થના આવે છે; કશ્યપના વરદાનથી વજ્ર સમ અવધ્ય દેહ ધરાવતો વજ્રાંગ જન્મે છે. વજ્રાંગનો ઇન્દ્ર સાથે સંઘર્ષ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા નીતિ સમજાવે છે—શરણાગત શત્રુને મુક્ત કરવો એ જ વીરધર્મ; રાજ્યલાલસા છોડીને તપમાં પ્રવૃત્ત થા. બ્રહ્મા વરાંગી નામની પત્ની આપે છે; દીર્ઘ તપમાં ઇન્દ્ર તેના વ્રતભંગના પ્રયત્નો કરે છે, છતાં તે ક્ષમા, ધૈર્ય અને અડગતા સાથે ટકી રહે છે—તપ જ પરમ ‘ધન’ ગણાય છે. અંતે વજ્રાંગ વ્યથિત પત્નીને સાંત્વના આપી ગૃહસ્થધર્મ અને તપઆદર્શ બંનેને દૃઢ કરે છે અને કુમારેશ્વર-માહાત્મ્યની આગળની દિશા માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Adhyaya 15
Tārakotpattiḥ, Tapasā Vara-prāptiś ca (Birth of Tāraka and the Boon Earned through Austerity)
આ અધ્યાયમાં કૌમાર કથાચક્રની કારણપરંપરા સ્પષ્ટ થાય છે—દુઃખથી પ્રાર્થના, પ્રાર્થનાથી ધર્મચિંતન, અને ચિંતનથી તપ, જે વિશ્વની શક્તિ-વ્યવસ્થા બદલી નાખે છે. પરિત્યાગ અને પીડાથી વ્યાકુળ વરાંગી પોતાના ભય અને અપમાનનો અંત લાવે એવો પુત્ર માગે છે. દૈત્યનાયક અસુરરૂપે દર્શાવાયો હોવા છતાં તે વૈવાહિક રક્ષણનો ધર્મસંગત બચાવ કરે છે; પત્નીને ‘જાયા, ભાર્યા, ગૃહિણી, કલત્ર’ જેવા ધર્મપ્રેરિત નામોથી વર્ણવી, પીડિત પત્નીની અવગણનાને નૈતિક રીતે ભયંકર ગણાવે છે. બ્રહ્મા અતિ કઠોર તપસ્યાના સંકલ્પને શમાવી ‘તારક’ નામના મહાબલી પુત્રનો આશીર્વાદ આપે છે. વરાંગી સહસ્ર વર્ષ સુધી ગર્ભ ધારણ કરે છે; તારકના જન્મ સમયે મહોત્પાતો અને જગત્કંપન થાય છે, જે તેના આગમનની વિશ્વસ્તરીય અસર સૂચવે છે. અસુરસામ્રાટ તરીકે સ્થાપિત થઈ તારક પહેલે વધુ ઘોર તપ કરવા અને પછી દેવોને જીતવા એવી નીતિ ગોઠવે છે. પારિયાત્રમાં તે પાશુપત દીક્ષા મેળવી પાંચ મંત્રોનું જપ કરે છે, દીર્ઘ તપ કરે છે અને અંગચ્છેદન જેવી કઠોર આહુતિઓથી પોતાના તેજ દ્વારા દેવોને ભયભીત કરે છે. બ્રહ્મા પ્રસન્ન હોવા છતાં મૃત્યુના નિયમથી સંપૂર્ણ અજયતા આપતા નથી; તારક શરતવાળો વર મેળવે છે—સાત દિવસથી વધુ વયના બાળક દ્વારા જ તેનો વધ થશે. અંતે તારકની સમૃદ્ધ રાજસભા, વૈભવ અને શક્તિનું સંઘટન વર્ણવી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 16
Tāraka’s Mobilization and Bṛhaspati’s Nīti: The Deva–Asura War Preparations (तारक-सेनासंयोजनं बृहस्पति-नीतिविचारश्च)
આ અધ્યાયમાં દેવ–અસુર મહાસંગ્રામ પહેલાં બંને પક્ષે વધતી તૈયારીનું વર્ણન છે. પ્રથમ તારક માનવધર્મના પતન પર ટીકા કરે છે—રાજ્યને બબૂકાની જેમ ક્ષણભંગુર કહે છે અને સ્ત્રી, જુગાર, મદિરા જેવા ભોગોની મત્તતા ‘પૌરુષ’ (સંકલ્પશક્તિ/કર્તૃત્વ) નાશ કરે છે એમ જણાવે છે. પછી તે દેવસંબંધિત ત્રિલોક-સમૃદ્ધિ હસ્તગત કરવા તાત્કાલિક સૈન્યસજ્જતાનો આદેશ આપે છે, ભવ્ય રથ અને અલંકૃત ધ્વજ-ચિહ્નો નિર્ધારિત કરે છે. નારદ જણાવે છે કે અસુરસેનાપતિ ગ્રાસન રથો, વાહનો અને અનેક નાયકોને એકત્ર કરી, પશુ–રાક્ષસ–પિશાચાકૃતિના ભયંકર ધ્વજો સાથે વિશાળ સેના વ્યૂહબદ્ધ કરે છે; સંખ્યા, ગોઠવણી, યાન અને ધ્વજ-વૈભવનું વર્ણન શક્તિ અને ભીતિનું પ્રદર્શન બને છે. પછી કથા દેવપક્ષે વળે છે. દૂતરૂપે વાયુ ઇન્દ્રને અસુરબળની ખબર આપે છે. ઇન્દ્ર બૃહસ્પતિ પાસે નીતિ પૂછે છે; તેઓ સામ, દાન, ભેદ, દંડ—ચાર ઉપાયો સમજાવી કહે છે કે અધર્મમાં અડગ શત્રુઓ પર સમાધાન નિષ્ફળ, તેથી દંડ (બળપ્રયોગ) જ કાર્યકારી ઉપાય છે. ઇન્દ્ર આ માને છે, શસ્ત્રપૂજન કરાવે છે, યમને સેનાપતિ નિમે છે અને દેવો સાથે ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ, કિન્નર વગેરેને ધ્વજ અને વાહનો સાથે એકત્ર કરે છે. અંતે ઐરાવત પર આરુઢ ઇન્દ્રનું મહિમામય દર્શન આવનારા યુદ્ધને ધર્મરક્ષાની નીતિયુક્ત તૈયારી તરીકે સ્થાપે છે।
Adhyaya 17
Grasana–Yama Saṅgrāmaḥ (The Battle of Grasana and Yama) / ग्रसन–यमसंग्रामः
આ અધ્યાયમાં નારદના વર્ણનથી દેવ–અસુર સેનાઓનું મહાયુદ્ધ પ્રગટ થાય છે. શંખ-ભેરી-નગારાંના નાદ અને હાથી-ઘોડા-રથોના ઘોષથી રણભૂમિ યુગાંતના સમુદ્રક્ષોભ જેવી લાગે છે. પછી ભાલા, ગદા, પરશુ, શક્તિ, તોમર, અંકુશ અને બાણોની ઘની વર્ષા થાય છે; દિશાઓ જાણે અંધકારથી ઢંકાઈ જાય અને યોદ્ધાઓ એકબીજાને ન જોઈને પણ પ્રહાર કરે છે. તૂટેલા રથો, પડેલા ગજ અને લોહીની નદીઓથી યુદ્ધસ્થળ ભયાનક બને છે; માંસભક્ષી પ્રાણીઓ આકર્ષાય છે અને સીમાંત સ્વભાવના કેટલાક ગણો પણ ત્યાં આનંદ પામે છે એમ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કથા દ્વંદ્વયુદ્ધ પર કેન્દ્રિત થાય છે—અસુરનાયક ગ્રસન યમ (કૃતાંત) સામે ઊભો રહે છે. બંને બાણવૃષ્ટિ કરે છે, ગદા અને દંડથી ઘા કરે છે અને નજીકની ઝપાઝપીમાં કુસ્તી સુધી થાય છે. ગ્રસનની પ્રચંડતા યમના કિંકરોને દબાવી દે છે અને અંતે યમને પીટીને નિશ્ચેષ્ટ સમાન બતાવવામાં આવે છે; ગ્રસન વિજયગર્જના કરીને સેનાને ફરી ગોઠવે છે. અધ્યાયનો સંકેત એ છે કે કાળ અને દંડની સામે લૌકિક ‘પૌરુષ’ ક્ષણભંગુર છે; દેવો કંપિત થાય છે અને રણભૂમિ ધ્રુજતી જણાય છે.
Adhyaya 18
Kubera–Daitya Saṅgrāma: Kujambha, Nirṛti, Varuṇa, Candra, and Divākara in Cosmic Conflict
નારદ લાંબી યુદ્ધકથા વર્ણવે છે. ધનાધિપ કુબેર પહેલા જંભ સાથે યુદ્ધ કરે છે; ઘન શસ્ત્રવર્ષા વચ્ચે પણ કુબેરની પ્રસિદ્ધ ગદા જંભને ચકનાચૂર કરે છે. પછી કુજંભ શરજાળ અને ભારે અસ્ત્રોથી આક્રમણ વધારી થોડા સમય માટે કુબેરને દબાવે છે અને ધન, રત્નો તથા વાહનો છીનવવાનો પ્રયાસ કરે છે. યુદ્ધ વિસ્તરે ત્યારે નિરૃતિ પ્રવેશ કરી દૈત્યસેનાને હાંકી કાઢે છે. દૈત્યો તામસી માયાથી અંધકાર પાથરી સૌને સ્તબ્ધ કરે છે, પરંતુ સાવિત્ર અસ્ત્ર તે તમસ દૂર કરે છે. વરુણ પાશથી કુજંભને બાંધી પ્રહાર કરે છે; ત્યારે દૈત્યનાયક મહિષ વરુણ અને નિરૃતિને ધમકાવે છે, તેથી તેઓ ઇન્દ્રના આશ્રય તરફ પાછા ફરે છે. ચંદ્ર શીતાસ્ત્રથી દૈત્યદળને જડ બનાવી નિરાશ કરે છે; કાલનેમિ તેમને ઠપકો આપી માનવાકાર માયા અને અગ્નિસમાન પ્રસરણથી શીતપ્રભાવ ઉલટાવે છે. અંતે દિવાકર (સૂર્ય) આવી અરુણને કાલનેમિ તરફ રથ દોડાવવાનો આદેશ આપે છે અને શમ્બર-ઇન્દ્રજાળ જેવી માયાયુક્ત આક્રમણશક્તિઓ છોડે છે; ભ્રમથી દૈત્યો દેવોને જ દૈત્ય સમજી ફરી સંહાર કરે છે. વિવેક વિના શક્તિ અસ્થિર રહે છે અને અસ્ત્ર-માયા તથા દૈવી રક્ષણથી વિશ્વધર્મનું સંતુલન પુનઃ સ્થાપિત થાય છે—એ અધ્યાયનો બોધ છે।
Adhyaya 19
कालनेमिवधप्रसङ्गः — The Episode of Kālanemi’s Defeat and the Devas’ Appeal to Viṣṇu
આ અધ્યાયમાં ક્રોધ અને મોહથી ભરેલો કાલનેમિ અસુર નિમિના સ્વરૂપને ખોટું સમજી યુદ્ધને અત્યંત ઉગ્ર બનાવે છે. નિમિના પ્રેરણાથી તે બ્રહ્માસ્ત્ર છોડે છે, જેથી દેવસેનામાં ભારે ભય ફેલાય છે; પરંતુ યોગ્ય પ્રતિઉપાયથી તે અસ્ત્ર શમાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ભાસ્કર (સૂર્ય) ભયાનક તાપમય રૂપ ધારણ કરીને અસુરપંક્તિઓને દહન કરે છે; ગભરાટ, તરસ અને મહાવિનાશ છવાઈ જાય છે. પછી કાલનેમિ મેઘસમાન રૂપ લઈને શીતલ વરસાદથી પરિસ્થિતિ ઉલટાવે છે, પોતાના પક્ષનું મનોબળ વધારી શસ્ત્રવર્ષાથી દેવો અને સહાયક જીવોનો વિશાળ સંહાર કરે છે. અશ્વિનિકુમારો તીક્ષ્ણ બાણો અને વજ્રાસ્ત્ર-પ્રભાવથી તેના રથયંત્રને નુકસાન પહોંચાડે છે; કાલનેમિ ચક્ર, ગદા વગેરે શસ્ત્રોથી પ્રતિકાર કરે છે અને આગળ નારાયણાસ્ત્રનો પ્રસંગ પણ સૂચિત થાય છે. ઇન્દ્રની સ્થિતિ કઠિન બનતાં અને દૈવી અપશકુન ઘન થતાં દેવગણ વિધિપૂર્વક સ્તુતિ કરીને વાસુદેવનું શરણ લે છે. વિષ્ણુ યોગનિદ્રાથી જાગી ગરુડારૂઢ થઈ આવે છે, અસુરોના પ્રહારને પોતાના માં સમાવી કાલનેમિ સાથે પ્રત્યક્ષ યુદ્ધ કરે છે. અસ્ત્રવિનિમય અને નજીકના સંઘર્ષ પછી વિષ્ણુ નિર્ણાયક પ્રહારથી તેને ઘાયલ કરી વશ કરે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં અંતિમ અંતની આગાહી કરીને તાત્કાલિક અવકાશ આપે છે; ભયભીત સારથી તેને જગદીશ્વરથી દૂર લઈ જાય છે.
Adhyaya 20
Viṣṇu–Dānava Saṅgrāma: Astrayuddha and the Fall of Grasana
નારદ એક વિશાળ યુદ્ધપ્રસંગ વર્ણવે છે. ભયંકર પશુઓ અને વાહનો પર આરુઢ અનેક દાનવો નારાયણ (વિષ્ણુ) પર ચઢાઈ કરે છે—નિમિ, મથન, શુમ્ભ, જમ્ભ, સેનાપતિ ગ્રસન અને મહિષ વગેરે નામે ઉલ્લેખિત છે. પ્રથમ તીક્ષ્ણ બાણવર્ષા થાય છે; પછી વિષ્ણુ ધનુષ છોડીને ગદા ધારણ કરે છે અને સ્તર પર સ્તર આવતા અસ્ત્રોનો પ્રત્યસ્ત્રોથી પ્રતિકાર કરે છે. ગ્રસન છોડાયેલ રૌદ્રાસ્ત્રને બ્રહ્માસ્ત્રથી શમાવે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ ભયજનક કાલદંડાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે, જેના કારણે દાનવસેનામાં ભારે વિનાશ થાય છે, પરંતુ અંતે તે પણ પ્રતિઅસ્ત્રોથી રોકાય છે. પછી વિષ્ણુ સુદર્શનચક્રથી ગ્રસનનો નિર્ણાયક વધ કરે છે. નજીકના યુદ્ધમાં કેટલાક અસુરો ગરુડ અને વિષ્ણુને ચાંપીને દબાવવા પ્રયત્ન કરે છે; વિષ્ણુ તેમને ઝાટકી દૂર કરે છે અને ફરી શસ્ત્રયુદ્ધ કરે છે. મથન થોડા જ સમયમાં વિષ્ણુની ગદાથી મરે છે. મહિષ ઉગ્ર આક્રમણ કરે છે, પરંતુ કમળજ બ્રહ્માની પૂર્વઘોષણા મુજબ તેનો વધ સ્ત્રીના હાથે થવાનો નિર્ધાર હોવાથી વિષ્ણુ તેને તત્કાળ મૃત્યુથી મુક્ત કરે છે. શુમ્ભ ઉપદેશથી પાછો ફરે છે; જમ્ભ ગર્વથી ગરુડ અને વિષ્ણુને ભારે પ્રહારોથી ક્ષણિક અચેત કરે છે, પરંતુ વિષ્ણુ સંભલે ત્યારે ભાગી જાય છે. અધ્યાય અસ્ત્ર-તત્ત્વની ક્રમવ્યવસ્થા, નિયતિની મર્યાદા અને સેનાપતિ-વધથી સંતુલનસ્થાપન દર્શાવે છે.
Adhyaya 21
Jambha–Tāraka Saṅgrāma, Nārāyaṇāstra, and Kāla-Upadeśa (जंभतारकसंग्रामः कालोपदेशश्च)
આ અધ્યાયમાં નારદ દૈત્યોના પુનઃ સંગઠન વચ્ચે ઇન્દ્રની હિચકિચાહટ જુએ છે. ઇન્દ્ર વિષ્ણુ પાસે જઈ સહાય માગે છે; વિષ્ણુ પોતાની શત્રુવિનાશક શક્તિ દર્શાવી, વરદાન અને શરતોને કારણે ઊભી થયેલી મર્યાદાઓ સમજાવે છે અને યોગ્ય લક્ષ્ય—જંભ—અને યોગ્ય ઉપાય તરફ ઇન્દ્રને દોરી જાય છે. ત્યારબાદ દેવસેનાનો વ્યૂહ રચી, એકાદશ રુદ્ર-અંશો ને અગ્રસર બનાવી આગળ મોકલે છે; તેમના હસ્તક્ષેપમાં ગજાસુરનો વધ અને ચર્મ-પરિવર્તનનો પ્રસંગ આવે છે. પછી લાંબો અસ્ત્રસંગ્રામ ચાલે છે—મૌશલ, શૈલ, વજ્ર, આગ્નેય, વારુણ, વાયવ્ય, નારસિંહ, ગારુડ વગેરે અસ્ત્રો અને તેમના પ્રતિઅસ્ત્રો દ્વારા પરસ્પર શમન થાય છે; પાશુપત/અઘોર-મંત્રના સંયોગથી અસ્ત્ર-શાસનની તાત્ત્વિક વ્યવસ્થા પણ પ્રગટ થાય છે. અંતે વિષ્ણુ-પ્રભાવિત બાણોની શ્રેણીથી જંભ પતિત થાય છે અને દૈત્યો તારક પાસે ભાગે છે. તારક દેવોને દબાવી દે ત્યારે વિષ્ણુ કપિ-વેશના છલથી તારકની સભામાં પ્રવેશી કાળ અને કર્મ વિષે ઉપદેશ આપે છે—સત્તાની અનિત્યતા, કર્તૃત્વનો મોહ અને ધર્મની આવશ્યકતા. તારક ઉપદેશ સ્વીકારી દેવોને અભય આપે છે અને નિર્ધારિત સમય માટે તેમને પ્રશાસકીય ભૂમિકાઓ સોંપે છે; અંતે કાળાધીન પ્રતિનિધિ સત્તા હેઠળ વિશ્વપદોની પુનર્વિતરણથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 22
Virāṭ-stuti, Tāraka-vadha-upāya, and Rātri’s Commission for the Goddess’s Rebirth (विराट्स्तुति–तारकवधोपाय–रात्र्यादेशः)
આ અધ્યાયમાં નારદ કહે છે કે તારકના પ્રભુત્વથી પીડિત દેવતાઓ રૂપ બદલીને ગુપ્ત રીતે સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પાસે શરણ જાય છે. બ્રહ્મા તેમને આશ્વાસન આપે છે અને વિરાટ-સ્તુતિ સ્વીકારે છે; તેમાં પાતાળથી સ્વર્ગ સુધીના લોકોને દિવ્ય દેહના અંગો સાથે જોડીને, સૂર્ય-ચંદ્ર, દિશાઓ અને પ્રાણમાર્ગોને પણ વિશ્વ-શરીરની રચના રૂપે દર્શાવવામાં આવે છે. પછી દેવતાઓ જણાવે છે કે તારકે એક પવિત્ર તટ/તીર્થનો વિનાશ કર્યો, દેવશક્તિઓ હરી લીધી અને જગતની નિષ્ઠા ઉલટી કરી. બ્રહ્મા વરદાનની મર્યાદા સમજાવે છે—તારક લગભગ અવધ્ય છે—અને ધર્મસંગત ઉપાય કહે છે: સાત દિવસનો એક દિવ્ય શિશુ તારકવધ કરશે; તેમજ પૂર્વ સતી દેવી હિમાચલની પુત્રી બની પુનર્જન્મ લેશે અને શંકર સાથે પુનર્મિલન માટે તપસ્યા જ સિદ્ધિનું અનિવાર્ય સાધન રહેશે. બ્રહ્મા રાત્રિ (વિભાવીરી)ને મેનાના ગર્ભમાં પ્રવેશી દેવીનો વર્ણ શ્યામલ કરવા આદેશ આપે છે; આથી કાળી/ચામુંડા સ્વરૂપો અને ભાવિ દૈત્યવધનો સંકેત મળે છે. અંતે દેવીના શુભ જન્મસમયે વિશ્વમાં સમતોલતા, ધર્મમુખી વૃત્તિઓ, પ્રાકૃતિક સમૃદ્ધિ અને દેવ-ઋષિ, પર્વત, નદીઓ તથા સમુદ્રોની આનંદમય ઉજવણી વર્ણાય છે.
Adhyaya 23
Nārada–Himavat-saṃvāda: Pārvatyāḥ Pati-nirdeśa (Narada’s Dialogue with Himavat on Pārvatī’s Destined Spouse)
આ અધ્યાયમાં પવિત્ર ભૂગોળ અને ગૃહધર્મની શીખ સાથે સંવાદરૂપ કથા આગળ વધે છે. નારદ શૈલજા દેવી (પાર્વતી)નું દેવકન્યાઓ સાથેનું રમૂજી સ્વરૂપ વર્ણવે છે; પછી મેરુ પર ઇન્દ્ર (શક્ર) તેમને સ્મરીને બોલાવે છે. ઇન્દ્ર વિનંતી કરે છે કે શૈલજાનો હરા (શિવ) સાથે સંયોગ જ સર્વથા યોગ્ય છે, તેથી નારદે તે માટે પ્રેરણા આપવી. નારદ હિમાલય પહોંચે છે, હિમવાન તેમને સન્માનથી આવકારે છે. નારદ પર્વતની મહિમા—આશ્રય, જળ, તપ માટેના સાધનો દ્વારા પ્રાણીઓનું પોષણ—રૂપે ગાય છે. મેના વિનય અને ભક્તિથી આવે છે; પાર્વતી લાજાળ કન્યા તરીકે રજૂ થાય છે. નારદ મેના ને સૌભાગ્ય, ગૃહલક્ષ્મી-ગુણો અને વીર સંતાનના શુભ આશીર્વાદ આપે છે. મેના પાર્વતીના ભાવિ પતિ વિષે પૂછે ત્યારે નારદ પ્રથમ વિરુદ્ધ લક્ષણો કહે છે—અજન્મા, દિગંબર, દરિદ્ર, ઉગ્ર—જે સાંભળી હિમવાન વ્યાકુળ થાય છે અને માનવજન્મની દુર્લભતા, ગૃહસ્થાશ્રમનું મહત્ત્વ તથા ધર્મપાલનની કઠિનતા પર વિચાર થાય છે. અંતે નારદ રહસ્ય ખુલાસે છે—પાર્વતી જગન્માતા છે અને તેમનો નિયત પતિ સનાતન શંકર; અજન્મા છતાં સર્વત્ર, ‘દરિદ્ર’ છતાં સર્વદાતા—એ રીતે શિવના પરત્વ અને સાન્નિધ્યનું તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરીને અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 24
Kāma’s Mission, Śiva’s Yoga, and the Burning of Manmatha (कामदहनप्रसङ्गः)
આ અધ્યાયમાં નારદ હિમાલય સાથે થયેલા પૂર્વ સંવાદનો અહેવાલ આપે છે. ભાવિ દેવીનો ઊંચો કરેલો જમણો હાથ સર્વ જીવો માટે સદૈવ ‘અભય’ આપતી મુદ્રા તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ નારદ સૂચવે છે કે લોકહિત માટે એક મહાન દૈવી કાર્ય હજી બાકી છે—હિમાલયજાત દેવી (પાર્વતી) સાથે શિવનું પુનર્મિલન. નારદના પ્રેરણાથી ઇન્દ્ર કામ (મનમથ)ને બોલાવે છે. કામ તપસ્વી-વેદાંતિક દૃષ્ટિએ નૈતિક વાંધો ઉઠાવે છે: કામના જ્ઞાન પર પડદો છે, જ્ઞાનીનો શત્રુ છે, તેથી શાસ્ત્રોમાં તેની નિંદા થાય છે. ઇન્દ્ર જવાબ આપે છે કે કામના ત્રણ રૂપ (તામસ, રાજસ, સાત્ત્વિક) છે; નિયંત્રિત ઇચ્છા જ લોકકાર્યો સિદ્ધ કરે છે, અને નિયમિત-શુદ્ધ કામના ઊંચા હેતુઓ માટે પણ સાધક બની શકે છે. કામ વસંત અને રતિ સાથે શિવાશ્રમમાં જઈ શિવને ગાઢ સમાધિમાં જુએ છે અને ભમરાના ગુંજનના બહાને સૂક્ષ્મ વિક્ષેપ કરીને પ્રવેશ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. શિવ સચેત થઈ તૃતીય નેત્રની અગ્નિ છોડે છે અને કામ ભસ્મ થઈ જાય છે. અગ્નિનો અતિરેક જગતદાહ તરફ વળે ત્યારે શિવ તેને ચંદ્ર, પુષ્પો, સંગીત, ભમરા, કોયલ અને ભોગસુખોમાં વહેંચી સ્થિર કરે છે—એથી જીવોમાં વિરહ-તરસની ‘આગ’ સતત રહે છે. રતિ વિલાપ કરે છે; શિવ તેને સાંત્વના આપે છે કે દેહધારી જગતમાં કામશક્તિ રૂપાંતરે કાર્ય કરતી રહેશે. ભવિષ્યમાં વિષ્ણુ વાસુદેવના પુત્રરૂપે અવતરે ત્યારે કામ તેમનો પુત્ર (પ્રદ્યુમ્ન) બની ફરી પ્રગટ થશે અને રતિનું દાંપત્ય પુનઃસ્થાપિત થશે, એવી ભવિષ્યવાણી શિવ કરે છે.
Adhyaya 25
पार्वतीतपः–ब्रह्मचारिवेषधरीश्वरीक्षण–स्वयंवरप्रसंगः | Pārvatī’s Austerity, Śiva’s Brahmacārin Test, and the Svayaṃvara Episode
અધ્યાયની શરૂઆતમાં અર્જુન નારદને વિનંતી કરે છે કે સતી-વિયોગ પછી અને સ્મર (કામ) દહન પછી શિવના અભિપ્રાય સાથે જોડાયેલો “અમૃતસમાન” પ્રસંગ ફરી સંભળાવો. નારદ તપસ્યાને મહાસિદ્ધિઓનું મૂળ કારણ ઠરાવે છે—તપ વિના દેહશુદ્ધિ, યોગ્યતા અને મહાન કાર્યોની સિદ્ધિ થતી નથી; અતપસ્વીઓના પ્રયત્નો સફળ થતા નથી. પછી પાર્વતીનું દુઃખ અને દૃઢ સંકલ્પ વર્ણાય છે. તે માત્ર ભાગ્યવાદને નકારી કહે છે કે પરિણામ દૈવ, પુરુષાર્થ અને સ્વભાવના સંયોગથી બને છે; તપસ્યા પ્રમાણિત સાધન છે. માતા-પિતાની અનિચ્છુક સંમતિ લઈને તે હિમવંત પર ક્રમે આહારનિગ્રહ કરે છે—અલ્પાહારથી પ્રાણાધાર સુધી, અંતે લગભગ પૂર્ણ ઉપવાસ; સાથે પ્રણવજપ અને ઈશ્વરધ્યાનમાં સ્થિરતા રાખે છે. શિવ બ્રહ્મચારીવેષે આવી ધર્મ-તત્ત્વની પરીક્ષા કરે છે; બનાવટી ડૂબવાની ઘટનાથી પાર્વતીની ધર્મપ્રાધાન્યતા અને અડગ વ્રત પ્રગટ થાય છે. પછી તે શિવના વૈરાગ્યચિહ્નોની નિંદા કર્યાની જેમ કરીને તેના વિવેકને અજમાવે છે; પાર્વતી શ્મશાન, સર્પ, ત્રિશૂલ અને વૃષભને બ્રહ્માંડતત્ત્વોના પ્રતીક તરીકે શાસ્ત્રાર્થથી સમર્થન આપે છે. ત્યારબાદ શિવ સ્વરૂપ પ્રગટ કરી તેને સ્વીકારે છે અને હિમવંતને સ્વયંવર ગોઠવવા આદેશ આપે છે. સ્વયંવરમાં દેવો અને અનેક સત્તાઓ ભેગી થાય છે. શિવ લીલાથી શિશુરૂપે પ્રગટ થઈ દેવોના આયુધોને સ્તબ્ધ કરે છે અને પોતાની સર્વસત્તા દર્શાવે છે. બ્રહ્મા લીલા ઓળખી સ્તુતિ શરૂ કરાવે છે અને દેવોને દિવ્યદૃષ્ટિ મળે છે જેથી તેઓ શિવને યથાર્થ જુએ છે. પાર્વતી શિવને વરમાળા અર્પે છે, સભા જયઘોષ કરે છે—અધ્યાય તપ, વિવેક અને અનુગ્રહની મહિમા સ્થાપે છે.
Adhyaya 26
शिवपार्वतीविवाहः (Śiva–Pārvatī Vivāha: The Cosmic Wedding and Ritual Protocol)
આ અધ્યાયમાં શિવ–પાર્વતીના વિવાહનું વિધિવત્ સ્થાપન અને તેનો વિરાટ, બ્રહ્માંડવ્યાપી ઉત્સવ વર્ણવાયો છે. બ્રહ્મા મહાદેવને વિવાહ આરંભ કરવા વિનંતી કરે છે; ત્યારબાદ રત્નમય વિશાળ નગરી અને વિવાહમંડપ તૈયાર થાય છે. દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે; પરંતુ વૈરી દૈત્યોને દૂર રાખવામાં આવે છે, જેથી આ પ્રસંગ વિશ્વ-લિટર્જી સમાન પવિત્ર બને. દેવતાઓ શિવને વિવિધ અલંકારો અને ચિહ્નો અર્પે છે—ચંદ્રશેખરત્વ, કપર્દા-વિન્યાસ, મુંડમાળા, વસ્ત્રો અને આયુધો. અસંખ્ય ગણો અને દિવ્ય વાદકો એકત્ર થાય છે; ઢોલ-નગારા, ગીત-નૃત્ય અને વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે વરયાત્રા આગળ વધે છે. હિમાલયના દરબારમાં વિધિ સંબંધિત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—લાજાહોમ માટે કન્યાના ભાઈનો અભાવ અને વરના કુલ/ગોત્રનો પ્રશ્ન. વિષ્ણુ ઉમાના ભાઈરૂપે પ્રગટ થઈ બંને સમસ્યાઓ ઉકેલે છે અને સંબંધ-તર્ક દ્વારા વિધિશુદ્ધિ જાળવે છે. બ્રહ્મા હોતૃ બની યજ્ઞ સંપન્ન કરે છે; બ્રહ્મા, અગ્નિ અને ઋષિઓને હવિ તથા દક્ષિણા આપવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ વિવાહકથા સાંભળવાથી કે પાઠ કરવાથી નિત્ય મંગલવૃદ્ધિ અને શુભસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 27
विघ्नपतिप्रादुर्भावः, गणेशमर्यादा-प्रतिपादनं, तथा उमा-शंकरनर्मसंवादः (Manifestation of Vighnapati, Norms of Merit, and the Uma–Śaṅkara Dialogue)
આ અધ્યાયમાં નારદ મન્દર પર્વતે શિવ–દેવીના દિવ્ય ગૃહસ્થ-પરિસરનું વર્ણન કરે છે. તારકાસુરથી પીડિત દેવગણ સ્તુતિઓ સાથે શંકર પાસે શરણ આવે છે. એ સ્તુતિની નજીક જ દેવીના ઉદ્વર્તન-મલમાંથી ગજાનન ‘વિઘ્નપતિ’ પ્રગટ થાય છે; દેવી તેને પુત્રરૂપે સ્વીકારે છે અને શિવ તેના શૌર્ય તથા કરુણાને પોતાના સમાન ગણાવે છે. પછી વિઘ્નોની ધર્મ-વ્યવસ્થા કહેવામાં આવે છે—જે વેદધર્મનો ત્યાગ કરે, શિવ/વિષ્ણુનો ઇનકાર કે નિંદા કરે, અથવા સામાજિક-યજ્ઞાચારને ઉલટાવે, તેમને સતત અડચણો, ઘરકલહ અને અશાંતિ મળે; જ્યારે શ્રુતિધર્મ, ગુરુ-આદર અને સંયમ પાળનારના વિઘ્ન દૂર થાય છે. દેવી લોકહિતની ‘મર્યાદા’ સ્થાપે છે—કૂવો, તળાવ, સરોવર વગેરે બનાવવાનું પુણ્ય છે, પરંતુ વૃક્ષારોપણ અને તેનું પાલન વધુ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે. જીર્ણોદ્ધાર (જૂનું પુનઃસ્થાપન) કરવાથી દ્વિગુણ ફળ મળે એમ પણ કહે છે. ત્યારબાદ શિવના ગણોના વિવિધ રૂપ, નિવાસ અને વર્તનનું વર્ણન આવે છે; તેમાંના વીરક નામના એક પરિચારકને દેવી સ્નેહભર્યા સંસ્કારથી પુત્રવત્ સ્વીકારે છે. અંતે ઉમા–શંકરનો નર્મ પરંતુ તણાવભર્યો સંવાદ—વાણી, વર્ણ-છબીઓ અને પરસ્પર આક્ષેપો દ્વારા—અર્થગ્રહણ, અપમાનભાવ અને સંબંધ-નીતિની સૂક્ષ્મ શીખ આપે છે.
Adhyaya 28
गिरिजातपः-नियमनम् — Pārvatī’s Austerity and Protective Boundary near Śiva
આ અધ્યાયમાં નારદ વર્ણવે છે કે પ્રસ્થાન કરતી ગિરિજા (પાર્વતી)ને પર્વતની તેજસ્વી દેવી કुसુમામોદિની મળે છે, જે શિખરનાથ શિવની ભક્ત છે. તે સ્નેહથી પૂછે છે કે તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો; ગિરિજા કહે છે કે શંકરથી ઉપજેલા વિવાદને કારણે આ નિર્ણય થયો. દેવીના સતત સાન્નિધ્ય અને માતૃતુલ્ય રક્ષણને સ્વીકારી ગિરિજા એક ધર્મ્ય-વ્યવહારુ સૂચના આપે છે—જો કોઈ બીજી સ્ત્રી પિનાકિન (શિવ) પાસે આવે, તો પુત્ર/અનુચર તરત જાણ કરે; પછી યોગ્ય નિવારણ થશે. પછી ગિરિજા સુંદર ઊંચા શિખરે જઈ આભૂષણો ત્યજી, વલ્કલ ધારણ કરી તપ શરૂ કરે છે—ઉનાળામાં પંચાગ્નિ સહન અને વરસાદમાં જલ-નિયમ. તેના પુત્ર/રક્ષક વીરકને શિવસમીપની મર્યાદા-સીમા જાળવવાની જવાબદારી આપવામાં આવે છે; તે સંમતિ આપી (ગજવક્ત્ર કહી સંબોધિત) ભાવુક વિનંતી કરે છે—મને પણ સાથે લો, આપણું ભાગ્ય એક છે અને કપટી વિરોધીઓને ધર્મથી જીતવું જરૂરી છે. આ પ્રસંગ તપશ્ચર્યા, સંબંધધર્મ અને પવિત્ર સાન્નિધ્ય માટે નિયંત્રિત પ્રવેશનો ઉપદેશ આપે છે.
Adhyaya 29
आर्बुदाख्यानम् (Arbuda-ākhyāna) and Kaumāra Narrative Cycle: Pārvatī’s Tapas, Māyā-Discernment, and Skanda’s Investiture
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રસ્તાવથી અનેક પ્રસંગોવાળું દિવ્ય આખ્યાન વર્ણવાય છે. ગિરિજા પર્વતની અધિષ્ઠાત્રી દેવી કુસુમામોદિનીને મળી ઊંચા શિખર પર કઠોર તપ કરે છે અને ઋતુ પ્રમાણે શીત-ઉષ્ણ-વર્ષા વગેરે કષ્ટ સહન કરીને તપસ્યાનું તેજ દર્શાવે છે. એ જ સમયે અંધકવંશસંબંધિત અસુર આડિ બ્રહ્મા પાસેથી શરતવાળો વર મેળવે છે—રૂપ બદલાય ત્યારે જ તેનું મૃત્યુ—અને કપટથી શિવની નજીક જઈ ઉમા જેવી કાયા ધારણ કરીને હાનિ કરવા પ્રયત્ન કરે છે; શિવ દેહચિહ્નોથી ભ્રમ ઓળખી તેને નિષ્ક્રિય કરે છે, જેથી માયા સામે વિવેકનું મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે. ભ્રમથી ગિરિજા ક્રોધમાં પુત્રસમાન દ્વારપાલ વીરકને શાપ આપે છે; પરંતુ કથા જણાવે છે કે આ શાપ પણ વિધાનનો માર્ગ છે—વીરક શિલામાંથી માનવ જન્મ લઈને આગળ સેવા કરશે. અર્બુદ/અર્બુદારણ્યનું માહાત્મ્ય અને અચલેશ્વર લિંગની તારક શક્તિનું વિશેષ સ્તવન થાય છે. બ્રહ્મા ગિરિજાને રૂપાંતરનો વર આપે છે, જેથી કૌશિકી દેવી પ્રગટ થાય છે; તેને સિંહ વાહન, રક્ષણકાર્ય અને દૈત્યવિજયની જવાબદારી સોંપાય છે. પછી કૌમાર સૃષ્ટિપ્રસંગ આવે છે—સ્વાહા અગ્નિ સાથે પ્રસંગે છ ઋષિપત્નીઓના રૂપ ધારણ કરે છે (અરુંધતી સિવાય), રુદ્રતેજનું સંચાર-નિક્ષેપ થાય છે અને સ્કંદ/ગુહનો જન્મ તથા વૃદ્ધિ વર્ણવાય છે. વિશ્વામિત્ર દ્વારા 108થી વધુ નામોનું સ્તોત્ર રક્ષક અને પાવન ફળ આપનારું કહેવાય છે. બાળ સ્કંદના પરાક્રમથી દેવો ચકિત થાય છે; ઇન્દ્રના વજ્રથી શાખ, નૈગમેય વગેરે તથા માતૃગણ પ્રગટ થાય છે; અંતે સ્કંદ સેનાપતિપદ સ્વીકારી ઇન્દ્રના રાજત્વને પુષ્ટિ આપે છે. શ્વેતપર્વત પર દેવોત્સવ અને માતા-પિતાનો પુત્રમિલન—ક્રોધના પરિણામ, સ્તોત્ર-યજ્ઞભાગ અને અર્બુદક્ષેત્રની પવિત્ર ભૂગોળ—એક શિક્ષાપ્રદ સમન્વયરૂપે પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 30
Skanda’s Senāpati-Abhiṣeka at the Mahī–Ocean Confluence (महीसमुद्रसंगमे स्कन्दाभिषेकः)
અધ્યાય ૩૦માં નારદ શ્વેતપર્વતથી દક્ષિણ દિશામાં તારકનો સામનો કરવા આગળ વધતા સ્કંદને જુએ છે. ગ્રહ, ઉપગ્રહ, વેતાળ, શાકિની, ઉન્માદ, અપસ્માર, પિશાચ વગેરે વિઘ્નકારી સત્તાઓનું વર્ણન કરીને સંયમિત આચરણ, નિયમ અને ભક્તિ દ્વારા રક્ષણનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. પછી કથા મહી નદીના કાંઠે આવે છે, જ્યાં દેવો મહી-માહાત્મ્યનું ગાન કરે છે અને ખાસ કરીને મહી–સમુદ્ર સંગમને સર્વ તીર્થોનું સારરૂપ કહે છે. ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણ સર્વત્ર ફળદાયક ગણાય છે; પાણી ખારું હોવા છતાં તેની રૂપાંતરકારી દિવ્ય શક્તિ ઉપમાઓથી સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દેવ-ઋષિઓ સ્કંદનો સેનાપતિ-અભિષેક વિધિવત્ કરે છે. અભિષેક સામગ્રી એકત્ર થાય છે, મંત્રપૂત હોમ થાય છે; મુખ્ય ઋત્વિજોમાં બ્રહ્મા અને કપિલનો ઉલ્લેખ આવે છે. હોમકુંડમાં મહાદેવ લિંગરૂપ પ્રગટ કરીને વિધિની સત્યતા માટે દૈવી સાક્ષી આપે છે. અંતે ભાગ લેનારા દેવતાઓ, લોકવર્ગો અને વિવિધ સત્તાઓની વિશાળ ગણના થાય છે; સ્કંદને દાન, આયુધ, પારષદો અને વિસ્તૃત માતૃગણ અર્પણ થાય છે. સ્કંદની ભક્તિપૂર્વક વંદના અને દેવોની વરદાન-તત્પરતા સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જેમાં તીર્થમહિમા, અભિષેકવિધિ, રક્ષણની નીતિ અને નેતૃત્વની દૈવી માન્યતા સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 31
Guha’s March to Tārakapura and the Deva-Host: Oath, Mobilization, and Stuti (गुहस्य तारकपुराभियानम्)
આ અધ્યાયમાં નારદ કહે છે કે દેવતાઓએ ગુહ (સ્કંદ) પાસે વર માગ્યો—પાપી તારકનો વધ. ગુહ સંમતિ આપે છે, મયૂર પર આરોહણ કરીને યુદ્ધસજ્જતાથી પ્રસ્થાન કરે છે અને એક ધર્મશરત સ્પષ્ટ કરે છે—જે ગાય અને બ્રાહ્મણનું અપમાન કરે છે તેમને તે કદી છોડશે નહીં; તેથી આ યુદ્ધ વિજયલાલસા નહીં, ધર્મરક્ષણ માટે છે. પછી મહાન સૈન્યમોબિલાઇઝેશનનું વર્ણન આવે છે—શિવ પાર્વતી સાથે સિંહયુક્ત તેજસ્વી રથમાં આગળ વધે છે, બ્રહ્મા લગામ સંભાળે છે; કુબેર, ઇન્દ્ર, મરુત, વસુ, રુદ્ર, યમ, વરુણ તથા આયુધ-ઉપકરણોના દૈવી સ્વરૂપો સાથે ચાલે છે. પાછળથી વિષ્ણુ સમગ્ર વ્યૂહની રક્ષા કરતા આવે છે. ઉત્તર કાંઠે તાંબાં જેવી પ્રાચીર પાસે સૈન્ય થંભે છે; સ્કંદ તારકપુરની સમૃદ્ધિ નિહાળે છે. પછી દૂતનીતિ—ઇન્દ્ર દૂત મોકલવાનો પ્રસ્તાવ કરે છે; દૂત તારકને કઠોર અલ્ટિમેટમ આપે છે: બહાર ન આવે તો નગરનો નાશ થશે. અપશકુનોથી વ્યાકુળ તારક વિશાળ દેવસેના જુએ છે અને ‘મહાસેન’ સ્કંદના જયઘોષ તથા સ્તુતિઓ સાંભળે છે; અંતે દેવશત્રુઓના વિનાશ માટે સ્કંદને પ્રાર્થના કરતી ઔપચારિક સ્તુતિ થાય છે.
Adhyaya 32
Tārakāsura–Vadhasya Prastāvaḥ (Prelude to the Slaying of Tāraka) / The Battle with Tāraka and the Release of Śakti
અધ્યાય ૩૨માં યુદ્ધકથા અને ધર્મ-તત્ત્વચર્ચા બંને ઘનરૂપે આવે છે. નારદના સમાચાર સાંભળીને અસુરરાજ તારક મંત્રીઓને બોલાવે છે, રણભેરી વગડાવી સેનાઓ એકત્ર કરે છે અને દેવતાઓ સામે કૂચ કરે છે. ભયંકર યુદ્ધમાં થોડો સમય દેવગણ પછડાય છે; કાલનેમિના પ્રહારથી ઇન્દ્ર ઘાયલ થાય છે. પછી ઇન્દ્ર, શંકર, વિષ્ણુ વગેરે દેવો અલગ અલગ અસુરનાયકો સાથે યુદ્ધ કરે છે અને પરિસ્થિતિ બદલાવા લાગે છે. આ દરમિયાન નીતિ-ધર્મનો વિવાદ ઊભો થાય છે. તારકને ‘રુદ્રભક્ત’ કહેવાય છે એમ સાંભળીને સ્કંદ તેને મારવામાં સંકોચ કરે છે; વિષ્ણુ સમજાવે છે કે જે પ્રાણીઓને હાનિ કરે અને ધર્મનો વિરોધ કરે તે સાચો ભક્ત નથી. તારક રુદ્રના રથ પર આક્રમણ કરે છે; શિવ વ્યૂહાત્મક રીતે પછડાય છે, જેથી દેવતાઓનો સંયુક્ત પ્રતિહુમલો થાય છે અને ક્ષણભર જગત અસ્થિર બને છે. વિષ્ણુનો ક્રોધ ઉપદેશથી શાંત થાય છે અને સ્કંદને તેનું ધ્યેય યાદ અપાય છે—સજ્જનોનું રક્ષણ અને દુષ્ટોનું નિગ્રહ. અંતે તારકના મસ્તકમાંથી વ્યક્તરૂપ ‘શક્તિ’ પ્રગટ થઈ કહે છે કે તપસ્યાથી તે પ્રાપ્ત થઈ હતી, પરંતુ પુણ્યક્ષયની સીમાએ તે તેને છોડે છે. તરત જ સ્કંદ શક્ત્યસ્ત્ર છોડે છે; તે તારકના હૃદયને ભેદે છે અને લોકવ્યવસ્થા પુનઃ સ્થિર થાય છે. શુભ પવન, દિશાઓની શાંતિ, દેવસ્તુતિ અને પછી ક્રૌંચ પર્વતે બાણ સામે જવા આદેશ સાથે કૌમાર અભિયાન આગળ વધે છે.
Adhyaya 33
Tārakavadhānantara-śoka, Dharmopadeśa, and Tri-liṅga-pratiṣṭhā (प्रतिज्ञेश्वर–कपालेश्वर-स्थापनम्)
અધ્યાય ૩૩માં નારદ તારકના પડેલા દેહનું વર્ણન કરે છે અને દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થાય છે. વિજય છતાં સ્કંદ (ગુહ) ધર્મવિચારથી શોકાકુલ બને છે; ઉત્સવ-સ્તુતિ રોકી, રુદ્રભક્તિ સાથે જોડાયેલા શત્રુના વધ માટે પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ પૂછે છે. ત્યારે વાસુદેવ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-ઇતિહાસ-પુરાણના આધારથી કહે છે કે ઉપદ્રવી હિંસક દુષ્ટનો નિગ્રહ કરવામાં દોષ નથી; લોકધર્મ અને વ્યવસ્થા ટકાવવા આવા હિંસકોને રોકવા જરૂરી છે. પછી તે શ્રેષ્ઠ પ્રાયશ્ચિત્ત અને મુક્તિમાર્ગ તરીકે રુદ્રારાધના, ખાસ કરીને લિંગપૂજા,નું મહાત્મ્ય કહે છે. શિવમહિમા હલાહલધારણ, શિરે ગંગાધારણ, ત્રિપુરયુદ્ધનું પ્રતીક અને દક્ષયજ્ઞની ચેતવણીરૂપ ઘટના દ્વારા વર્ણવાય છે. લિંગને જલ અને પંચામૃતથી અભિષેક, પુષ્પાર્ચન, નૈવેદ્ય વગેરે વિધિઓ તથા લિંગપ્રતિષ્ઠાનું અદભુત ફળ—વંશોદ્ધાર અને રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ—વિસ્તારથી જણાવાય છે. શિવ સ્વયં હરિ સાથે અભેદ જાહેર કરી સંપ્રદાયિક સૌહાર્દને તત્ત્વરૂપે સ્થાપે છે. સ્કંદ ત્રણ લિંગ સ્થાપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે; વિશ્વકર્મા તેને ઘડે છે અને પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન આવે છે—પ્રતિજ્ઞેશ્વર, કપાલેશ્વર વગેરે નામ, અષ્ટમી અને કૃષ્ણચતુર્દશીના વ્રત, નજીક શક્તિપૂજા, ‘શક્તિચ્છિદ્ર’ સ્થાન અને વિશેષ તીર્થનું મહાત્મ્ય, જ્યાં સ્નાન-જપથી શુદ્ધિ અને પરલોકગતિ મળે છે.
Adhyaya 34
कुमारेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा, तीर्थमाहात्म्य, स्तव-फलश्रुति (Kumarēśvara Liṅga Installation, Tīrtha-Greatness, and Hymn’s Fruits)
અધ્યાયની શરૂઆત નારદના વર્ણનથી થાય છે—બ્રહ્મા ત્રીજા લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરવા ઇચ્છે છે; સ્વભાવથી મંગલમય હોવા છતાં તેને વધુ દર્શનીય, મનોહર અને ફળદાયક ઉત્તમ સ્વરૂપે સ્થાપિત કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. દેવતાઓ સ્કંદના આનંદ માટે એક રમણીય સરોવર રચે છે અને ગંગા વગેરે મહાતીર્થોના જળને તે કુંડમાં એકત્ર કરે છે. વૈશાખની શુભ તિથિએ બ્રહ્મા અને ઋત્વિજ રુદ્રમંત્રો સાથે વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા, હવન અને અર્પણ કરે છે; ગંધર્વ-અપ્સરાઓ વાદ્ય-ગીતથી ઉત્સવ ઉજવે છે. સ્કંદ સ્નાન કરીને ‘સર્વતીર્થજળ’થી લિંગાભિષેક કરે છે અને પાંચ મંત્રોથી પૂજા કરે છે; શિવ લિંગની અંદરથી પૂજા સ્વીકારે છે એમ વર્ણન છે. સ્કંદ અર્પણોના ફળ પૂછે છે ત્યારે શિવ વિગતવાર કહે છે—લિંગપ્રતિષ્ઠા અને મંદિરનિર્માણથી શિવલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ મળે છે. ધ્વજ, સુગંધ, દીપ, ધૂપ, નૈવેદ્ય, પુષ્પ, બિલ્વપત્ર, છત્ર, સંગીત, ઘંટ વગેરે દાનથી આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ, કીર્તિ, જ્ઞાન અને પાપક્ષય જેવા વિશિષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. કુમારેશ્વરમાં ‘ગુપ્ત ક્ષેત્ર’ તરીકે શિવસન્નિધિ સ્થિર છે, જેમ વારાણસીમાં વિશ્વનાથ. સ્કંદ દીર્ઘ શૈવ સ્તોત્ર પાઠ કરે છે; જે પ્રાતઃ-સાયં જપ કરે તેને શિવ કૃપાફળ આપે છે. પછી તીર્થનિયમો—મહીસાગર-સંગમે વિશેષ ચંદ્ર-સૂર્ય અવસરોમાં સ્નાન-પૂજાથી મહાપુણ્ય મળે છે. અનાવૃષ્ટિ નિવારણ માટે અનેક રાત્રિ સુગંધિત જળથી અભિષેક, અર્પણ, બ્રાહ્મણભોજન, હોમ, દાન અને રુદ્રજપનો વિધાન છે; તેથી વરસાદ અને લોકકલ્યાણ થાય છે. નિયમિત પૂજાથી જાતિસ્મૃતિ, તીર્થમાં મરણથી રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ, અને કપર્દી (ગણેશ) દ્વારા વિઘ્નનાશની ખાતરી કહેવામાં આવી છે. અંતે પરશુરામ વગેરે ભક્તોના દૃષ્ટાંત અને આદેશ—માહાત્મ્યનું પાઠ/શ્રવણ ઇષ્ટફળ આપે; શ્રાદ્ધમાં વાંચવાથી પિતૃહિત, ગર્ભવતીને સંભળાવવાથી શુભ સંતાન મળે.
Adhyaya 35
जयस्तम्भ-स्थापनम् तथा स्तम्भेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा (Installation of the Victory Pillar and the Stambheśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રસંગથી દેવગણ ગુહા-સ્કંદ પાસે હાથ જોડીને વિનંતી કરે છે—યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતનાર વિજેતાએ વિજયચિહ્નરૂપ સ્તંભ (જયસ્તંભ) સ્થાપવો એ પ્રાચીન પરંપરા છે. સ્કંદના વિજયસ્મરણ માટે તેઓ વિશ્વકર્મા-નિર્મિત ઉત્તમ સ્તંભ, જે મહાન લિંગપરંપરાથી સંકળાયેલો છે, સ્થાપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. સ્કંદ સંમતિ આપે છે; ઇન્દ્ર (શક્ર) વગેરે દેવો રણભૂમિમાં જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમ તેજસ્વી સ્તંભ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે અને આસપાસનું પવિત્ર ક્ષેત્ર રત્નસમાન અલંકારોથી શોભે છે. અપ્સરાઓ ગાન-નૃત્યથી ઉત્સવ કરે છે, વિષ્ણુ વાદ્યસહાયરૂપે વર્ણાય છે, અને આકાશથી પુષ્પવૃષ્ટિ દેવ-અનુમોદનનું ચિહ્ન બને છે. પછી કથા સ્મારકથી દેવતારૂપ તરફ વળે છે—ત્રિનેત્ર પ્રભુના પુત્ર સ્કંદ ‘સ્તંભેશ્વર’ નામે શિવલિંગની સ્થાપના કરે છે. નજીકમાં સ્કંદ એક કૂવો (કૂપ) બનાવે છે, જેના ગર્ભમાંથી ગંગા પ્રગટ થાય છે એમ કહેવાય છે—જળપાવનતા અને લિંગપાવનતાનો સંગમ. માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ કૂવાસ્નાન કરીને પિતૃતર્પણ કરવાથી ગયા-શ્રાદ્ધ સમ પુણ્ય મળે છે. સુગંધ અને પુષ્પોથી સ્તંભેશ્વરપૂજન કરવાથી વાજપેય યજ્ઞ સમ મહાફળ; અમાવાસ્યા-પૂર્ણિમાએ શ્રાદ્ધ, વિશેષ કરીને ભૂમિ-સમુદ્ર સંગમભાવ સાથે, સ્તંભેશ્વર આરાધનાસહિત કરવાથી પિતૃ તૃપ્ત થાય, પાપ નાશ પામે અને રુદ્રલોકમાં ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થાય. અંતે કહે છે કે આ ઉપદેશ રુદ્રે સ્કંદની પ્રીતિ માટે આપ્યો અને સર્વ દેવોએ પ્રતિષ્ઠાની પ્રશંસા કરી.
Adhyaya 36
सिद्धेश्वरलिङ्ग-स्थापनम् तथा सिद्धकूप-माहात्म्यम् (Establishment of Siddheśvara Liṅga and the Glory of Siddhakūpa)
આ અધ્યાયમાં ભૂમિ અને સમુદ્રના સંગમે સ્કંદે પૂર્વે સ્થાપિત કરેલા અનેક લિંગોનું દર્શન કરીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવો એકત્ર થાય છે. વિખેરાયેલી પૂજાની અડચણ વિચારતાં તેઓ સમૂહ ભક્તિ અને પ્રદેશની સ્થિરતા માટે એક જ શુભ લિંગ સ્થાપવાનો નિર્ણય કરે છે. મહેશ્વરની અનુમતિથી બ્રહ્મા-નિર્મિત લિંગની પ્રતિષ્ઠા થાય છે, જેને ગુહ ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામ આપે છે; પછી એક પવિત્ર સરોવર ખોદી વિવિધ તીર્થજળોથી ભરવામાં આવે છે. પછી કથા પાતાળના સંકટ તરફ વળે છે—તારક યુદ્ધ પછી ભાગેલા નાગો પ્રલંબ દૈત્યના ઉપદ્રવો જણાવે છે. સ્કંદ પોતાની શક્તિને પાતાળ મોકલે છે; તે ધરતી ભેદીને પ્રલંબનો વધ કરે છે અને બનેલી ચીર શુદ્ધિકારક પાતાળ-ગંગાના જળથી ભરાઈ જાય છે. સ્કંદ આ સ્થાનને ‘સિદ્ધકૂપ’ નામ આપે છે અને કૃષ્ણાષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ સ્નાન, સિદ્ધેશ્વરપૂજન અને શ્રાદ્ધનું વિધાન કરે છે; પાપક્ષય અને સ્થિર ફળનું વચન આપે છે. ક્ષેત્રની સ્થાપના માટે સિદ્ધાંબિકાની પ્રતિષ્ઠા, ક્ષેત્રપાલોની નિમણૂક (ચોસઠ મહેશ્વરો સહિત) અને આરંભસિદ્ધિ માટે સિદ્ધિવિનાયકની સ્થાપના પણ વર્ણવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં પાઠ-શ્રવણથી સમૃદ્ધિ, રક્ષા અને અંતે ષણ્મુખના લોકની સમીપતા પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રશંસા કરાય છે.
Adhyaya 37
बर्बरीतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सृष्टि-भूगोलवर्णनम् (Barbarī Tīrtha Prologue and Cosmography of Creation)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં નારદ અર્જુનને બર્બરી/બરબરી તીર્થનું માહાત્મ્ય કહેશું એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અહીં બર્બરિકાને ‘કુમારી’ તરીકે પણ ઓળખાવવામાં આવી છે અને કૌમારિકાખંડને ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ આપનારું જણાવાયું છે. અર્જુન કુમારીની કથા વિગતે, તેમજ સૃષ્ટિમાં કર્મભેદ કેવી રીતે ઊભો થાય છે અને ભારતખંડની રચના કેવી છે તે જાણવા માંગે છે. નારદ તત્ત્વસભર સૃષ્ટિક્રમ વર્ણવે છે—અવ્યક્તમાંથી, પ્રધાન અને પુરુષના સંયોગથી મહત્, પછી ત્રિગુણભેદે અહંકાર, તન્માત્રાઓ, ભૂતો, મન સહિત અગિયાર ઇન્દ્રિયો, અને આમ ચોવીસ તત્ત્વોની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા. ત્યારબાદ બ્રહ્માંડને બબૂકા સમાન અંડાકાર રૂપે બતાવી, ઉપર દેવો, મધ્યમાં મનુષ્યો અને નીચે નાગ-દૈત્યાદિનો નિવાસ એવો ત્રિલોકવિભાગ જણાવે છે. પછી સાત દ્વીપો અને તેમની આસપાસ વિવિધ દ્રવ્યોના સમુદ્રોનું વર્ણન આવે છે. મેરુના પ્રમાણ, દિશામંડળના પર્વતો, વનો-સરોવરો, સીમાપર્વતો અને જંબૂદ્વીપના વર્ષવિભાગો જણાવાય છે; ઋષભના વંશમાં નાભિપુત્ર ભરતના નામ પરથી ‘ભારત’ નામ પડ્યું એમ કહે છે. શાક, કુશ, ક્રૌંચ, શાલ્મલી, ગોમેદ અને પુષ્કર દ્વીપોના અધિપતિઓ, વિભાગો તથા વાયુ, જાતવેદસ્/અગ્નિ, આપઃ, સોમ, સૂર્ય અને બ્રહ્મચિંતન પ્રત્યે જપ-સ્તુતિ-ધ્યાનરૂપ ભક્તિપ્રકારો દર્શાવી, અધ્યાય ઉપરલોકોની ગોઠવણી તરફ આગળ વધે છે.
Adhyaya 38
रथ-मण्डल-लोकविन्यासः (Cosmography of Chariots, Spheres, and Lokas)
આ અધ્યાયમાં નારદના ઉપદેશરૂપે બ્રહ્માંડની જ્યોતિષીય રચના અને લોકવિન્યાસનું સૂક્ષ્મ વર્ણન આવે છે. સૂર્યમંડળ અને સૂર્યરથની રચના—અક્ષ, ચક્ર, માપ-પ્રમાણ—સમજાવવામાં આવી છે; સૂર્યના સાત અશ્વોને વૈદિક છંદો (ગાયત્રી, બૃહતી, ઉષ્ણિક્, જગતી, ત્રિષ્ટુભ્, અનુષ્ટુભ્, પંક્તિ) સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્તને વાસ્તવિક નાશ નહીં, પરંતુ દર્શનમાં પ્રગટ-અપ્રગટ થવું એમ સમજાવી, ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણમાં રાશિઓના માર્ગ અને ગતિભેદને કુંભારના ચાકના દૃષ્ટાંતથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે। સંધ્યાકાળે સૂર્યને હાનિ પહોંચાડવા ઇચ્છતા સત્તાઓના સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ છે અને ગાયત્રીથી શુદ્ધ જળના અર્ઘ્ય/તર્પણ સહિત સંધ્યાવિધિને ધર્મરક્ષા તથા નૈતિક સંરક્ષણનું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ ચંદ્રમંડળ, નક્ષત્રમંડળ, ગ્રહસ્થાનો અને તેમના રથો, સપ્તર્ષિમંડળ સુધીની વ્યવસ્થા અને ધ્રુવને જ્યોતિષચક્રનો અક્ષ/ધરી તરીકે સ્થાપિત કરવું વર્ણવાયું છે. ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહઃ, જનઃ, તપઃ, સત્ય—આ સાત લોકોની ગણના, પરસ્પર અંતર અને કૃતક-અકૃતક સ્વરૂપની નોંધ મળે છે. અંતે ગંગાનું વિશ્વસ્થાન અને આકાશીય વ્યવસ્થાને બાંધીને ફેરવતા સાત વાયુ-સ્કંધોનું વર્ણન કરીને પાતાળપ્રકરણ તરફ પરિવર્તન થાય છે।
Adhyaya 39
Pātāla–Naraka Cosmography and the Barkareśvara–Stambhatīrtha Māhātmya (कालमान-वर्णन सहित)
અધ્યાય ૩૯માં પાતાળલોકો અને નરકોનું વિસ્તૃત, ધર્મોપદેશક વર્ણન તથા તીર્થમાહાત્મ્ય એકસાથે આવે છે. નારદ અતલથી પાતાળ સુધીના સાત પાતાળોને અતિશય શોભાયમાન કહી દાનવ-દૈત્ય-નાગોના નિવાસરૂપે દર્શાવે છે અને બ્રહ્માએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલા ‘શ્રીહાટકેશ્વર’ મહાલિંગનો પરિચય આપે છે. ત્યારબાદ પાતાળોની નીચે આવેલા અનેક નરકોની ગણના કરીને ખોટી સાક્ષી, હિંસા, મદિરા/મત્ત પદાર્થોનો દુરુપયોગ, ગુરુ-અતિથિધર્મનો ભંગ, અધર્માચરણ વગેરે પાપોને નિશ્ચિત નરકો સાથે જોડીને કર્મફળનો નિયમ સમજાવે છે. પછી વિશ્વરચનાનો વિભાગ આવે છે—કાલાગ્નિ, અનંત, દિગ્ગજ અને જગતને ઘેરી રહેલો ‘કટાહ’ (બ્રહ્માંડ આવરણ) વર્ણવાય છે. નિમેષથી યುಗ, મન્વંતર અને કલ્પ સુધી સમયમાપની ક્રમબદ્ધ ગણતરી તથા કેટલાક નામિત કલ્પોની નોંધ પણ મળે છે. ત્યારબાદ સ્તંભતીર્થની કથા: સમુદ્ર-ભૂમિ સંગમ પાસે પૂર્વજન્મના કારણે બર્કરીમુખી કુમારિકા તપ અને તીર્થકર્મોથી શુદ્ધિ પામી ‘બર્કરેશ્વર’ની સ્થાપના કરે છે; ‘સ્વસ્તિક-કૂપ’ પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યાં દાહક્રિયા અને અસ્થિવિસર્જનના દીર્ઘ શુભફળો જણાવાયા છે. અંતે ભારતખંડનું વંશાનુસાર વિભાજન, મુખ્ય પર્વતો-નદીઓના ઉદ્ગમ અને અનેક પ્રદેશોની ગામ/પત્તન સંખ્યાઓ સાથે પુરાણોક્ત પવિત્ર ભૂગોળ નકશારૂપે રજૂ થાય છે.
Adhyaya 40
Mahākāla-prādurbhāva and the Discourse on Tarpaṇa, Śrāddha, and Yuga-Dharma (महाकालप्रादुर्भावः)
અર્જુન નારદને પૂછે છે—એક વિશેષ તીર્થમાં મહાકાળ કોણ છે અને તેમની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય. નારદ વારાણસીમાં તપસ્વી માંડીની કથા કહે છે: તે દીર્ઘકાળ રુદ્રજપ કરીને પુત્રની પ્રાર્થના કરે છે; શિવ તેને મહાબળવાન સંતાન આપે છે. પરંતુ તે બાળક વર્ષો સુધી ગર્ભમાં રહી ‘કાલ-માર્ગ’ (કર્મગતિ)નો ભય વ્યક્ત કરે છે અને મુક્તિ સાથે જોડાયેલા ‘અર્ચિસ્’ માર્ગનો સંકેત આપે છે. શિવની કૃપાથી અને વ્યક્ત થયેલી ‘વિભૂતિઓ’ની સહાયથી બાળક જન્મે છે અને તેનું નામ ‘કાલભીતિ’ પડે છે. કાલભીતિ પાશુપત ભક્ત બની તીર્થયાત્રા કરે છે અને બિલ્વવૃક્ષ નીચે ઘોર મંત્રજપ કરીને પરમાનંદસ્થિતિ પામે છે; તે સ્થળની અદભુત પવિત્રતા અને ફળદાયક શક્તિ ઓળખે છે. શતવર્ષીય વ્રતમાં એક રહસ્યમય પુરુષ પાણી આપવા આવે છે; શુચિતા, વંશજ્ઞાન અને દાન-ગ્રહણની નીતિ પર વાદ થાય છે, અને અંતે ખાડો ભરાઈ સરોવર બની જાય એવો ચમત્કાર દેખાડાય છે. તે પુરુષ અંતર્ધાન થાય છે અને વિશાળ સ્વયંભૂ લિંગ પ્રગટે છે; દિવ્ય ઉત્સવ થાય છે. કાલભીતિ બહુಮುಖ શિવસ્તોત્ર કરે છે; શિવ પ્રગટ થઈ તેના ધર્મની પ્રશંસા કરીને વર આપે છે—સ્વયંભૂલિંગમાં નિત્યસન્નિધિ, ત્યાં પૂજા-દાનનું અક્ષય ફળ, અને નજીકના કૂવામાં સ્નાન તથા પિતૃતર્પણથી સર્વતીર્થફળ, તેમજ વિશેષ તિથિ-વિધિઓ. પછી રાજા કરંધમ આવી પૂછે છે—જલતર્પણ પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે અને શ્રાદ્ધ કેવી રીતે ફળે છે. મહાકાળ સૂક્ષ્મ તત્ત્વગ્રહણ (ઇન્દ્રિય-તન્માત્રા દ્વારા), મંત્રસહિત અર્પણની આવશ્યકતા, તથા દર્ભ, તિલ, અક્ષતના રક્ષાત્મક પ્રયોજન સમજાવે છે. પછી ચાર યુગોના મુખ્ય ધર્મ કહે છે—કૃતમાં ધ્યાન, ત્રેતામાં યજ્ઞ, દ્વાપરમાં નિયમાચાર, કલિમાં દાન—અને કલિયુગની સ્થિતિ તથા ધર્મપુનરુત્થાનના સંકેતો પણ વર્ણવે છે.
Adhyaya 41
Adhyāya 41 — Deva-tāratamya-vicāra, Pāpa-vibhāga, Śiva-pūjā-vidhi, and Ācāra-saṅgraha (Mahākāla’s Instruction)
આ અધ્યાયમાં કરણ્ઢમના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે મહાકાળ સુવ્યવસ્થિત ધર્મોપદેશ આપે છે. પ્રથમ દેવ-તારતમ્યવિચાર—કોઈ શિવને, કોઈ વિષ્ણુને, કોઈ બ્રહ્માને મોક્ષમાર્ગ માને છે; મહાકાળ સરળ ‘શ્રેષ્ઠતા’ના દાવાથી સાવધાન કરે છે અને નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ નિર્ણય માગ્યો હતો તે પૂર્વપ્રસંગ યાદ કરાવી અનેક દિવ્યરૂપોના સન્માનને સ્થાપે છે. પછી પાપ-વિભાગ—માનસિક, વાચિક અને કાયિક દોષ; શિવદ્વેષને અત્યંત ઘોર પરિણામકારક ગણાવવામાં આવે છે; મહાપાતક, ઉપપાતક તથા છેતરપિંડી, ક્રૂરતા, શોષણ, નિંદા જેવા સામાજિક-નૈતિક અપરાધોની શ્રેણી પણ વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ સંક્ષિપ્ત છતાં વિધિવત શિવપૂજા-વિધિ—પૂજાકાળ, શુદ્ધિ (ભસ્મધારણ સહિત), મંદિરપ્રવેશ અને સ્વચ્છતા, જળપાત્ર (ગડુક)ની વ્યવસ્થા, ઉપચાર-અર્પણ, ધ્યાન, મંત્રપ્રયોગ (મૂલમંત્ર સહિત), અર્ઘ્ય, ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્ય, નીરાજન અને અંતે સ્તોત્ર તથા અપરાધક્ષમા પ્રાર્થના. પછી ગૃહસ્થ-ભક્ત માટે આચાર-સંગ્રહ—સંધ્યા, વાણી-સંયમ, દેહશુચિતા, વડીલો અને પવિત્ર તત્ત્વો પ્રત્યે આદર, તથા ધર્મરક્ષા માટે વ્યવહારિક નિયમો. અંતે દેવસભા મહાકાળનું સન્માન કરે છે, લિંગ અને તીર્થની કીર્તિ પ્રતિપાદિત થાય છે, અને શ્રવણ-પાઠ-પૂજા કરનારને મળતા ફળનું વર્ણન થાય છે.
Adhyaya 42
Aitareya-Māhātmya and Ekādaśī-Jāgara: Vāsudeva Installation, Bhāva-Śuddhi, and Liberation Theology
આ અધ્યાય ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં આગળ વધે છે. પ્રથમ ભાગમાં નારદ તીર્થ-તત્ત્વ કહે છે—વાસુદેવ વિના તીર્થ અધૂરું. તેઓ દીર્ઘ યોગપૂજન અને અષ્ટાક્ષર જપ કરીને સર્વજનહિત માટે વિષ્ણુની એક ‘કલા’ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત કરવાની પ્રાર્થના કરે છે; ભગવાન વિષ્ણુ સંમતિ આપે છે અને વાસુદેવની પ્રતિષ્ઠાથી તે સ્થાનને વિશેષ નામ-મહિમા તથા વિધિ-પ્રામાણ્ય મળે છે. બીજા ભાગમાં કાર્તિક શુક્લ એકાદશીનું વ્રતવિધાન—નિયત જળમાં સ્નાન, પંચોપચાર પૂજા, ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણમાં કીર્તન/પાઠ/વાદ્ય, ક્રોધ-માનનો ત્યાગ અને દાન. ભક્તિ-નૈતિક ગુણોનું આદર્શ વર્ણન કરીને કહે છે કે પરિપૂર્ણ જાગરણ કરનાર ફરી જન્મ લેતો નથી. ત્રીજા ભાગમાં ઉપદેશાત્મક દૃષ્ટાંત આવે છે. અર્જુનના પ્રશ્ને નારદ ઐતરેયની વંશપરંપરા, સતત મંત્રજપથી તેની મૌનવત સ્થિતિ અને ઘરમાં ઊભો થયેલો તણાવ કહે છે. ઐતરેય દેહધારી જીવનના વ્યાપક દુઃખ, બાહ્ય શુદ્ધિની અપૂરતા અને ભાવશુદ્ધિની અનિવાર્યતા સમજાવી નિર્વેદ→વૈરાગ્ય→જ્ઞાન→વિષ્ણુ-સાક્ષાત્કાર→મોક્ષનો ક્રમ સ્થાપે છે. વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ સ્તોત્ર સ્વીકારે છે, વર આપે છે, સ્તોત્રની ‘અઘા-નાશન’ શક્તિ જણાવે છે અને કોટિતીર્થ તથા હરિમેધસ પ્રસંગનો નિર્દેશ કરે છે; અંતે ઐતરેય વાસુદેવ-અનુસ્મૃતિથી મુક્તિ પામે છે.
Adhyaya 43
Bhattāditya-pratiṣṭhā, Sūrya-stuti (aṣṭottara-śata-nāma), and Arghya-vidhi at Kāmarūpa
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે: નારદ અર્જુનને લોકહિતાર્થે કરેલી સૂર્યભક્તિની કથા કહે છે. આરંભે સૂર્યને જગતધારક, સર્વપ્રાણીઓના પોષક અને સર્વવ્યાપી નિયંતા તરીકે તત્ત્વપૂર્વક સ્તુતિ કરવામાં આવે છે અને જણાવાય છે કે સ્મરણ, સ્તવન તથા નિત્યપૂજાથી લોકિક સિદ્ધિ અને રક્ષા—બન્ને મળે છે. પછી નારદની દીર્ઘ તપશ્ચર્યાનું વર્ણન છે; તેના ફળે સૂર્ય સాక్షાત્ પ્રગટ થઈ વર આપે છે કે તેમની ‘કામરૂપ-કલા’ ત્યાં સદૈવ સ્થિર રહેશે. ત્યારબાદ નારદ ‘ભટ્ટાદિત્ય’ નામે દેવતાની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને અષ્ટોત્તર-શતનામ શૈલીમાં વિસ્તૃત સૂર્યસ્તુતિ અર્પે છે, જેમાં સૂર્યને વિશ્વનિયંતા, વૈદ્ય, ધર્મસમર્થક અને દુઃખ-રોગ-નાશક રૂપે અનેક નામોથી સ્મરવામાં આવે છે. આગળ અર્જુનની વિનંતીથી અર્ઘ્યવિધિનું તાંત્રિક વર્ણન આવે છે—પ્રાતઃશુદ્ધિ, મંડલ રચના, અર્ઘ્યપાત્રના દ્રવ્યો, દ્વાદશરૂપ સૂર્યધ્યાન, આવાહનમંત્રો, તથા પાદ્ય, સ્નાન, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત, આભૂષણ, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય વગેરે ઉપચાર; અંતે ક્ષમાપ્રાર્થના અને વિસર્જન. અંતમાં ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં વનકુંડ, માઘ શુક્લ સપ્તમીનું સ્નાન, રથપૂજા-રથયાત્રા અને મહાતીર્થ સમ ફળનું વચન છે; ભટ્ટાદિત્યની નિત્યસન્નિધિ પાપનાશક અને ધર્મવર્ધક હોવાનું પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 44
दिव्य-शपथ-प्रकरणम् (Divya Ordeals and Oath-Procedure Discourse)
પ્રમાણ ન મળતાં અને વિવાદ લાંબા સમય સુધી ચાલે ત્યારે ‘દિવ્ય’—અર્થાત્ સત્ય-પરીક્ષાના વિધાનોનું સ્પષ્ટ વર્ણન અર્જુન માંગે છે. નારદ માન્ય દિવ્યોની ગણના કરીને કહે છે કે શપથ અને દિવ્ય-પ્રક્રિયાઓ રાજધર્મમાં સત્ય સ્થાપવા માટે—વિવાદ, આરોપ અને ગંભીર અપરાધોમાં—નિયમસર જ વાપરવી જોઈએ. અધ્યાય વારંવાર ચેતવે છે કે ખોટી શપથ દેવસાક્ષીઓથી છુપાતી નથી—સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ, પૃથ્વી, જળ, હૃદય/અંતઃકરણ, યમ, દિવસ-રાત, સંધ્યા અને ધર્મ સાક્ષી છે; કપટથી કે હળવાશથી લેવાયેલી શપથ વિનાશ લાવે છે. ત્યારબાદ તુલા/ઘટ આધારિત તોલ-દિવ્ય, વિષ-દિવ્ય, તપ્ત લોખંડથી અગ્નિ-દિવ્ય, તપ્તમાષ/સુવર્ણ-ગ્રહણ, ફાળ/જિહ્વા-પરીક્ષા, તંડુલ પદ્ધતિ (ખાસ કરીને ચોરીના કેસમાં) અને જળ-દિવ્ય (ડૂબાડવાની અવધિ) વગેરેના પગલાંવાર નિયમો, સામગ્રી, માપ, અધિકારીઓ અને પાસ-ફેલ લક્ષણો જણાવે છે. અંતે શાસકો અને અધિકારીઓ માટે આ વિધિઓ નિયંત્રિત સાધન છે; નિષ્પક્ષ, કુશળ સંચાલન અને છેતરપિંડી રોકવાના ઉપાયો સાથે જ તેનો ઉપયોગ કરવો—એવો ઉપદેશ આપે છે.
Adhyaya 45
बहूदकतīर्थे नन्दभद्र-सत्यव्रतसंवादः (Nandabhadra–Satyavrata Dialogue at Bahūdaka Tīrtha)
અધ્યાય ૪૫માં નારદ કામરૂપના બહૂદક તીર્થમાં આ ઉપદેશનો પ્રસંગ સ્થાપે છે. તે તીર્થનું નામ અને પાવનતા સમજાવે છે—કપિલ મુનિના તપ અને કપિલેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠાથી આ સ્થાન મહિમાવંત બન્યું છે. પછી નન્દભદ્રને નૈતિક આદર્શ રૂપે દર્શાવવામાં આવે છે—મન, વાણી અને કર્મમાં સંયમી, શિવપૂજામાં નિષ્ઠાવાન, અને છેતરપિંડી વિના ન્યાયી જીવનોપાર્જન (ઓછા નફામાં પણ સચ્ચો વેપાર) કરનાર. તે યજ્ઞ, સંન્યાસ, ખેતી, રાજસત્તા અને તીર્થયાત્રાની માત્ર સપાટી પરની પ્રશંસા નકારે છે; શુચિતા અને અહિંસા વિના આ બધું નિષ્ફળ છે એમ કહે છે. દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે એવી નિષ્કપટ ભક્તિને તે સાચો યજ્ઞ ગણાવે છે અને પાપનિવૃત્તિથી આત્મશુદ્ધિ થાય છે એમ પ્રતિપાદે છે. પડોશી સંશયવાદી સત્યવ્રત નન્દભદ્રમાં દોષ શોધે છે અને પુત્ર-પત્ની વિયોગ જેવી આપત્તિઓને ધર્મ અને લિંગપૂજાના વિરોધમાં પુરાવો માને છે. તે વાણીના ગુણ-દોષનું તકનીકી વર્ણન કરીને દૈવી કારણ નકારી ‘સ્વભાવવાદ’ રજૂ કરે છે. નન્દભદ્ર જવાબ આપે છે કે અધર્મીઓમાં પણ દુઃખ દેખાય છે; દેવો અને વીરો દ્વારા લિંગસ્થાપનના દૃષ્ટાંતો આપી લિંગપૂજાનું સમર્થન કરે છે અને અલંકારભરી પરંતુ અસંગત વાણીથી સાવધાન કરે છે. અંતે તે બહૂદક-કુંડ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે અને વેદ, સ્મૃતિ તથા ધર્મસંગત યુક્તિ—આ વિશ્વસનીય પ્રમાણોમાં સ્થિત ધર્મને જ અધિકારરૂપ માને છે.
Adhyaya 46
Bahūdaka-kuṇḍa Māhātmya and the Instruction on Guṇas, Karma, and Detachment (बाहूदककुण्डमाहात्म्यं तथा गुणकर्मवैराग्योपदेशः)
આ અધ્યાયમાં બહૂદક-કુંડના કિનારે કપિલેશ્વર-લિંગની પૂજા કરીને નંદભદ્ર સંસારની અસમાનતા વિષે પ્રશ્ન કરે છે—નિર્લેપ ભગવાને દુઃખ, વિયોગ અને સ્વર્ગ-નરક જેવી ભિન્ન ગતિઓવાળું જગત કેમ રચ્યું? ત્યારે સાત વર્ષનો રોગગ્રસ્ત બાળક આવીને સમજાવે છે—શારીરિક અને માનસિક દુઃખના કારણો ઓળખી શકાય છે; માનસિક પીડાનું મૂળ ‘સ્નેહ’ (આસક્તિ) છે, તેમાંથી રાગ, કામ, ક્રોધ અને તૃષ્ણા જન્મે છે. નંદભદ્ર પૂછે છે—અહંકાર, કામ, ક્રોધ ત્યજીને પણ ધર્મ કેવી રીતે કરવો? બાળક પ્રકૃતિ-પુરુષ, ગુણોની ઉત્પત્તિ, અહંકાર, તન્માત્રા અને ઇન્દ્રિયોના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન કરીને કહે છે કે રજસ-તમસને સત્ત્વ દ્વારા શુદ્ધ કરવું એ સાધના છે. ભક્તોને પણ દુઃખ કેમ થાય—પૂજાની શુદ્ધિ-અશુદ્ધિ, કર્મફળની અનિવાર્યતા અને ઈશ્વરકૃપાની ભૂમિકા; કૃપાથી ક્યાંક ફળભોગ સંક્ષેપમાં થાય, ક્યાંક અનેક જન્મોમાં ફળક્ષય થાય. અંતે બાળક પોતાની પૂર્વજન્મકથા કહે છે—કપટી ઉપદેશક નરકમાં દંડિત થઈ અનેક યોનિઓમાં ભટક્યો, પછી વ્યાસજીના સારસ્વત મંત્રથી અનુગ્રહ પામ્યો. તે બહૂદકમાં વિધિ સૂચવે છે—સાત દિવસ ઉપવાસ અને સૂર્યજપ, નિર્દિષ્ટ તીર્થમાં દાહ, અસ્થિવિસર્જન અને બહૂદકમાં ભાસ્કર પ્રતિષ્ઠા. ફલશ્રુતિમાં સ્નાન, દાન, તર્પણ, સેવા-ભોજન, સ્ત્રીઓનું આતિથ્ય, યોગાભ્યાસ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણથી પુણ્ય તથા મોક્ષાભિમુખ ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 47
Śakti-vyāpti, Digdevī-sthāpana, Navadurgā-pratiṣṭhā, and Tīrtha-phalapradāna (Chapter 47)
અધ્યાય ૪૭માં શક્તિનું તત્ત્વ સુવ્યવસ્થિત રીતે નિરૂપિત થાય છે. શક્તિ નિત્ય પ્રકૃતિ અને સર્વવ્યાપિ છે—જેમ પરમેશ્વરની સર્વવ્યાપ્તી; ઉપાસના અને અભિમુખતાથી તે મોક્ષદાયિની, અને અવમાનના તથા વિમુખતાથી બંધનકારિણી બને છે. શક્તિને અવગણનારાઓનો આધ્યાત્મિક પતન વારાણસીના પતિત યોગીઓના દૃષ્ટાંતથી ચેતવવામાં આવ્યો છે. પછી દિશાવાર લિટર્જિકલ ભૂગોળ દર્શાવવામાં આવે છે—ચાર દિશામાં ચાર મહાશક્તિઓની સ્થાપના: પૂર્વે સિદ્ધામ્બિકા, દક્ષિણમાં તારા (કૂર્મ-પ્રસંગ સાથે, વૈદિક વ્યવસ્થારક્ષણ સાથે જોડાયેલી), પશ્ચિમે ભાસ્કરા (સૂર્ય-નક્ષત્રાદિને તેજ આપનારી), ઉત્તરે યોગનંદિની (યોગશુદ્ધિ અને સનકાદિ સાથે સંબંધિત)। ત્યારબાદ તીર્થમાં નવદુર્ગાઓની પ્રતિષ્ઠા: ત્રિપુરા, કોલંબા (રુદ્રાણી-સંબંધિત કૂવો; માઘ અષ્ટમી સ્નાનવિશેષ; મહાતીર્થોથી પણ શ્રેષ્ઠતાનો દાવો), કપાલેશી, સુવર્ણાક્ષી, ‘ચર્ચિતા’ નામે મહાદુર્ગા (પરાક્રમદાયિની; બંધિત વીરમોચનનું ભવિષ્ય-દૃષ્ટાંત), ત્રૈલોક્યવિજયા (સોમલોકથી), એકવીરા (પ્રલયશક્તિ), હરાસિદ્ધિ (રુદ્રદેહસમ્ભવા; ડાકિની-વિઘ્નનાશિની), અને ઈશાન ખૂણે ચંડિકા/નવમી (ચંડ-મુંડ, અંધક, રક્તબીજ યુદ્ધપ્રસંગો). નવરાત્રિપૂજામાં બલિ, પૂપ, નૈવેદ્ય, ધૂપ, ગંધ વગેરે અર્પણોનું વિધાન છે અને માર્ગ-ચોરાહા જેવા જાહેર સ્થાનોમાં પણ રક્ષણફળનું વર્ણન છે. ભૂતમાતા/ગુહાશક્તિ ઉપદ્રવી ભૂતો પર સીમા બાંધી, વૈશાખ દર્શા દિવસે નિર્દિષ્ટ અર્પણોથી પૂજન કરનારને વર આપે છે. અંતે તીર્થને અનેક સ્થાનોમાં અનેક દેવીઓનું નિવાસસ્થાન કહી, ધર્મવ્યવસ્થા, રક્ષા અને ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે વિધિપૂર્વક આરાધનાને મુખ્ય ઉપાય ગણાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 48
स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनम् (Somanātha Account within the Glory of Stambha-tīrtha)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં નારદ કહે છે કે સ્તંભતીર્થમાહાત્મ્યમાં સોમનાથની મહિમા તેઓ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવશે; શ્રવણ અને પાઠને પાપમોચનનું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. ઊર્જયંત અને પ્રાલેય નામના તેજસ્વી બે બ્રાહ્મણો પ્રભાસ અને તેના તીર્થોની પ્રશંસા કરતો શ્લોક સાંભળી તીર્થસ્નાન માટે યાત્રાનો સંકલ્પ કરે છે. વનો અને નદીઓ પાર કરીને નર્મદા પણ ઓળંગી તેઓ ભૂમિ–સમુદ્રના સંગમનું પાવિત્ર્ય દર્શાવતાં પ્રદેશમાં પહોંચે છે; થાક, ભૂખ અને તરસ યાત્રાધર્મની કસોટી બને છે. સિદ્ધલિંગ પાસે તેઓ ઢળી પડે છે અને સિદ્ધનાથને નમસ્કાર કરે છે. એ જ સીમાસ્થિતિમાં લિંગનો પ્રાદુર્ભાવ, આકાશવાણી અને પુષ્પવૃષ્ટિનું વર્ણન આવે છે; પ્રાલેયને સોમનાથ સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને સમુદ્રકાંઠે સ્થાપિત લિંગનો સંકેત મળે છે. પછી કથા પ્રભાસ તરફ વળી, આ બે યાત્રિકો સાથે જોડાયેલ ‘દ્વિવિધ સોમનાથ’ ભાવ રજૂ કરે છે. આગળ હાટકેશ્વરનો પ્રસંગ—બ્રહ્માએ લિંગપ્રતિષ્ઠા કરી હોવાનું કહી, શિવના વિશ્વરૂપો (અષ્ટમૂર્તિ-સંબંધિત—સૂર્ય/અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ-શબ્દ વગેરે) ક્રમબદ્ધ સ્તુતિમાં ગણાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ બ્રહ્મસ્તોત્રનું શ્રવણ-પાઠ અને હાટકેશ્વરનું સ્મરણ કરવાથી અષ્ટવિધ શિવમાં સાયુજ્ય/સામીપ્ય મળે છે અને ભૂમિ–સમુદ્ર સંગમે પુણ્યતીર્થોની સમૃદ્ધિ નિશ્ચિત થાય છે.
Adhyaya 49
Jayāditya-Māhātmya and the Discourse on Karma, Rebirth, and the ‘Twofold Food’
અર્જુન મહીનગરકમાં સ્થાપિત મુખ્ય તીર્થોનું વર્ણન માંગે છે. નારદ તે પ્રદેશનો પરિચય આપી જયાદિત્ય (સૂર્યસ્વરૂપ)નું માહાત્મ્ય કહે છે—તેના નામસ્મરણથી રોગશમન અને હૃદયની ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ થાય છે, અને તેનું દર્શન પણ મહામંગલકારી ગણાય છે. નારદ પૂર્વપ્રસંગ કહે છે: તે સૂર્યલોકમાં ગયો ત્યારે ભાસ્કરે પૂછ્યું કે નારદે જ્યાં બ્રાહ્મણોને વસાવ્યા છે તેઓ કેવા છે. નારદ સ્તુતિ કે નિંદા—બન્નેના નૈતિક જોખમ બતાવી દેવતાને જ પ્રત્યક્ષ તપાસવા કહે છે. ત્યારબાદ ભાસ્કર વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરી તટપ્રદેશે આવે છે; હારિતના નેતૃત્વમાં સ્થાનિક બ્રાહ્મણો તેને અતિથિરૂપે સન્માન આપે છે. અતિથિ ‘પરમ-ભોજન’ માગે છે. હારિતપુત્ર કમઠ બે પ્રકારના ભોજનનું વર્ણન કરે છે—એક સામાન્ય, જે દેહને તૃપ્ત કરે; અને ‘પરમ’ ભોજન એટલે ધર્મોપદેશનું શ્રવણ-અધ્યાપન, જે આત્મા/ક્ષેત્રજ્ઞને પોષે છે. પછી જન્મ-લય અને ભસ્મ થયા પછી જીવની ગતિ વિશે પ્રશ્ન થતાં, કમઠ સાત્ત્વિક, તામસ અને મિશ્ર કર્મભેદ મુજબ સ્વર્ગ, નરક, તિર્યક અને માનવ યોનિમાં પુનર્જન્મના માર્ગો સમજાવે છે. ગર્ભોત્પત્તિ, ગર્ભસ્થ દુઃખ અને અંતે દેહને ક્ષેત્રજ્ઞનું ‘ગૃહ’ કહી, કર્મ-જ્ઞાનથી જ મોક્ષ, સ્વર્ગ અને નરક પ્રાપ્ત થાય છે એવો નિષ્કર્ષ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 50
Śarīra–Brahmāṇḍa-sāmya, Dhātu–Nāḍī-vyavasthā, and Karma–Preta-yātrā (Body–Cosmos Correspondence and Post-mortem Ethics)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે તકનીકી ધર્મ-તત્ત્વચર્ચા રજૂ કરે છે. અતિથિ શરીરલક્ષણોનું જ્ઞાન માંગે છે; કમઠ કહે છે કે શરીર બ્રહ્માંડનું સૂક્ષ્મ પ્રતિરૂપ છે—પાતાળથી સત્યલોક સુધીના લોકસ્તરો શરીરમાં જ નકશા સમાન ગોઠવાયેલા છે. પછી સાત ધાતુઓ (ત્વચા, રક્ત, માંસ, મેદ, અસ્થિ, મજ્જા, શુક્ર), અસ્થિ-નાડીઓની સંખ્યા, મુખ્ય અંગો અને આંતરિક અવયવોનું વર્ણન આવે છે. આગળ ક્રિયાત્મક શરીરવિજ્ઞાન—મુખ્ય નાડીઓ (સુષુમ્ના, ઇડા, પિંગલા), પાંચ વાયુ (પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન) અને તેમની કર્મસંબંધિત ભૂમિકાઓ, પાચનાગ્નિના પાંચ ભેદ (પાચક વગેરે) તથા કફ/સોમના પાસાં (ક્લેદક, બોધક, તર્પણ, શ્લેષ્મક, આલંબક વગેરે) સમજાવવામાં આવે છે. આહાર રસ બની ક્રમે રક્તાદિ ધાતુઓમાં પરિવર્તિત થાય છે અને મલ બાર મલ-આશ્રયો દ્વારા બહાર જાય છે. પછી નીતિ-ઉપદેશ—શરીરને પુણ્યસાધનનું સાધન માની સંભાળવું; દેશ-કાળ અને સામર્થ્ય અનુસાર કર્મફળ મળે છે. અંતે મૃત્યુ અને પરલોકયાત્રા—જીવ કર્માનુસાર દેહના છિદ્રોથી નીકળી ‘અતિવાહિક’ રૂપ ધારણ કરે છે, યમલોક તરફ લઈ જવાય છે, વૈતરણિનો પ્રસંગ આવે છે અને પ્રેતલોકની સ્થિતિઓ ભોગવે છે. શ્રાદ્ધ, દાન-ઉપહાર, વાર્ષિક ક્રિયા અને સપિંડિકરણ પ્રેતત્વ શમાવે છે; નિષ્કર્ષે મિશ્ર કર્મથી કર્મપ્રમાણ મુજબ સ્વર્ગ-નરકની મિશ્ર ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 51
Jayāditya-pratiṣṭhā, Karma-phala Lakṣaṇa, and Sūrya-stuti (जयादित्यप्रतिष्ठा—कर्मफललक्षण—सूर्यस्तुति)
આ અધ્યાયમાં ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહો આવે છે. પ્રથમ, પરલોક અને કર્મફળ વિષેના સંશયો દૂર કરવા કામઠ ‘કર્મ-ફળ-લક્ષણ’ ક્રમબદ્ધ રીતે કહે છે—હિંસા, ચોરી, છેતરપિંડી, વ્યભિચાર, ગુરુનો અપમાન, તેમજ ગાય-બ્રાહ્મણાદિને પીડા આપવાના પાપો અનુસાર શરીરમાં રોગ, અંગવિકલતા, દરિદ્રતા અને સમાજમાં તિરસ્કાર જેવી સ્થિતિઓ ફળરૂપે દેખાય છે. આ ઉપદેશાત્મક સૂચિ નૈતિક નિશ્ચય દૃઢ કરવા માટે છે. પછી ધર્મનો નિષ્કર્ષ આવે છે—ધર્મથી બંને લોકમાં સુખ, અધર્મથી દુઃખ; શુદ્ધ કર્મયુક્ત અલ્પ આયુષ્ય પણ બંને લોકના વિરોધી દીર્ઘ આયુષ્ય કરતાં શ્રેયસ્કર છે. અંતે નારદ અને બ્રાહ્મણો કામઠના વચનોની પ્રશંસા કરે છે. સૂર્યદેવ પ્રગટ થઈ પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરે છે અને વર આપે છે. બ્રાહ્મણો સ્થાયી સાન્નિધ્ય માગે ત્યારે સૂર્ય ‘જયાદિત્ય’ નામે ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ ઉપાસકોની દરિદ્રતા અને રોગ દૂર કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. કામઠ સ્તુતિ પાઠ કરે છે; સૂર્ય રવિવાર તથા ખાસ કરીને આશ્વિન માસ, કોટિતીર્થ સ્નાન, પૂજા-સામગ્રી અને સમયવિધિ જણાવે છે, શुद्धિ અને સૂર્યલોકપ્રાપ્તિનું ફળ કહે છે, અને અંતે પ્રસિદ્ધ તીર્થફળ સમાન પુણ્યની ઘોષણા કરે છે.
Adhyaya 52
कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Koti-tīrtha Māhātmya: The Glory and Ritual Efficacy of Koti Tirtha)
આ અધ્યાયમાં અર્જુન નારદને પૂછે છે—કોટિતીર્થ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું, કોને બનાવ્યું અને તેના ફળની એટલી ઘોષણા કેમ થાય છે? નારદ કહે છે કે બ્રહ્માને બ્રહ્મલોકથી લાવવામાં આવ્યા; તેમણે અસંખ્ય તીર્થોનું સ્મરણ કરતાં જ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળનાં તીર્થો પોતાના-પોતાના લિંગો સાથે સ્મરણમાત્રે પ્રગટ થયા. સ્નાન-પૂજા કર્યા પછી બ્રહ્માએ મનથી એક સરોવર રચ્યું અને વિધાન કર્યું કે સર્વ તીર્થો તે સરોવરમાં નિવાસ કરે અને ત્યાં એક જ લિંગની પૂજા સર્વ લિંગોની પૂજા સમાન ગણાય. ફલશ્રુતિ મુજબ કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી ગંગા સહિત સર્વ નદીઓ-તીર્થોનું ફળ મળે છે; શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનથી પિતૃઓને અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે; કોટીશ્વરની પૂજાથી કરોડ લિંગ-પૂજાનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પછી ઋષિઓના દૃષ્ટાંતો આવે છે—અત્રિ દક્ષિણમાં અત્રીશ્વર સ્થાપે છે અને જળાશય બનાવે છે; ભરદ્વાજ ભરદ્વાજેશ્વર પ્રતિષ્ઠિત કરી તપ અને યજ્ઞ કરે છે; ગૌતમ અહલ્યા માટે ઘોર તપ કરે છે, ત્યારબાદ અહલ્યા ‘અહલ્યા-સર’ રચે છે—ત્યાં સ્નાન, વિધિ અને ગૌતમીશ્વર પૂજાથી બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ કહેવાય છે. દાનધર્મના નિયમો સ્પષ્ટ છે: શ્રદ્ધાથી એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી ‘કરોડ’ તૃપ્તિ થાય છે અને અહીં આપેલું દાન અનેકગણું ફળ આપે છે; પરંતુ દાનનું વચન આપી ન આપવું ઘોર દોષકારક છે. માઘ, મકર સંક્રાંતિ, કન્યા સંક્રાંતિ અને કાર્તિકમાં વિશેષ ફળવૃદ્ધિ, કરોડ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય કહેવાય છે; અંતે આ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલ મૃત્યુ, દાહ અને અસ્થિ-વિસર્જનની મહિમા વાણીથી પરે કહી કોટિતીર્થનું અદ્વિતીય સ્થાન સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 53
त्रिपुरुषशालामाहात्म्य–नारदीयसरोमाहात्म्य–द्वारदेवीपूजाफलवर्णनम् (Chapter 53: Glory of the Trīpuruṣa Śālā, Nārādīya Pond, and Gate-Goddess Worship Results)
આ અધ્યાયમાં નારદજીના વચન દ્વારા તીર્થમાહાત્મ્ય અને રક્ષાવિધિનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ સર્વાંગી વર્ણન આવે છે. પવિત્ર સ્થળ અદૃશ્ય થઈ જશે એવી ચિંતા સાંભળી નારદ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વર ત્રિદેવોની આરાધના કરીને વર માંગે છે કે સ્થળ લુપ્ત ન થાય અને તેની કીર્તિ સદાય ટકી રહે; ત્રિદેવો પોતાના-પોતાના અંશથી ત્યાં સ્થાયી રક્ષણ આપે છે. પછી રક્ષણ માટે ધર્મ-વ્યવસ્થા જણાવાય છે—વિદ્વાન બ્રાહ્મણો નિશ્ચિત સમયે વેદપાઠ કરે (પૂર્વાહ્ને ઋગ્, મધ્યાહ્ને યજુઃ, તૃતીય યામે સામ) અને ઉપદ્રવ થાય ત્યારે શાળાના મોખરે શાપવાક્ય ઉચ્ચારી શત્રુ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ભસ્મ થઈ જશે એમ જાહેર કરે—આ પૂર્વ વરદાનની રક્ષા-પ્રતિજ્ઞાનું અમલીકરણ ગણાય છે. ત્યારબાદ નારદીય સરોવરનું માહાત્મ્ય: નારદ સરોવર ખોદાવી સર્વ તીર્થોના શ્રેષ્ઠ જળથી તેને ભરે છે. ત્યાં સ્નાન, શ્રાદ્ધ અને દાન—વિશેષ કરીને આશ્વિન માસે રવિવારે—પિતૃઓને દીર્ઘકાળ તૃપ્ત કરે છે; દાનને ‘અક્ષય’ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. કદ્રૂના શાપમોચન માટે નાગોની તપશ્ચર્યા અને પછી નાગેશ્વર લિંગપ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન છે; ત્યાં પૂજાથી મહાપુણ્ય અને સર્પભયનું શમન થાય છે. અંતે દ્વારસંબંધિત દેવીઓ—‘અપર-દ્વારકા’ તથા નગરદ્વારની દ્વારવાસિની—ની ઉપાસના: કુંડસ્નાન કરીને ચૈત્ર કૃષ્ણ નવમી અને આશ્વિન નવરાત્રિ જેવી તિથિઓએ પૂજન કરવાથી વિઘ્નનાશ, અભીષ્ટસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ અને સંતાનલાભનું ફળશ્રુતિરૂપે વર્ણન છે.
Adhyaya 54
Nārada’s Wandering, Dakṣa’s Curse, and the Kārttika Prabodhinī Rite at Nārada-kūpa (नारदचापल्य-शापकथा तथा प्रबोधिनी-विधिः)
આ અધ્યાયમાં પુરાણપરંપરાના સંવાદ દ્વારા કથા વિસ્તરે છે. નારદ મુનિ કાર્તિક શુક્લપક્ષની પ્રબોધિની તિથિ પર પોતાની ઉપાસનાનો ઉલ્લેખ કરીને કહે છે કે આ વ્રતથી કલિજન્ય દોષો દૂર થાય અને મુક્તિનો માર્ગ સુદૃઢ બને. અર્જુનનો જૂનો સંશય છે—સમત્વશીલ, સંયમી અને મોક્ષપરાયણ નારદ મુનિ કલિથી પીડિત જગતમાં પવનની જેમ ચંચળ બની સતત કેમ ભ્રમે છે? સૂત આ પ્રસંગ વર્ણવી હારીત વંશના બ્રાહ્મણ બાબ્હ્રવ્યને આગળ લાવે છે; તે કૃષ્ણ પાસેથી સાંભળેલું કારણ કહે છે. અંતર્કથામાં કૃષ્ણ સમુદ્ર-સંગમ પ્રદેશે જઈ પિંડદાન અને મહાદાન કરે છે, ગુહેશ્વર સહિત લિંગોની વિધિવત પૂજા કરે છે, કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરે છે અને નારદનું સન્માન કરે છે. ઉગ્રસેનના પ્રશ્ને કૃષ્ણ કહે છે—સૃષ્ટિમાર્ગમાં વિઘ્ન પાડ્યાના કારણે દક્ષે નારદને શાપ આપ્યો; તેથી તેમનું અવિરત ભ્રમણ અને અન્યને પ્રેરિત/ઉશ્કેરવાની ખ્યાતિ થઈ. છતાં સત્યનિષ્ઠા, એકાગ્રતા અને ભક્તિના બળે તેઓ કલુષિત થતા નથી. કૃષ્ણ દીર્ઘ સ્તોત્રમાં નારદના ગુણ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, નિષ્કપટતા, સ્થિરતા, શાસ્ત્રજ્ઞાન, અદ્રોહ) ગાઈને નિયમિત પાઠ કરનારને નારદકૃપાનું ફળ જણાવે છે. પછી વિધાન—કાર્તિક શુક્લ દ્વાદશી (પ્રબોધિની) દિવસે નારદ-કૂપમાં સ્નાન કરીને સાવધાનીથી શ્રાદ્ધ કરવું; તપ, દાન અને જપ અહીં અક્ષય ફળદાયી કહેવાયા છે. “ઇદં વિષ્ણુ” મંત્રથી વિષ્ણુને પ્રબોધી, પછી નારદને પણ પ્રબોધી પૂજન કરવું; અને યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને છત્ર, વસ્ત્ર (ધોતર) અને કમંડલુ વગેરે દાન આપવું. ફળ—પાપનાશ, કલિના ઉપદ્રવો ન ઊઠે અને સાંસારિક તાપ શમે.
Adhyaya 55
गौतमेश्वरलिङ्गमाहात्म्यं तथा अष्टाङ्गयोगोपदेशः (Gautameśvara Liṅga Māhātmya and Instruction on Aṣṭāṅga Yoga)
આ અધ્યાયમાં ગુપ્ત-ક્ષેત્રનું પૂર્વે સાંભળેલું માહાત્મ્ય મનમાં રાખીને જિજ્ઞાસુ નારદને વધુ વિગતે પૂછે છે. નારદ પ્રથમ ગૌતમેશ્વર લિંગની ઉત્પત્તિ અને પ્રભાવ વર્ણવે છે—ગૌતમ ઋષિ (અક્ષપાદ) ગોદાવરી તટે અહલ્યા-સંબંધિત પવિત્ર પરિસરમાં ઘોર તપ કરીને યોગસિદ્ધિ પામે છે અને લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. મહાલિંગનું સ્નાન, ચંદનલેપન, પુષ્પાર્ચન અને ગુગ્ગુલ ધૂપથી પૂજન પાપશોધક અને મૃત્યુ પછી રુદ્રલોક વગેરે ઉત્તમ ગતિ આપનારું કહેવાયું છે. પછી અર્જુનના યોગ-પ્રશ્ને નારદ યોગને ‘ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધ’ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી અષ્ટાંગયોગ સમજાવે છે—યમ (અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ) અને નિયમ (શૌચ, તુષ્ટિ/સંતોષ, તપ, જપ/સ્વાધ્યાય, ગુરુભક્તિ). પ્રાણાયામના પ્રકાર, પ્રમાણ, ફળ અને સાવચેતી; પ્રત્યાહાર, ધારણા (પ્રાણનું આંતરિક ગમન અને સ્થિરતા), શિવકેન્દ્રિત ધ્યાન અને સમાધિમાં ઇન્દ્રિયનિગ્રહનું વર્ણન આવે છે. અધ્યાયમાં વિઘ્ન-ઉપસર્ગ, સાત્ત્વિક આહાર, સ્વપ્ન અને દેહલક્ષણોથી મૃત્યુસૂચક નિમિત્તો, તેમજ સિદ્ધિઓનું વિશાળ વર્ગીકરણ—અંતે અણિમા વગેરે આઠ મહાસિદ્ધિઓ—ઉલ્લેખિત છે. સિદ્ધિઓમાં આસક્તિ ન રાખવાની ચેતવણી સાથે મોક્ષને પરમાત્મામાં આત્મતાદાત્મ્યરૂપે પ્રતિપાદિત કરે છે; અને ખાસ કરીને આશ્વિન માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ અહલ્યા સરોવરમાં સ્નાન કરીને લિંગપૂજા કરવાથી શુદ્ધિ અને ‘અક્ષય’ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે એમ ફળશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 56
ब्रह्मेश्वर–मोक्षेश्वर–गर्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Brahmeśvara, Mokṣeśvara, and Garbheśvara: A Māhātmya of Sacred Liṅgas and Tīrthas)
આ અધ્યાયમાં નારદ સંવાદરૂપે ક્ષેત્ર-સ્થાપનાની પરંપરા, લિંગમાહાત્મ્ય અને સંબંધિત વિધિઓ વર્ણવે છે. સૃષ્ટિની પ્રેરણાથી બ્રહ્મા સહસ્ર વર્ષ કઠોર તપ કરે છે; શંકર પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા નગરના પૂર્વે મહાપાપનાશક બ્રહ્મસરઃ ખોદે છે અને તેના કાંઠે, જ્યાં સాక్షાત્ શંકરની ઉપસ્થિતિ કહેવાય છે, મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. ત્યાં સ્નાન, પિતૃઓ માટે પિંડદાન, યથાશક્તિ દાન અને ભક્તિપૂર્વક પૂજન—વિશેષે કાર્તિક માસમાં—કરવાનું વિધાન છે; તેનું પુણ્ય પુષ્કર, કુરુક્ષેત્ર અને ગંગાતીર્થ સમાન જણાવાયું છે. પછી મોક્ષલિંગનું વર્ણન આવે છે—મોક્ષેશ્વર નામે શ્રેષ્ઠ લિંગની પ્રતિષ્ઠા અને દર્ભાગ્રથી ખોદાયેલા કૂવામાં બ્રહ્મા પોતાના કમંડલુ દ્વારા સરસ્વતીને લાવી જીવમાત્રના મોક્ષહિત માટે સ્થાપે છે. કાર્તિક શુક્લ ચતુર્દશીએ તે કૂવામાં સ્નાન કરીને તિલપિંડ અર્પણ કરવાથી ‘મોક્ષતીર્થ’ ફળ મળે છે અને વંશમાં વારંવાર પ્રેતભાવ ન આવે—એવી ફલશ્રુતિ છે. જયાાદિત્યકૂપ તીર્થમાં ગર્ભેશ્વરની આરાધનાથી પુનઃપુનઃ ગર્ભપ્રવેશ ટળે છે એમ કહી, અંતે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણને પણ પાવન અને ફળદાયક ગણાવ્યું છે.
Adhyaya 57
नीलकण्ठमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlakaṇṭha Māhātmya (Glorification of Nīlakaṇṭha)
અધ્યાય સંવાદરૂપે નારદના વચનથી આરંભે છે. નારદ અને બ્રાહ્મણો મહેશ્વરને પ્રસન્ન કરી લોકહિતાર્થે પવિત્ર મહીનગરકમાં શંકરનું પ્રતિષ્ઠાપન કરે છે. અત્રીષના ઉત્તર તરફ આવેલ ઉત્તમ કેદાર-લિંગનું વર્ણન છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરનાર કહેવાય છે. વિધિક્રમ જણાવાયો છે—અત્રિકુંડમાં સ્નાન, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ, અત્રીષને નમસ્કાર, પછી કેદારનું દર્શન; આવું કરનાર ‘મુક્તિ-ભાગી’ બને છે. આગળ કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરીને નીલકંઠ રુદ્રનું દર્શન અને ત્યારબાદ જયાદિત્યને નમસ્કાર કરવાથી રુદ્રલોક પ્રાપ્તિ કહેવાઈ છે. કૂવામાં સ્નાન પછી મહાજનો જયાદિત્યની પૂજા કરે છે; તેની કૃપાથી વંશ નષ્ટ ન થાય એવી રક્ષાપ્રતિજ્ઞા પણ છે. અંતે ફલશ્રુતિ—મહીનગરકનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે.
Adhyaya 58
स्तम्भतीर्थ-गुप्तक्षेत्र-कारणकथनम् (The Origin of the Hidden Sacred Field and the Rise of Stambha-tīrtha)
અર્જુને નારદને પૂછ્યું કે અતિ મહાપ્રભાવશાળી હોવા છતાં એક તીર્થક્ષેત્રને “ગુપ્તક્ષેત્ર” કેમ કહેવાય છે. નારદ પ્રાચીન પ્રસંગ કહે છે—અસંખ્ય તીર્થદેવતાઓ બ્રહ્માની સભામાં આવી આધ્યાત્મિક પ્રાધાન્યનો નિર્ણય માંગે છે. બ્રહ્મા શ્રેષ્ઠ તીર્થને એક જ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ બ્રહ્મા અને તીર્થો બંને માટે શ્રેષ્ઠતા નક્કી કરવી સહેલી રહેતી નથી. ત્યારે “મહી-સાગર-સંગમ” નામનું સંયુક્ત તીર્થ પોતાના પ્રાધાન્ય માટે ત્રણ કારણો રજૂ કરે છે—ગુહા/સ્કંદ દ્વારા લિંગપ્રતિષ્ઠાનો સંબંધ, નારદની માન્યતા વગેરે. ધર્મદેવ સ્વ-સ્તુતિની નિંદા કરે છે—સાચા ગુણ હોવા છતાં સજ્જનોને પોતે જ તેનો પ્રચાર ન કરવો જોઈએ—અને પરિણામરૂપે તે સ્થાન “અપ્રસિદ્ધ” બનશે એવો નિષ્કર્ષ આપે છે; આ સ્તંભ (અહંકાર/હઠ)થી “સ્તંભતીર્થ” નામ પ્રગટે છે. ગુહા શાપની કઠોરતા સામે વાદ કરે છે છતાં નીતિ સ્વીકારી કહે છે—થોડો સમય ક્ષેત્ર ગુપ્ત રહેશે, પછી સ્તંભતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ સર્વ તીર્થફળ આપશે. પછી ખાસ કરીને શનિવાર અમાવાસ્યા વ્રત વગેરેના ફળોની તુલના વર્ણવાય છે, જે અનેક મહાતીર્થયાત્રા સમાન ગણાય છે. અંતે બ્રહ્મા અર્ઘ્ય અર્પણ કરી તીર્થની મહિમા સ્વીકારે છે, અને નારદ કહે છે કે આ કથા સાંભળવાથી પણ પાપક્ષય અને શુદ્ધિ થાય છે.
Adhyaya 59
Ghaṭotkaca’s Mission and the Kāmākhya-Ordained Marriage Alliance (घटोत्कचप्रेषणम्—कामाख्यावाक्येन मौर्वीविवाहनिश्चयः)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં શૌનક ઋષિ સૂતને પૂછે છે—પૂર્વે ઉલ્લેખિત અદભુત પાવનતા શું છે, ‘સિદ્ધલિંગ’ સંદર્ભે કોણ કોણ જોડાયેલા છે, તેમની સિદ્ધિઓ શું છે, અને કૃપાથી સફળતા કેવી રીતે મળે? સૂત (ઉગ્રશ્રવા) કહે છે કે તેઓ દ્વૈપાયન વ્યાસ પાસેથી સાંભળેલી પરંપરા મુજબ કથા કહેશે. પછી વાર્તા મહાભારતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પ્રવેશે છે—પાંડવો ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં સ્થિર થયા પછી સભામાં ચર્ચા કરતા હોય ત્યારે ઘટોત્કચ આવે છે. ભાઈઓ અને વાસુદેવ તેનું સ્વાગત કરે છે; યુધિષ્ઠિર તેની કુશળતા, રાજ્યવ્યવસ્થા અને માતાની સ્થિતિ પૂછે છે. ઘટોત્કચ કહે છે કે તે શાંતિ-વ્યવસ્થા જાળવે છે, માતાની આજ્ઞાથી પિતૃભક્તિ કરે છે અને કુલમાન રક્ષવા ઇચ્છે છે. પછી યુધિષ્ઠિર ઘટોત્કચ માટે યોગ્ય લગ્ન વિષે શ્રીકૃષ્ણની સલાહ લે છે. કૃષ્ણ પ્રાગ્જ્યોતિષપુરની એક અત્યંત પરાક્રમી કન્યાનું વર્ણન કરે છે—દૈત્ય મુર (નરક સાથે સંબંધિત) ની પુત્રી. તેઓ કહે છે કે પૂર્વ સંઘર્ષમાં દેવી કામાખ્યાએ મધ્યસ્થતા કરીને તેને ન મારવાની આજ્ઞા આપી, યુદ્ધવરદાન આપ્યાં અને નિર્ધારિત સંયોગ જાહેર કર્યો—તે ઘટોત્કચની પત્ની બનશે. કન્યાની શરત છે—જે મને પડકારમાં હરાવશે, તેને જ હું વરું; ઘણા વરોએ પ્રયત્નમાં પ્રાણ ગુમાવ્યા. સભામાં ચર્ચા થાય છે—યુધિષ્ઠિર જોખમની ચિંતા કરે છે, ભીમ ક્ષત્રિયધર્મ અને કઠિન કાર્યની આવશ્યકતા કહે છે, અર્જુન દૈવી વાણીનું સમર્થન કરે છે, અને કૃષ્ણ ત્વરિત પગલું ભરવા પ્રેરે છે. ઘટોત્કચ વિનયથી આ મિશન સ્વીકારે છે અને પિતૃ-કુલની પ્રતિષ્ઠા જાળવવાનો સંકલ્પ કરે છે; કૃષ્ણ આશીર્વાદ અને ઉપાય આપી તેને વિદાય કરે છે, અને ઘટોત્કચ આકાશમાર્ગે પ્રાગ્જ્યોતિષ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Adhyaya 60
घटोत्कच–मौर्वी संवादः (Ghaṭotkaca and Maurvī: Contest of Power, Question, and Marriage Settlement)
આ અધ્યાયમાં સૂત રાજસભા-વીરરસથી ભરેલો પ્રસંગ કહે છે. ઘટોત્કચ પ્રાગ્જ્યોતિષની બહાર આવી બહુ માળાવાળો સુવર્ણ મહેલ જુએ છે, જ્યાં સંગીત અને સેવકોની ગતિશીલતા છે. દ્વારે કર્ણપ્રાવરણા નામની દ્વારપાલિકા તેને ચેતવે છે કે મુરાની પુત્રી મૌર્વીને મેળવવા અગાઉ ઘણા વર મૃત્યુ પામ્યા; તે તેને ભોગસુખ અને સેવા આપવાની પણ ઓફર કરે છે. પરંતુ ઘટોત્કચ તેને પોતાના સંકલ્પને વિરુદ્ધ માની નકારી દે છે અને ‘અતિથિ’ તરીકે વિધિવત્ સત્કાર માગે છે. મૌર્વી તેને અંદર બોલાવી તીખો વંશ-સંબંધનો કોયડો પૂછે છે—અધર્મથી ગૂંચવાયેલા ઘરપરિસ્થિતિમાં ‘પૌત્રી’ કે ‘પુત્રી’ એવો સંબંધ કેવી રીતે નક્કી થાય? ઉત્તર ન મળતાં તે ભયંકર પ્રાણીઓના ઝુંડ છોડે છે; ઘટોત્કચ સહેલાઈથી તેમને પરાસ્ત કરી મૌર્વીને વશમાં કરે છે અને દંડ આપવા ઉદ્યત થાય ત્યારે મૌર્વી પરાજય સ્વીકારી તેની શ્રેષ્ઠતા માને છે. પછી ઘટોત્કચ કહે છે કે ગુપ્ત અથવા અનિયમિત સંયોગ યોગ્ય નથી; તે મૌર્વીના સ્વજનો, ખાસ કરીને ભગદત્ત પાસેથી, વિધિવત્ મંજૂરી માગે છે અને તેને શક્રપ્રસ્થ લઈ જાય છે. ત્યાં વાસુદેવ અને પાંડવોની સંમતિથી શાસ્ત્રોક્ત રીતે લગ્ન થાય છે, ઉત્સવો થાય છે અને દંપતિ પોતાના રાજ્યમાં પરત ફરે છે. અંતે તેમના પુત્ર બર્બરીકનો જન્મ અને ઝડપી પરિપક્વતા વર્ણવાય છે તથા દ્વારકામાં વાસુદેવને મળવા જવાની ભાવના દર્શાવી વંશ, ધર્મ અને આગળની કથાધારા જોડાય છે.
Adhyaya 61
महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनम् | Mahāvidyā-Sādhana and the Gaṇeśvara Ritual Protocol
અધ્યાય ૬૧માં દ્વારકાની રાજસભામાં થયેલી ધાર્મિક-તાત્ત્વિક મુલાકાત પછી સાધનાની વિધિઓ વર્ણવાય છે. ઘટોત્કચ પોતાના પુત્ર બર્બરીક સાથે દ્વારકામાં આવે છે; નગરરક્ષકો તેને પ્રથમ શત્રુ રાક્ષસ સમજે છે, પરંતુ પછી તે ભક્ત અને દર્શનાર્થી હોવાનું જાણી લે છે. સભામાં બર્બરીક શ્રીકૃષ્ણને પૂછે છે—ધર્મ, તપ, ધન, ત્યાગ, ભોગ અને મોક્ષ વચ્ચે સાચું ‘શ્રેયસ’ શું? શ્રીકૃષ્ણ વર્ણાનુસાર નીતિ કહે છે—બ્રાહ્મણ માટે સ્વાધ્યાય, સંયમ અને તપ; ક્ષત્રિય માટે બળવર્ધન, દુષ્ટદમન અને સજ્જનરક્ષણ; વૈશ્ય માટે ગોપાલન-કૃષિ-વાણિજ્યજ્ઞાન; શૂદ્ર માટે દ્વિજસેવા, શિલ્પકર્મ અને મૂળભૂત ભક્તિકર્તવ્ય। બર્બરીક ક્ષત્રિયજન્મનો હોવાથી, પ્રથમ દેવી-આરાધનાથી અતુલ બળ મેળવવાનું શ્રીકૃષ્ણ ઉપદેશ આપે છે. ગુપ્તક્ષેત્રમાં દિગ્દેવીઓ અને દુર્ગાના વિવિધ રૂપોની પૂજા, અર્પણ અને સ્તુતિથી દેવીઓ પ્રસન્ન થઈ બળ, સમૃદ્ધિ, યશ, કુળક્ષેમ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ પણ આપે છે. શ્રીકૃષ્ણ તેને ‘સુહૃદય’ નામ આપી ત્યાં મોકલે છે; ત્રિકાળ પૂજાથી દેવીઓ પ્રગટ થઈ શક્તિ આપે છે અને વિજયસંબંધ માટે ત્યાં નિવાસ રાખવા કહે છે। પછી વિજય નામનો બ્રાહ્મણ વિદ્યાસિદ્ધિ માટે આવે છે; સ્વપ્નઆદેશથી દેવીઓ તેને સુહૃદયની સહાય લેવા કહે છે. ત્યારબાદ રાત્રિવિધી—ઉપવાસ, મંદિરપૂજા, મંડલરચના, રક્ષાકીલ સ્થાપન, આયુધસંસ્કાર, તેમજ વિઘ્નનાશ અને અભીષ્ટસિદ્ધિ માટે ગણપતિમંત્ર સાથે તિલક-પૂજા-હોમની વિગતવાર પ્રક્રિયા—વર્ણવી અધ્યાયકોલોફનથી સમાપ્તિ થાય છે।
Adhyaya 62
Kṣetrapāla-sṛṣṭi, Kālīkā-prasāda, Vaṭayakṣiṇī-pūjā, and Aparājitā Mahāvidyā
શૌનક સૂતને પૂછે છે—ગણપ/ક્ષેત્રપાલ (પવિત્ર ક્ષેત્રનો રક્ષક-સ્વામી) કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? સૂત કહે છે: દારુક નામના પ્રચંડ દૈત્યથી દેવો પરાજિત થઈ વિસ્થાપિત થયા અને શિવ-દેવીની શરણ ગયા; તેમણે જણાવ્યું કે અર્ધનારીશ્વર તત્ત્વ વિના અન્ય દેવો તેને જીતી શકતા નથી. ત્યારે પાર્વતી હરનાં કણ્ઠસ્થ ‘તમસ’ શક્તિમાંથી કાલિકાને પ્રગટ કરે છે, નામ આપે છે અને શત્રુનાશનો આદેશ કરે છે. કાલિકાના ભયંકર નાદથી દારુક તથા તેનો પરિવાર નષ્ટ થાય છે, પરંતુ જગતમાં ઉથલપાથલ થાય છે. શાંતિ માટે રુદ્ર શ્મશાનમાં રડતા બાળકરૂપે પ્રગટ થાય છે; કાલિકા તેને સ્તન્ય આપે છે અને તે બાળક જાણે ક્રોધમૂર્તિને પી જઈ દેવીને સૌમ્ય બનાવે છે. દેવોના ભય શેષ રહેતાં બાળક-મહેશ્વર આશ્વાસન આપે છે અને પોતાના મુખમાંથી ચોસઠ બાળસદૃશ ક્ષેત્રપાલો ઉત્પન્ન કરી સ્વર્ગ, પાતાળ અને ચૌદ ભુવનાત્મક ભૂલોકમાં તેમના અધિકારો નક્કી કરે છે. પછી ક્ષેત્રપાલ-પૂજાનું સંક્ષિપ્ત વિધાન—નવાક્ષરી મંત્ર, દીપ, અને કાળી ઉડદ-ચોખાનું મિશ્ર નૈવેદ્ય; ઉપેક્ષા કરવાથી યજ્ઞફળ નિષ્ફળ થાય અને દુષ્ટ શક્તિઓ ફળ હરી લે. સ્તુતિમાં વન, જળ, ગુફા, ચોરાહા, પર્વત વગેરે સ્થાનોમાં રહેલા રક્ષકોનાં નામ-સ્થાન જણાવાય છે. પછી વટયક્ષિણીનો પ્રસંગ—વિધવા સુનંદા તપ અને નિત્યપૂજાથી દેવીને પ્રગટ કરે છે; શિવ નિયમ આપે છે કે મારી પૂજા કરીને પણ વટયક્ષિણીની ઉપાસના ન કરનારનું ફળ શૂન્ય. વટયક્ષિણી માટે સરળ મંત્ર-પ્રાર્થના સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને સિદ્ધિ આપનારી કહેવાય છે. અંતે વિજય ‘પરમ વૈષ્ણવી’ અપરાજિતા મહાવિદ્યાની આરાધના કરે છે; દીર્ઘ રક્ષામંત્રથી અગ્નિ-જળ-વાયુ, ચોર-પશુ, શત્રુકૃત્ય, રોગ વગેરે ભયોથી રક્ષા, વિજય અને વિઘ્નનિવારણનું આશ્વાસન—અને નિત્યજપથી મોટા વિધાન વિના પણ અવરોધ દૂર થાય એમ કહે છે.
Adhyaya 63
Barbarīka’s Night Vigil, Defeat of Obstacle-Makers, and the Nāga-Established Mahāliṅga (Routes to Major Kṣetras)
સૂત કહે છે—રાત્રે વિજય બલ‑અતિબલ મંત્રોથી અગ્નિહોત્ર કરે છે. રાતના પ્રહરો દરમ્યાન વિઘ્નકારક પ્રગટ થાય છે—ભયંકર રાક્ષસી મહાજિહ્વા મુક્તિ માટે અહિંસા અને ભવિષ્યમાં ઉપકાર કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે; પર્વતસમાન રેપાલેન્દ્ર/રેપાલા પર બર્બરીકનો પ્રચંડ પ્રતિકાર ભારે પડે છે; અને શાકિની નેત્રી દુહદ્રુહા દમાઈને સંહારાય છે। પછી તપસ્વી વેશમાં એક વ્યક્તિ યજ્ઞમાં સૂક્ષ્મ જીવહિંસા હોવાનું દોષારોપ કરે છે; બર્બરીક શાસ્ત્રસંમતિ યજ્ઞકર્મમાં આ આરોપ અસત્ય કહી તેને હાંકી કાઢે છે, ત્યારે તે દૈત્યરૂપે પ્રગટ થાય છે। પીછો કરતાં બહુપ્રભા નગરીમાં વિશાળ દૈત્યસેનાનો પરાજય થાય છે; વાસુકિ સહિત નાગો કૃતજ્ઞ થઈ વર આપે છે—વિજયનું કાર્ય નિર્વિઘ્ન પૂર્ણ થાઓ। આગળ કલ્પવૃક્ષ નીચે રત્નમય મહાલિંગ દેખાય છે, જેને નાગકન્યાઓ પૂજે છે। તેઓ કહે છે કે શેષનાગે તપથી તેની પ્રતિષ્ઠા કરી અને અહીંથી ચાર દિશાના માર્ગ—પૂર્વે શ્રીપર્વત, દક્ષિણે શૂર્પારક, પશ્ચિમે પ્રભાસ, ઉત્તરે ગુપ્ત ક્ષેત્રમાં સિદ્ધલિંગ—દર્શાવે છે। વિજય યુદ્ધભસ્મનો તાબીઝ આપવા ઇચ્છે છે; બર્બરીક વૈરાગ્યથી નકારે છે, પરંતુ દેવવાણી કૌરવો સુધી પહોંચે તો અનર્થની ચેતવણી આપે એટલે તે સ્વીકારે છે। દેવો વિજયને “સિદ્ધસેન” ઉપાધિ આપી વ્રતસમાપ્તિ અને ધર્મવ્યવસ્થાની સ્થિરતા દર્શાવે છે।
Adhyaya 64
भीमेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा तीर्थाचारोपदेशः (Bhimeshvara Liṅga स्थापना and Instruction on Tīrtha Conduct)
આ અધ્યાયમાં દ્યુતપરાજય પછી વનવાસની તીર્થયાત્રા દરમિયાન પાંડવોને દેવી-કુંડ પાસે થયેલો આચાર-ધર્મનો વિવાદ વર્ણવાયો છે. દ્રૌપદી સાથે થાકેલા પાંડવો ચંડિકાના પવિત્ર સ્થાને આવે છે. તરસથી વ્યાકુળ ભીમ કુંડમાં ઉતરી પાણી પીવા અને સ્નાન કરવા જાય છે, ત્યારે યુધિષ્ઠિર યોગ્ય રીતિ-વિધિનું સ્મરણ કરાવે છે. એ સમયે સુહૃદય નામનો રક્ષકસમાન પુરુષ ભીમને ઠપકો આપે છે—આ જળ દેવસ્નાન માટે અર્પિત છે; બહાર પગ ધોઈને જ નજીક જવું, અભિષિક્ત જળને દૂષિત ન કરવું; તીર્થમાં બેદરકારી મહાપાપનું કારણ બને છે—એવું શાસ્ત્રવચન કહે છે. ભીમ શરીરધર્મ અને તીર્થસ્થળે સ્નાન કરવાની સામાન્ય આજ્ઞા બતાવી પ્રતિઉત્તર આપે છે; વિવાદ યુદ્ધમાં ફેરવાય છે. અતિબળવાન બાર્બરીક ભીમને પરાજિત કરી સમુદ્રમાં ફેંકવા જાય છે, પરંતુ રુદ્રની આજ્ઞાથી અટકે છે; રુદ્ર સંબંધનું રહસ્ય પ્રગટ કરી કહે છે કે આ દોષ અજ્ઞાનવશ થયો. બાર્બરીક પશ્ચાત્તાપથી આત્મનાશ કરવા ઇચ્છે છે, ત્યારે દેવીસંબંધિત દેવીઓ અનિચ્છિત દોષ અંગે શાસ્ત્રીય વિચાર સમજાવી તેને રોકે છે અને કૃષ્ણના હાથે તેની નિર્ધારિત, શ્રેષ્ઠ મૃત્યુની ભવિષ્યવાણી કરે છે. અંતે સમાધાન થાય છે; પાંડવો ફરી તીર્થસ્નાન કરે છે અને ભીમ ભીમેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. જ્યેષ્ઠ કૃષ્ણ ચતુર્દશીનું વ્રત જણાવાયું છે, જેના ફળરૂપે જન્મદોષશુદ્ધિ અને પાપનાશ થાય છે; ભીમેશ્વર લિંગને અન્ય મહાલિંગ સમાન ફળદાયક અને પાપહર ગણાવાયું છે.
Adhyaya 65
Devī-stuti, Bhīmasena’s Reversal, and the Prophetic Mapping of Kali-yuga Devī-Sthānas (Ekānaṃśā / Keleśvarī / Durgā / Vatseśvarī)
સૂત કહે છે—તીર્થમાં સાત રાત રોકાઈને યुधિષ્ઠિર પ્રાતઃ શૌચ-સ્નાન કરીને દેવીઓ અને લિંગોની પૂજા કરે છે, ક્ષેત્રની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને પ્રસ્થાનકાળનું સ્તોત્ર પાઠે છે. પછી તે મહાશક્તિ દેવીને, શ્રીકૃષ્ણની પ્રિય બહેન એકાનંશા તરીકે સંબોધીને, સર્વવ્યાપી વિશ્વરૂપિણીની શરણાગતિ લઈ રક્ષણ માગે છે. ભીમ (વાયુપુત્ર) નૈતિક ચેતવણીરૂપે ટીકા કરે છે—મોહ કરનારી ‘પ્રકૃતિ’માં આશ્રય લેવો યોગ્ય નથી; વિદ્વાને મહાદેવ, વાસુદેવ, અર્જુન અને ભીમની જ સ્તુતિ કરવી જોઈએ; અને નિષ્ફળ વાણી આધ્યાત્મિક હાનિકારક છે. યुधિષ્ઠિર જવાબ આપે છે—દેવી સર્વ જીવોની માતા છે, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવ દ્વારા પૂજિત છે; તેથી અવમાન ન કરવો. તરત જ ભીમની દૃષ્ટિ જાય છે—દેવીનો અપ્રસાદ સમજી તે પૂર્ણ શરણાગતિ કરીને દીર્ઘ સ્તોત્ર ગાય છે; બ્રાહ્મી, વૈષ્ણવી, શાંભવી વગેરે રૂપો, દિશાશક્તિઓ, ગ્રહસંબંધો અને લોક-પાતાળવ્યાપ્તિ વર્ણવી નેત્રદૃષ્ટિ પાછી આપવા વિનંતી કરે છે. દેવી તેજોમય રૂપે પ્રગટ થઈ ભીમને સાંત્વના આપે છે, પૂજ્યની નિંદા છોડવા ઉપદેશ આપે છે અને ધર્મસ્થાપન માટે વિષ્ણુની સહાયિકા તરીકે પોતાની તારક ભૂમિકા જણાવે છે. પછી કલિયુગ માટે ભાવિ તીર્થ-દેવીસ્થાનોની ઘોષણા કરે છે—લોહાણા, લોહાણાપુર, મહીસાગર નજીક ધર્મારણ્ય, અট্টાલજ, ગયાત્રાડ; ભાવિ ભક્તો કેલો, વૈલાક, વત્સરાજ; શુક્લ સપ્તમી, શુક્લ નવમી વગેરે તિથિઓ; અને ફળ—ઇચ્છાપૂર્તિ, સંતાન, સ્વર્ગ, મોક્ષ, વિઘ્નનાશ, રોગશમન અને દૃષ્ટિલાભ. અંતે પાંડવો આશ્ચર્યચકિત થઈ યાત્રા ચાલુ રાખે છે, બર્બરીકની સ્થાપના કરીને અન્ય તીર્થો તરફ જાય છે.
Adhyaya 66
बर्बरीक-शिरःपूजा, गुप्तक्षेत्र-माहात्म्य, कोटितीर्थ-फलश्रुति (Barbarīka’s Severed Head, Guptakṣetra Māhātmya, and Koṭitīrtha Phalaśruti)
અધ્યાય ૬૬માં સૂતના વર્ણનથી યુદ્ધછાવણીનો સંવાદ આવે છે. તેર વર્ષ પછી કુરુક્ષેત્રે પાંડવ-કૌરવો ભેગા થાય છે; વીરગણના અને વિજય માટે કેટલો સમય લાગશે તે અંગે વાદ થાય છે. અર્જુન વડીલોની લાંબા યુદ્ધની પ્રતિજ્ઞાઓની શક્યતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવી પોતાની નિર્ણાયક શક્તિ બતાવે છે; ત્યારે ભીમનો પૌત્ર બર્બરીક (સૂર્યવર્ચા) આવીને કહે છે કે તે એક મુહૂર્તમાં યુદ્ધ સમાપ્ત કરી શકે. તે વિશેષ બાણથી બંને સેનાના મર્મસ્થાનો પર ભસ્મ/રક્તસદૃશ નિશાન મૂકી પોતાની રીત દર્શાવે છે, થોડાં વિશિષ્ટોને બચાવી; ધર્મશપથબદ્ધ હોવાથી તે ક્ષણમાં વિરોધી સેનાનો સંહાર કરી શકે એમ કહેતાં સભા આશ્ચર્યચકિત થાય છે. પછી શ્રીકૃષ્ણ સુદર્શનચક્રથી બર્બરીકનું શિરચ્છેદ કરે છે. દેવી અને સહચરી દેવીઓ આવીને સમજાવે છે કે લોકભાર-હરણની પૂર્વયોજના મુજબ યુદ્ધનો નિર્ધારિત ક્રમ જાળવવો જરૂરી હતો અને બ્રહ્માના શાપથી બર્બરીકનું મૃત્યુ અનિવાર્ય હતું. બર્બરીકનું શિર પુનર્જીવિત થઈ પૂજ્ય બને છે; તેને પર્વતશિખરે બેસાડી યુદ્ધદર્શનનો વર મળે છે અને ભક્તોને દીર્ઘકાલીન પૂજા તથા આરોગ્યલાભનું વચન મળે છે. ત્યારબાદ ગુપ્તક્ષેત્ર, કોટિતીર્થ અને મહીનગરકનું માહાત્મ્ય—સ્નાન, શ્રાદ્ધ, દાન અને શ્રવણ-પાઠથી શુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ અને મોક્ષ (રુદ્રલોક/વિષ્ણુલોક) પ્રાપ્ત થાય—એ રીતે વર્ણવાયું છે. બર્બરીક સ્તોત્ર અને ફલશ્રુતિ અધ્યાય-શ્રવણના પુણ્યફળને નિશ્ચિત કરે છે.
FAQs about Kaumarika Khanda
The section emphasizes a southern coastal tīrtha-cluster whose sanctity is described as exceptionally merit-yielding, yet pedagogically guarded by danger, highlighting that spiritual benefit is coupled with ethical resolve and right intention.
Merit is associated with bathing and disciplined conduct at the five tīrthas, with narratives implying purification, restoration from curse-conditions, and alignment with higher lokas through devotional and ethical steadiness.
Key legends include the account of Arjuna (Phālguna) approaching the five tīrthas, the grāha episode leading to an apsaras’ restoration, and Nārada’s role in directing afflicted beings toward the pilgrim-hero for release.