Adhyaya 43
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે: નારદ અર્જુનને લોકહિતાર્થે કરેલી સૂર્યભક્તિની કથા કહે છે. આરંભે સૂર્યને જગતધારક, સર્વપ્રાણીઓના પોષક અને સર્વવ્યાપી નિયંતા તરીકે તત્ત્વપૂર્વક સ્તુતિ કરવામાં આવે છે અને જણાવાય છે કે સ્મરણ, સ્તવન તથા નિત્યપૂજાથી લોકિક સિદ્ધિ અને રક્ષા—બન્ને મળે છે. પછી નારદની દીર્ઘ તપશ્ચર્યાનું વર્ણન છે; તેના ફળે સૂર્ય સాక్షાત્ પ્રગટ થઈ વર આપે છે કે તેમની ‘કામરૂપ-કલા’ ત્યાં સદૈવ સ્થિર રહેશે. ત્યારબાદ નારદ ‘ભટ્ટાદિત્ય’ નામે દેવતાની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને અષ્ટોત્તર-શતનામ શૈલીમાં વિસ્તૃત સૂર્યસ્તુતિ અર્પે છે, જેમાં સૂર્યને વિશ્વનિયંતા, વૈદ્ય, ધર્મસમર્થક અને દુઃખ-રોગ-નાશક રૂપે અનેક નામોથી સ્મરવામાં આવે છે. આગળ અર્જુનની વિનંતીથી અર્ઘ્યવિધિનું તાંત્રિક વર્ણન આવે છે—પ્રાતઃશુદ્ધિ, મંડલ રચના, અર્ઘ્યપાત્રના દ્રવ્યો, દ્વાદશરૂપ સૂર્યધ્યાન, આવાહનમંત્રો, તથા પાદ્ય, સ્નાન, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત, આભૂષણ, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય વગેરે ઉપચાર; અંતે ક્ષમાપ્રાર્થના અને વિસર્જન. અંતમાં ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં વનકુંડ, માઘ શુક્લ સપ્તમીનું સ્નાન, રથપૂજા-રથયાત્રા અને મહાતીર્થ સમ ફળનું વચન છે; ભટ્ટાદિત્યની નિત્યસન્નિધિ પાપનાશક અને ધર્મવર્ધક હોવાનું પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच । ततोऽहं पार्थ भूयोऽपि जनानुग्रहकाम्यया । प्रत्यक्षदेवं मार्तंडमत्रानेतुमियेष ह
શ્રી નારદ બોલ્યા—પછી, હે પાર્થ, જનહિતની ઇચ્છાથી હું ફરીથી પ્રત્યક્ષ દેવ માર્તંડ (સૂર્ય)ને અહીં લાવવા સંકલ્પ કર્યો।
Verse 2
सर्वेषां प्राणिनां यस्मादुडुपो भगवान्रविः । इहामुत्र च कौंतेय विश्वद्धारी रविर्मतः
કારણ કે ભગવાન રવિ સર્વ પ્રાણીઓ માટે તારક નૌકા સમાન છે, હે કૌંતેય; તેથી ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—રવિને વિશ્વધારી માનવામાં આવે છે।
Verse 3
ये स्मरंति रविं भक्त्या कीर्तयंति च ये नराः । पूजयंति च ये नित्यं कृतार्थास्ते न संशयः
જે લોકો ભક્તિથી રવિનું સ્મરણ કરે છે, તેની કીર્તિ કરે છે અને નિત્ય પૂજા કરે છે—તે કૃતાર્થ છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 4
सूर्यभक्तिपरा ये च नित्यं तद्गतमानसाः । ये स्मरंति सदा सूर्यं न ते दुःखस्य भाजिनः
જે સૂર્યદેવના ભક્ત છે, જેમનું મન સદા તેમામાં લીન રહે છે અને જે સતત સૂર્યનું સ્મરણ કરે છે—તે દુઃખના ભાગી બનતા નથી।
Verse 5
भवनानि मनोज्ञानि विविधाभरणाः स्त्रियः । धनं चादृष्टपर्यंतं सूर्यपूजाविधेः फलम्
મનોહર ગૃહો, વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત સ્ત્રીઓ, અને અદૃષ્ટ (ભાવિ) ભાગ્ય સુધી વિસ્તરતું ધન—આ સૂર્યપૂજા-વિધિના ફળ કહેવાય છે।
Verse 6
दुर्लभा भक्तिः सूर्ये वा दुर्लभं तस्य चार्चनम् । दानं च दुर्लभं तस्मै ततो होमश्च दुर्लभः
સૂર્યદેવમાં ભક્તિ દુર્લભ છે, તેમનું અર્ચન પણ દુર્લભ છે; તેમના નિમિત્તે દાન કરવું પણ દુર્લભ છે, અને તેથી પણ વધુ દુર્લભ તેમના માટે હોમ કરવો છે।
Verse 7
नमस्कारादिसंयुक्तं रविरित्यक्षरद्वयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
નમસ્કાર આદિ સાથે જોડાયેલું ‘રવિ’ આ દ્વ્યક્ષર જેની જીભના અગ્ર પર સદા રહે છે, તેનું જીવન સફળ બને છે।
Verse 8
इत्यहं हृदि संचिंत्य माहात्म्यं रविजं महत् । पूर्णं वर्षशतं पार्थ रविं भक्त्या ह्यतोषयम्
આ રીતે, હે પાર્થ, રવિજન્ય આ મહાન માહાત્મ્યને હૃદયમાં ચિંતવીને, મેં પૂર્ણ સો વર્ષ ભક્તિથી પ્રભુ રવિને પ્રસન્ન કર્યો।
Verse 9
जपेन सुविशुद्धेन च्छन्दसां वायुभोजनः । ततः खाद्द्वितीयां मूर्तिं कृत्वा योगबलाद्विभुः
છંદોના અતિ શુદ્ધ જપથી, વાયુને જ આહાર બનાવી, પછી યોગબળ વડે તે વિભુએ બીજી મૂર્તિ રચી અને આકાશમાં સ્થિત રહ્યો।
Verse 10
तेजसा दुर्दृशो भास्वान्प्रत्यक्षः समजायत
ત્યારે પોતાના પ્રચંડ તેજના કારણે જોવામાં દુર્લભ એવો ભાસ્વાન્ (સૂર્યદેવ) પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયો।
Verse 11
तमहं प्रांजलिर्भूत्वा नमस्कृत्य रविं प्रभुम् । सामभिर्विविधैर्देवं पर्यतोषयमीश्वरम्
તેમને જોઈ હું કરજોડે ઊભો રહ્યો; પ્રભુ રવિને નમસ્કાર કરીને, વિવિધ સામગાનોથી તે દેવ-ઈશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો।
Verse 12
तुष्टो मामाह वरदो देवर्षे सुचिरं त्वया । तपसाराधितोऽस्मीति वरं वृणु यथेप्सितम्
પ્રસન્ન થઈ વરદ પ્રભુએ મને કહ્યું—“હે દેવર્ષિ! તું લાંબા સમયથી તપ દ્વારા મારી આરાધના કરી છે; હું તૃપ્ત છું—જેમ ઇચ્છે તેમ વર માગ।”
Verse 13
इत्युक्तोऽहं लोकनाथं प्रांजलिः प्रास्तुवं वचः । यदि तुष्टो भवान्मह्यं यदि देयो वरो मम
આ રીતે કહ્યે પછી હું કરજોડે લોકનાથની સ્તુતિ કરી અને બોલ્યો—“જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, જો મને વર આપવો યોગ્ય હોય…”
Verse 14
ततस्ते कामरूपे या कला नाथ प्रवर्तते । राजवर्धनराज्ञा याऽराधिता च जनैः पुरा
અતઃ હે નાથ! કામરૂપમાં પ્રવર્તતી તમારી જે કલા—જેનું પ્રાચીનકાળે રાજવર્ધન રાજા તથા જનોએ આરાધન કર્યું હતું—એ જ અહીં સદૈવ પ્રતિષ્ઠિત રહે।
Verse 15
तया च कलया भानो सदात्र स्थातुमर्हसि । ततस्तथेति देवेन प्रोक्ते तुष्टेन भारत
હે ભાનુ! તે જ કલાસહિત તું અહીં સદાકાળ નિવાસ કર. ત્યારબાદ, હે ભારત, પ્રસન્ન દેવએ કહ્યું—“તથાસ્તુ।”
Verse 16
अस्थापयमहं सूर्यं भट्टादित्याभिधानकम् । भट्टेनस्थापितं यस्मान्मया तस्माद्रविर्जगौ
મેં સૂર્યને ‘ભટ્ટાદિત્ય’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કર્યો. કારણ કે તે રવિ મારા—ભટ્ટના—હસ્તે સ્થાપિત થયો, તેથી તે એ જ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 17
ततः संपूज्य तं पुष्पैः कृतावेशमहं रविम् । भक्त्युद्रेकाप्लुतांगोऽथ स्तुतिमेतामथाचरम्
પછી મેં પુષ્પોથી તે રવિની સમ્યક પૂજા કરી અને આવાહન કર્યું. ભક્તિના ઉછાળે મારું અંગ-અંગ આપ્લાવિત થયું; ત્યારબાદ મેં આ સ્તુતિ આરંભી।
Verse 18
सर्ववेदरहस्यैश्च नामभिश्च शताष्टभिः । सप्तसप्तिरचिंत्यात्मा महाकारुणिकोत्तमः
સર્વ વેદોના રહસ્યરૂપ એવા એકસો આઠ નામોથી મેં તે સૂર્યની સ્તુતિ કરી—જે સપ્તસપ્તિ, અચિંત્યસ્વરૂપ અને મહાકરુણાનો પરમ આધાર છે।
Verse 19
संजीवनो जयो जीवो जीवनाथो जगत्पतिः । कालाश्रयः कालकर्ता महायोगी महामतिः
એ જ સંજીવન, એ જ જય, એ જ જીવ; એ જ જીવનના નાથ અને જગતના પતિ છે. એ જ કાળનો આશ્રય અને કાળનો કર્તા—મહાયોગી, મહામતિ છે॥
Verse 20
भूतांतकरणो देवः कमलानन्दनन्दनः । सहस्रपाच्च वरदो दिव्यकुण्डलमण्डितः
તે દેવ ભૂતોના ભયનો અંત કરનાર; કમલા (લક્ષ્મી) અને આનંદનો નંદન-સ્વરૂપ છે. સહસ્રકિરણ, વરદાતા, દિવ્ય કુંડળોથી મંડિત છે॥
Verse 21
धर्मप्रियोचितात्मा च सविता वायुवाहनः । आदित्योऽक्रोधनः सूर्यो रश्मिमाली विभावसुः
તે ધર્મપ્રિય, યોગ્ય અને ઉદાર સ્વભાવવાળો; વાયુવાહન સવિતા છે. તે આદિત્ય, ક્રોધરહિત; રશ્મિમાળી સૂર્ય—વિભાવસુ, તેજસ્વી છે॥
Verse 22
दिनकृद्दिनहृन्मौनी सुरथो रथिनांवरः । राज्ञीपतिः स्वर्णरेताः पूषा त्वष्टा दिवाकरः
તે દિવસનો કર્તા અને દિવસના અંધકારનો હર્તા; મૌની મુનિ છે. શુભ રથી, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ; રાજ્ઞી-શક્તિના પતિ, સ્વર્ણરેતાઃ (સુવર્ણ તેજ)ધારી; પૂષા પોષક, ત્વષ્ટા દિવ્ય શિલ્પી, અને દિવાકર છે॥
Verse 23
आकाशतिलको धाता संविभागी मनोहरः । प्रज्ञः प्रजापतिर्धन्यो विष्णुः श्रीशो भिषग्वरः
તે આકાશનો તિલક, ધાતા પોષક; સર્વનું સંવિભાગી, મનોહર છે. પ્રજ્ઞાવાન, પ્રજાપતિ, ધન્ય; વિષ્ણુ, શ્રીશ, અને ભિષગ્વર—પરમ વૈદ્ય છે॥
Verse 24
आलोककृल्लोकनाथो लोकपालनमस्कृतः । विदिताशयश्च सुनयो महात्मा भक्तवत्सलः
તે પ્રકાશના કર્તા, લોકોના નાથ, લોકપાલો દ્વારા પણ નમસ્કૃત; સર્વના હૃદયભાવ જાણનાર; સન્માર્ગના માર્ગદર્શક; મહાત્મા અને ભક્તવત્સલ છે।
Verse 25
कीर्तिकीर्तिकरो नित्यो रोचिष्णुः कल्मषापहः । जितानन्दो महावीर्यो हंसः संहारकारकः
તે કીર્તિ સ્વરૂપ છે અને કીર્તિ આપનાર; નિત્ય; તેજસ્વી; કલ્મષનાશક; આનંદથી શોકને જીતનાર; મહાવીર્યવાન; શુદ્ધ હંસસ્વરૂપ; અને યથાકાળ સંહાર કરનાર શક્તિ છે।
Verse 26
कृतकृत्यः सुसंगश्च बहुज्ञो वचसां पतिः । विश्वपूज्यो मृत्युहारि घृणी धर्मस्य कारणम्
તે કૃતકૃત્ય છે અને અન્યના પ્રયોજન પણ સિદ્ધ કરનાર; સત્સંગસ્વરૂપ; સર્વજ્ઞ; વાણીના સ્વામી; વિશ્વપૂજ્ય; મૃત્યુભય હરનાર; ઘૃણી—કરુણામય તેજસ્વી; અને ધર્મનું કારણ છે।
Verse 27
प्रणतार्तिहरोऽरोग आयुष्यमान्सुखदः सुखी । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो व्रती व्रतफलप्रदः
તે શરણાગતના દુઃખ હરણાર; નિરોગ અને આરોગ્યદાતા; દીર્ઘાયુ આપનાર; સુખદાતા અને સ્વયં સુખસ્વરૂપ; મંગલમય; કમળનેત્ર; વ્રતી; અને વ્રતફલપ્રદ છે।
Verse 28
शुचिः पूर्णो मोक्षमार्गदाता भोक्ता महेश्वरः । धन्वंतरिः प्रियाभाषी धनुर्वेदविदेकराट
તે શુચિ અને પૂર્ણ; મોક્ષમાર્ગદાતા; યજ્ઞભોગનો ભોક્તા; મહેશ્વર; ધન્વંતરી—લોકવૈદ્ય; પ્રિયભાષી; અને ધનુર્વેદવિદ અદ્વિતીય સમ્રાટ છે।
Verse 29
जगत्पिता धूमकेतुर्विधूतो ध्वांतहा गुरुः । गोपतिश्च कृतातिथ्यः शुभाचारः शुचिप्रियः
તે જગતનો પિતા છે; ધૂમકેતુ-ધ્વજ સમ તેજસ્વી; પાપને ઝાડી દૂર કરનાર; અંધકારનો નાશક; ગુરુ; ગોપતિ—ગૌઓનો સ્વામી અને રક્ષક; અતિથિસત્કાર કરનાર; શુભ આચરણવાળો અને શુચિતાપ્રિય છે।
Verse 30
सामप्रियो लोकबन्धुर्नैकरूपो युगादिकृत् । धर्मसेतुर्लोकसाक्षी खेटतऋ सर्वदः प्रभुः
તે સામગાનનો પ્રિય છે; જગતનો બંધુ છે; અનેકરૂપધારી છે; યુગોના આરંભનો કર્તા છે; ધર્મનો સેતુ છે; લોકસાક્ષી છે; દીપ્ત ચક્ર (ખેટ) ધારણ કરનાર છે; સર્વદાતા, સર્વાધિપતિ પ્રભુ છે।
Verse 31
मयैवं संस्तुतो भानुर्नाम्नामष्टशतेन च । तुष्यतां सर्वलोकानां सर्वलोकप्रियो विभुः
આ રીતે મેં ભાનુની એકસો આઠ નામોથી સ્તુતિ કરી છે; સર્વવ્યાપી, સર્વલોકપ્રિય તે વિભુ—સમસ્ત લોકના કલ્યાણાર્થે—પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 32
इत्येवं संस्तवात्प्रीतो भास्करो मामवोचत । सदात्र कलया स्थास्ये देवर्षे त्वत्प्रियेप्सया
આ રીતે સ્તવથી પ્રસન્ન થઈ ભાસ્કરે મને કહ્યું—“હે દેવર્ષિ! તને પ્રિય જે છે તે સિદ્ધ થાય એવી ઇચ્છાથી હું સદા અહીં મારી કલા (અંશ-તેજ) સાથે નિવાસ કરીશ।”
Verse 33
यो मामत्र महाभक्त्या भट्टादित्यं प्रपूजयेत् । सहस्रशः का मरूपे संपूज्याप्नोति तत्फलम्
જે અહીં મહાભક્તિથી મને ‘ભટ્ટાદિત્ય’ રૂપે પૂજે, તે કામરૂપમાં સહસ્ર વાર પૂજન કર્યાના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 34
मामुद्दिश्य च यो विप्रः स्वल्पं वा यदि वा बहु । दास्यतेऽत्राक्षयं तच्च ग्रहीष्ये करजं यथा
જે બ્રાહ્મણ મને ઉદ્દેશીને અહીં થોડું કે ઘણું દાન આપે, તે દાન અક્ષય બને છે; હું તેને ધર્મસંગત કરની જેમ સ્વીકારું છું.
Verse 35
रक्तोत्पलैश्च कह्लारैः केसरैः करवीरकैः । शतत्रयैर्महाप्दमै रविवारेण मानवः
રક્તોત્પલ, કહ્લાર (નીલોત્પલ), કેસર અને કરવીરનાં પુષ્પોથી, તેમજ ત્રણસો મહાપદ્મો સાથે—રવિવારે મનુષ્યે (મારી) પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 36
सप्तम्यामथ षष्ठ्यां वा येऽर्चयिष्यंति मामिह । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांतान्प्राप्स्यति निश्चितम्
અહીં સપ્તમી કે ષષ્ઠીએ જે મારી અર્ચના કરે, તે જે જે કામનાઓ પ્રાર્થના કરે, તે તે નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત કરે.
Verse 37
दर्शनान्मम भक्त्या च नाशो व्याधिदरिद्रयोः । प्रणामात्स्वर्गमाप्नोति श्रुत्वा मोक्षं च नित्यशः
મારા દર્શન અને મારી ભક્તિથી રોગ તથા દરિદ્રતા નાશ પામે છે. પ્રણામથી સ્વર્ગ મળે છે, અને આ મહિમા નિત્ય સાંભળવાથી મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 38
अभक्तिं यश्च कर्ता मे स गच्छेन्निश्चिंतं क्षयम् । अष्टोत्तरशतं नाम ममाग्रे यत्त्वयेरितम्
જે મારા પ્રત્યે અભક્તિ કે અવમાનના કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે વિનાશને પામે છે. અને તું મારી સમક્ષ જે મારા અષ્ટોત્તર શત નામો ઉચ્ચાર્યા છે—
Verse 39
त्रिकालमेककालं वा पठतः श्रृणुयत्फलम् । कीर्तिमान्सुभगो विद्वान्सुसुखी प्रियदर्शनः
જે તેને દિવસમાં ત્રણ વાર કે એક વાર પણ પાઠ કરે અથવા શ્રવણ કરે, તેનું ફળ સાંભળો—તે કીર્તિમાન, સૌભાગ્યવાન, વિદ્વાન, અતિસુખી અને પ્રિયદર્શન બને છે।
Verse 40
भवेद्वर्षशतायुश्च सर्वरोगविवर्जितः । यस्त्विदं श्रृणुयान्नित्यं पठेद्वा प्रयतः शुचिः
જે નિયમશીલ અને શુદ્ધ રહીને નિત્ય આનું શ્રવણ કરે અથવા પાઠ કરે, તે સો વર્ષ જીવે અને સર્વ રોગોથી રહિત રહે।
Verse 41
अक्षयं स्वल्पमप्यन्नं भवेत्तस्योपसाधितम् । विजयी च भवेन्नित्यं तथा जातिस्मरो भवेत्
તેના માટે થોડું અન્ન પણ અક્ષય બની જાય છે, જાણે સારી રીતે ઉપાર્જિત હોય; તે નિત્ય વિજયી બને છે અને પૂર્વજન્મસ્મરણ પણ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 42
तस्मादेतत्त्वया जाप्यं परं स्वस्त्ययनं महत् । तथा ममाग्रे कुंडं च कुरु स्नानार्थमुत्तमम्
અતએવ તું આ પરમ અને મહાન સ્વસ્ત્યયન મંત્રનો જપ કર; તેમજ મારા સમક્ષ સ્નાન માટે એક ઉત્તમ કુંડ પણ બનાવ।
Verse 43
कामरूपकला यत्र तत्र कुंडं वने भवेत् । एवं दत्त्वा वरान्भानुस्तत्रैवां तरधीयत
જ્યાં કામરૂપ-શક્તિ વિદ્યમાન હતી, ત્યાં વનમાં એક કુંડ પ્રગટ થયું; આ રીતે વરદાન આપી ભાનુ (સૂર્ય) ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો।
Verse 44
ततो भास्करवाक्येन सिद्धेशस्य च सव्यतः । वनमध्ये मया कुंडं कृतं दर्भशलाकया
પછી ભાસ્કરના વચન અનુસાર અને સિદ્ધેશના ડાબા ભાગે, વનના મધ્યમાં મેં દર્ભની શલાકાથી એક કુંડ બનાવ્યું।
Verse 45
कामरूपभवं कुंडं वृक्षास्ते चापि भारत । संलीनास्तन्महाश्चर्यं ममाजायत चेतसि
હે ભારત! કામરૂપમાંથી ઉત્પન્ન તે કુંડ અને તે વૃક્ષો પણ જાણે એકમાં લીન થઈ ગયા; તેમાંથી મારા ચિત્તમાં મહાન આશ્ચર્ય ઉપજ્યું।
Verse 46
माघमासस्य शुक्लायां सप्तम्यां स्त्री नरोऽपि वा । स्नानं कुंडे शुभं कृत्वा भट्टादित्यं प्रपश्यति
માઘ માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીએ, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, કુંડમાં શુભ સ્નાન કરીને ભટ્ટાદિત્ય (સૂર્યદેવ)નું દર્શન કરે છે।
Verse 47
तस्यानंतं भवेत्पुण्यं रथं यश्च प्रपूजयेत् । रथयात्रां च कुरुते यस्मिन्यस्मिन्नसौ पथि
જે તે રથની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે તેને અનંત પુણ્ય મળે છે; અને તે જે માર્ગે ચાલે છે, તે માર્ગ પર રથયાત્રા કરાવે તેને પણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 48
ये च पश्यंति लोकास्ते धन्याः सर्वे न संशयः । पुत्रधान्यधनैर्युक्ता नीरुजस्तेजसाऽन्विताः
અને જે લોકો તેને જુએ છે, તેઓ બધા નિઃસંદેહ ધન્ય છે—પુત્ર, ધાન્ય અને ધનથી યુક્ત, નિરોગી અને તેજસ્વી।
Verse 49
भविष्यंति नरास्ते ये कारयंति रथोत्सवम् । गंगादिसर्वतीर्थेषु यत्फलं कीर्तितं बुधैः
જે પુરુષો રથોત્સવનું આયોજન અને પ્રાયોજન કરાવે છે, તેઓ ગંગા આદિ સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન-પૂજનથી જે ફળ બુદ્ધિમાનો કહે છે, તે જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 50
भट्टादित्यस्य कुंडे च तत्फलं सप्तमीदिने । तत्र कुंडे च यः स्नात्वा सूर्यार्घ्यं प्रयच्छति । कपिला गोशतस्यासौ दत्तस्य फलमश्नुते
ભટ્ટાદિત્યના કુંડમાં સપ્તમી દિવસે તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે। જે ત્યાં કુંડમાં સ્નાન કરીને સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે સો કપિલા ગાયો દાન કર્યાનું ફળ ભોગવે છે।
Verse 51
अर्जुर उवाच । वासुदेवादयः सर्वे वदंत्येवं महामुने
અર્જુર બોલ્યો—હે મહામુને, વાસુદેવ આદિ સર્વે પણ આમ જ કહે છે।
Verse 52
भास्करार्घं विना पातः कृतं सर्वं च निष्फलम् । तस्याहं श्रोतुमिच्छामि विधिं विधिविदां वर
ભાસ્કરને અર્ઘ્ય આપ્યા વિના કરાયેલ પાઠ અને વ્રતાદિ બધું નિષ્ફળ બને છે। તેથી, હે વિધિવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, હું તેનું વિધાન સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 53
नारद उवाच । यथा ब्रह्मादयो देवा यच्छंत्यर्घं महात्मने । भास्कराय श्रृणु त्वं तं विधिं सर्वाघनाशनम्
નારદે કહ્યું—જે વિધિથી બ્રહ્મા આદિ દેવો મહાત્મા ભાસ્કરને અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે વિધિ તું સાંભળ; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।
Verse 54
प्रथमं तावत्प्रत्युषे उदिते सूर्ये शुचिर्भूत्वा गोमयकृतमंडलस्योपरि रक्तचंदनेन मंडलकं कृत्वा ततस्ताम्रपात्रे रक्तचंदनोदकश्वेतचंदनादिद्रव्यैः प्रपूरणं कृत्वा तन्मध्ये हेमाक्षतदूर्वादधिसर्पीषि परिक्षिप्य स्थापयेत्
પ્રથમ પ્રાતઃકાળે સૂર્ય ઉદિત થાય ત્યારે શુચિ બની, ગોમયથી કરેલા મંડળ ઉપર રક્તચંદનથી નાનું મંડલક દોરવું. પછી તામ્રપાત્રમાં રક્તચંદનયુક્ત જળ તથા શ્વેતચંદનાદિ દ્રવ્યો ભેળવી ભરવું; તેમાં સુવર્ણવર્ણ અક્ષત, દુર્વા, દહીં અને ઘી છાંટી ત્યાં સ્થાપવું.
Verse 55
स्वशरीरमालभेत् अनेन मंत्रेण । ओंखखोल्काय नमः । सप्तवारानुच्चार्य स्थातव्यम् । तेन शुद्धिरुपसंजायते देहस्यार्चार्हता भवति । पश्चादासनस्थं देवं सवितारं मंडलमध्ये द्वादशात्मकं सुरादिभिः संपूज्यमानं ध्यात्वा पूर्वोक्तमर्घपात्रं शिरसि कृत्वा भूमौ जानुनी निपात्य सूर्याभिमुखस्तद्गतमनाभूत्वार्घमंत्रमुदाहरेत् । तदुच्यते सूर्यवक्त्राद्विनिर्गतमिति
આ મંત્રથી પોતાના શરીરને સ્પર્શ/લેપન કરવું—“ઓં ખખોલ્કાય નમઃ।” તેને સાત વાર જપીને સ્થિર રહેવું; તેથી દેહશુદ્ધિ થાય છે અને દેહ અર્ચનયોગ્ય બને છે. પછી મંડલના મધ્યમાં આસનસ્થ દ્વાદશાત્મક દેવ સવિતાને દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત રૂપે ધ્યાન કરી; પૂર્વોક્ત અર્ઘ્યપાત્રને શિર પર રાખી, ભૂમિ પર બંને ઘૂંટણ ટેકી, સૂર્યાભિમુખ થઈ, મનને તેમાં લીન કરી અર્ઘ્યમંત્ર ઉચ્ચારવો—જે સૂર્યના મુખમાંથી નીકળ્યો કહેવાય છે.
Verse 56
यस्योच्चारणशब्देन रथं संस्थाप्य भास्करः । प्रतिगृह्णाति चैवार्घ्यं वरमिष्टं च यच्छति
જેનાં ઉચ્ચારણના ધ્વનિમાત્રથી ભાસ્કર પોતાનો રથ સ્થિર કરે છે, અર્ઘ્ય સ્વીકારે છે અને ઇચ્છિત વર આપે છે.
Verse 57
ओंयस्याहुः सप्त च्छंदांसि रथे तिष्ठंति वाजिनः । अरुणः सारथिर्यस्य रथवाहोऽग्रतः स्थितः
ઓં। કહે છે કે તેમના રથમાં સાત વૈદિક છંદો જ અશ્વરૂપે સ્થિત છે; અને અરુણ તેમનો સારથી છે, રથનો વાહક બની અગ્રભાગે સ્થિત રહે છે.
Verse 58
जया च विजया चैव जयंती पापनाशनी । इडा च पिंगला चैव वहंतोऽश्वमुखास्तथा
જયા અને વિજયા, તેમજ પાપનાશિની જયંતી; એ જ રીતે ઇડા અને પિંગલા—આ પણ વહન કરનારાં છે, જેમના મુખ અશ્વ સમાન છે.
Verse 59
डिंडिश्च शेषनागश्च गणाध्यक्षस्तथैव च । स्कंदरेवंततार्क्ष्याश्च तथा कल्माषपक्षिणौ
ડિંડી, શેષનાગ અને ગણાધ્યક્ષ; તેમજ સ્કંદ, રેવંત અને તાર્ક્ષ્ય; અને કલ્માષ નામના બે પક્ષી—આ બધા આ પરિકરમાં આવાહિત થાય છે।
Verse 60
राज्ञी च निक्षुभा देवी ललिता चैव संज्ञिका । तथा यज्ञभुजो देवा ये चान्ये परिकीर्तिताः
રાજ્ઞી, નિક્ષુભા દેવી અને લલિતા નામે પ્રસિદ્ધા; તેમજ યજ્ઞભોજી દેવો અને અન્ય જે પરિકીર્તિત છે—તે સૌ પણ અહીં આવાહિત થાય છે।
Verse 61
एभिः परिवृतो योऽसावधरोत्तरवासिभिः । तमहं लोककर्तारमाह्वयामि तमोपहम्
અધો અને ઊર્ધ્વ લોકમાં વસનારાઓથી પરિવૃત જે છે, તે લોકકર્તા, તમો-નાશક પ્રભુને હું આવાહન કરું છું।
Verse 62
अम्मयो भगवान्भानुरमुं यज्ञं प्रवर्तयन् । इदमर्घ्यं च पाद्यं च प्रगृहाण नमोनमः
હે અમૃતમય ભગવાન્ ભાનુ! જે આ યજ્ઞને પ્રવર્તાવે છે—આ અર્ઘ્ય અને આ પાદ્ય સ્વીકારો. તમને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 63
आवाहनम् । सहस्रकिरण वरद जीवनरूप ते नमः । इति सांनिध्यकरणम् ओंवषट् इत्युच्चार्य सूर्यस्य चरणयुगलं पश्यन् भुवि पद्म्यां पात्रीं निर्वापयेत् पाद्यं तदुच्यते । एवं पाद्यं दत्त्वा बद्धांजलिः सुस्वागतमिति कुर्यात् । स्वागतं भगवन्नेहि मम प्रसादं विधाय आस्यताम् । इह गृहाण पूजां च प्रसादं च धिया कुरु । तिष्ठ त्वं तावदत्रैव यावत्पूजां करोम्यहम्
આવાહન—“સહસ્રકિરણ, વરદ, જીવનરૂપ! તમને નમસ્કાર.” એમ કહી સાન્નિધ્ય કરાય છે. પછી “ઓં વષટ્” ઉચ્ચારી, સૂર્યના ચરણયુગલનું ધ્યાન કરતાં, ભૂમિ પર રાખેલા પદ્મચિહ્નિત પાત્રમાં જળ ઢાળે—તેને પાદ્ય કહે છે. પાદ્ય અર્પણ કરીને કરજોડે “સુસ્વાગતમ્” કહે—“સ્વાગત છે, હે ભગવન્! આવો; પ્રસન્ન થઈ આસન ગ્રહણ કરો. અહીં આ પૂજા અને પ્રસાદ સ્વીકારો; શુભ ભાવથી અનુગ્રહ કરો. જ્યાં સુધી હું પૂજા કરું, ત્યાં સુધી અહીં જ વિરાજો.”
Verse 64
एवं विज्ञापनं दद्यादनेन मंत्रेण कमलासनम् । तत्कमलासनं कमलनंदन उपाविशति । आसन उपविष्टस्य शेषां पूजां नियोजयेत् अनेन विधानेन । ओंसोममूर्तिक्षीरोदपतये नमः । इति क्षीरादिस्नपनम् । ओंभास्कराय नीरव सिने नमः । इति जलस्नानम् ततो वासोयुगं शुभ्रं दद्यात् अनेन मंत्रेण । इदं वासोयुगं सूर्य गृहाण कृपया मम । कटिभूषणमेकं ते द्वितीयं चांगप्रावरणम्
આ રીતે વિનયપૂર્વક નિવેદન કરીને આ મંત્રથી કમલાસન અર્પણ કરવું. કમલનંદન સૂર્યદેવ તે કમલાસન પર બિરાજે છે. તેઓ આસનસ્થ થયા પછી આ વિધાન મુજબ બાકી પૂજા કરવી. ‘ઓં સોમમૂર્તિક્ષીરોદપતયે નમઃ’—એ રીતે દૂધ વગેરે દ્વારા સ્નાપન. ‘ઓં ભાસ્કરાય નીરવ-શાંતયે નમઃ’—એ રીતે જલસ્નાન. ત્યારબાદ શુભ્ર શુદ્ધ વસ્ત્રયુગલ અર્પણ કરવું—‘હે સૂર્ય! કૃપા કરીને મારી તરફથી આ વસ્ત્રયુગલ સ્વીકારો; એક કટિભૂષણરૂપે અને બીજું અંગપ્રાવરણરૂપે।’
Verse 65
ततो यज्ञोपवीतं दद्यात् अनेन मंत्रेण । सूत्रतंतुमयं शुद्धं पवित्रमिदमुत्तमम् । यज्ञोपवीतं देवेश प्रगृहाण नमोऽस्तु ते
પછી આ મંત્રથી યજ્ઞોપવીત અર્પણ કરવું—‘શુદ્ધ સૂત્રતંતુઓથી બનેલું આ ઉત્તમ, પરમ પવિત્ર યજ્ઞોપવીત; હે દેવેશ! સ્વીકારો, તમને નમસ્કાર.’
Verse 66
ततो यथाशक्ति श्वेतमुकुटमुद्रिकादिभूषणानि दद्यात् अनेन मंत्रेण । मुकुटो रत्ननद्धोऽयं मुद्रिकां भूषणानि च । अलंकारं गृहणेमं मया भक्त्या समर्पितम्
પછી પોતાની શક્તિ મુજબ શ્વેત મુકુટ, મુદ્રિકા વગેરે ભૂષણો આ મંત્રથી અર્પણ કરવાં—‘આ મુકુટ રત્નોથી જડિત છે, સાથે અંગૂઠીઓ અને અન્ય આભૂષણો; મારી ભક્તિથી સમર્પિત આ અલંકાર સ્વીકારો.’
Verse 67
एवमलंकारं निवेद्य पश्चात्केशरकुंकुमकर्पूररक्तचंदनमिश्रमनुलेपनं दद्यात्
આ રીતે અલંકાર અર્પણ કર્યા પછી, કેસર, કુંકુમ, કપૂર અને રક્તચંદન મિશ્રિત સુગંધિત અનુલેપન અર્પણ કરવું।
Verse 68
ओंतवातिप्रिय वृक्षाणां रसोऽयं तिग्मदीधिते । स तवैवोचितः स्वामिन्गृहाण कृपया मम
ઓં। હે તીક્ષ્ણકિરણવાળા પ્રભુ! તમને અતિ પ્રિય વૃક્ષોમાંથી પ્રાપ્ત આ રસ છે; તે ખરેખર તમારા જ યોગ્ય છે. હે સ્વામી! કૃપા કરીને મારી તરફથી તેને સ્વીકારો।
Verse 69
ततश्चंपकजपाकरवीरकर्णककेसरकोकनदादिभिः पूजां कुर्यात्
ત્યારબાદ ચંપક, જપા, કરવીર, કર્ણિકા, કેસર, કોકનદ આદિ પુષ્પોથી પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 70
ओंवनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यो गंध उत्तमः । आहारः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्
ॐ આ ધૂપ વનસ્પતિઓનો દિવ્ય રસ છે, સુગંધથી સમૃદ્ધ અને ઉત્તમ ગંધવાળો છે; તે સર્વ દેવોનું આહાર સમાન છે—આ ધૂપ સ્વીકારો।
Verse 71
शल्लकीधूपमंत्रः । ततः पायसादिनिष्पन्नं नैवेद्यं निवेदयेदनेन मंत्रेण । नैवेद्यममृतं सर्वभूतानां प्राणवर्धनम् । पूर्णपात्रे मया दत्तं प्रतिगृह्ण प्रसीद मे
આ શલ્લકી-ધૂપનો મંત્ર છે. ત્યારબાદ પાયસ વગેરેમાંથી બનેલું નૈવેદ્ય આ મંત્રથી અર્પણ કરવું—“આ નૈવેદ્ય અમૃતસમાન છે, સર્વ ભૂતોના પ્રાણ વધારનાર છે. પૂર્ણ પાત્રમાં મેં આપેલું—તે સ્વીકારી મને પ્રસન્ન કરો।”
Verse 72
ततः शौचोदकतांबूलदीपारार्तिकशीतलिकापुनः पूजादि निवेद्य यथाशक्त्या स्तुत्वा सुकृतं दुष्कृतं वा क्षमस्वेति प्रोच्य विसर्जयेत् । ततो भूयो नमस्य हेमवस्त्रोपवीतालंकारान् ब्राह्मणाय निवेद्य निर्माल्यं संहृत्यांभसि निक्षिपेत्
પછી શૌચોદક, તાંબૂલ, દીપ, આરતી, શીતલિકા તથા પુનઃપૂજા વગેરે અર્પણ કરીને યથાશક્તિ સ્તુતિ કરવી અને “મારા દ્વારા થયેલું સુકૃત કે દુષ્કૃત—ક્ષમા કરો” એમ કહી વિસર્જન કરવું. ત્યારબાદ ફરી નમસ્કાર કરીને બ્રાહ્મણને સોનું, વસ્ત્ર, ઉપવીત અને આભૂષણો નિવેદિત કરવા; નિર્માલ્ય એકત્ર કરી જળમાં વિસર્જિત કરવું।
Verse 73
इत्यर्घ्यदानविधिः य एवं भास्करायार्घ्यं मूर्तौ मंडलकेऽपि वा । नित्यं निवेदयेत्प्रातः स्याद्रवेरात्मवत्प्रियः
આ રીતે અર્ઘ્યદાનની વિધિ છે. જે આ પ્રમાણે ભાસ્કરને—મૂર્તિમાં કે મંડલમાં પણ—દરરોજ પ્રાતઃ અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે રવિને પોતાના આત્મા સમાન પ્રિય બને છે।
Verse 74
अनेन विधिना कर्णो भास्करार्घ्यं प्रयच्छति । ततः सूर्यस्य पार्थासावात्मवद्वल्लभो मतः
આ જ વિધિથી કર્ણ ભાસ્કરને અર્ઘ્ય અર્પે છે. તેથી પૃથાપુત્ર તે સૂર્યદેવને પોતાના આત્માસમાન અતિ પ્રિય માનવામાં આવે છે.
Verse 75
अशक्तश्चेन्नित्यमेकमर्घ्यं दद्याद्दिवाकृते । ततोऽत्र रथसप्तम्यां कुंडे देयः प्रयत्नतः
જો કોઈ અસમર્થ હોય તો પણ નિત્ય દિવાકરને ઓછામાં ઓછું એક અર્ઘ્ય આપવું. પરંતુ આ વ્રતમાં રથસપ્તમીના દિવસે કુંડમાં વિશેષ પ્રયત્નથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 76
अश्वमेधफलं प्राप्य सूर्यलोक मवाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्योऽर्घोऽत्र भारत
અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય સૂર્યલોકને પામે છે. તેથી, હે ભારત, અહીં સર્વ પ્રયત્નથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 77
एवंविधस्त्वसौ देवो भट्टादित्योऽत्र तिष्ठति । भूयानतोऽपि बहुशः पापहा धर्मवर्धनः
આવો જ તે દેવ—ભટ્ટાદિત્ય—અહીં સ્થિત છે. વારંવાર પૂજિત થવાથી તે વધુ મહાન ફળ આપે છે, પાપ હરે છે અને ધર્મ વધારેછે.
Verse 78
दिव्यमष्टविधं चात्र सद्यः प्रत्ययकारकम् । पापानां चोपभुक्तं हि यथा पार्थ हलाहलम्
અહીં ‘દિવ્ય’ની આઠ પ્રકારની પરીક્ષાઓ છે, જે તરત જ સત્યનો નિશ્ચય કરાવે છે. તે પાપોને પણ ભસ્મ કરે છે—હે પાર્થ, જેમ હલાહલ વિષનું સેવન કરીને તેનું નિર્વિષીકરણ થયું હતું તેમ.