Adhyaya 46

Verse 1

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

નારદ બોલ્યા - બહૂદક કુંડના કિનારે આવેલા ઉત્તમ કપિલેશ્વર લિંગની પૂજા કરીને બુદ્ધિમાન નંદભદ્ર (આગળ વધ્યા).

Verse 2

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

પ્રણામ કરીને તે હાથ જોડીને સામે ઊભો રહ્યો. સંસારના ચરિત્રોથી થોડો દુઃખી થઈને તેણે એક ગાથા ગાઈ.

Verse 3

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

જો હું આ જગતના સર્જનહાર સદાશિવને જોઉં, તો અનેક પ્રશ્નો પૂછીને તે નાથને લજ્જિત કરી દઉં.

Verse 4

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

હે નિરીહ (ઈચ્છારહિત) પ્રભુ! શું જગતનું સર્જન કર્યા વિના તમારું કઈ અપૂર્ણ હતું? તમે ભાર્ગવની જેમ આ જગત અનેક રીતે કેમ રચ્યું છે?

Verse 5

सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च । अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्

તમે ચેતન, શુદ્ધ અને રાગાદિ દોષોથી રહિત છો; તો પછી તમારા સમાન ચેતન તત્ત્વ કેમ ન સર્જાયું? આ જડ જગત કેમ રચાયું?

Verse 6

निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः । ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्

હે નાથ, તમે નિર્વૈર અને સમભાવવાળા છો; છતાં સુખ-દુઃખ અને ભવ-અભવના કારણે બ્રહ્માથી કીટ સુધી જગત કેમ ક્લેશ પામે છે?

Verse 7

कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव । किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद

હે સદાશિવ, કેટલાકને સ્વર્ગમાં અને કેટલાકને નરકમાં પાડીને તમે કયો ફળ પ્રાપ્ત કરો છો? તમે આવું કેમ કરો છો—કહો.

Verse 8

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी । क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते

હે નાથ, કરુણાસાર! પુત્રાદિ પ્રિયજનોથી વિયોગ પામેલા આ માનવો કરુણ રીતે રડે છે; શું તમારા હૃદયમાં દયાનો એક કણ પણ ઉદ્ભવે નહીં?

Verse 9

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा । यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे

હે ઈશ્વર, આ સર્વથા અત્યંત અનુચિત છે કે તમારા ભક્તો પણ પાપીઓ સાથે દુઃખસાગરમાં ડૂબે.

Verse 10

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः । स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्

સંસારના આવા વર્તનથી મોહિત થઈ હું હવે બીજા કોઈ સ્થાનાંતરે નહીં જાઉં; ન ભોજન કરીશ, ન જળ પીશ।

Verse 11

मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः । स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः

‘મરણાંત સુધી જ જઈશ; અહીં જ રહીશ’—એવું વિચારી. આમ મનન કરતાં નંદભદ્ર એકલો ત્યાં જ ઊભો રહ્યો।

Verse 12

ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे । कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ

પછી ચોથા દિવસે, શુભ બહૂકા તટ પર, સાત વર્ષનો એક બાળક ભારે પીડાથી પીડિત થઈને આવ્યો।

Verse 13

कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद । नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः

એ બાળક અત્યંત કૃશ હતો, તેનું કૂષ્ઠ સડીને વહી રહ્યું હતું, અને તે પગલે પગલે મૂર્છિત થતો હતો; ભારે કષ્ટે પોતાને સંભાળી તેણે નંદભદ્રને આ વચન કહ્યાં।

Verse 14

अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि । ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः

“અહો! સુંદર અને સુગઠિત સર્વાંગવાળા મહાશય, તમે પણ કેમ દુઃખી છો?” ત્યારબાદ નંદભદ્રે તેને પોતાના દુઃખનું સમગ્ર કારણ સમજાવ્યું।

Verse 15

श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् । अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता

સર્વ કારણ સાંભળી તે બાલક દીનમને બોલ્યો—“હાય! કેટલું અતિ કઠોર દુઃખ, કે બુદ્ધિમાનોમાં પણ ક્યારેક અબુદ્ધિ આવી પડે!”

Verse 16

संपूर्णोद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा । मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः

ઇન્દ્રિયો અને અંગો પૂર્ણ હોવા છતાં લોકો વ્યર્થ મરણ ઇચ્છે છે. પરંતુ અહીં ખટ્વાંગે તો માત્ર એક મુહૂર્તમાં જ મોક્ષમાર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 17

तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः । अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः

તો પછી—સત્ય આયુષ્ય બાકી હોય ત્યારે ભારતખંડને કોણ ત્યજી દેશે? હું જ, એમ માનું છું, દૃઢ છું—કારણ કે હું માતા-પિતા બંનેથી વિયોગી છું.

Verse 18

अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च । सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बतश्रुतिः

હું ચાલવા પણ અશક્ત છું, અને મરવું પણ નથી ઇચ્છતો. હાય! પ્રાચીન કહેવત સાચી—દરેક લાભ સાથે અહંકાર અને પીડાનો ભાર પણ જોડાય છે.

Verse 19

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् । शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन

તને સંતોષ યોગ્ય છે, કારણ કે તારો દેહ દૃઢ છે. કાશ! કોઈ રીતે મારું શરીર પણ નિરોગી થઈ જાય—એ મારી ઇચ્છા છે.

Verse 20

क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे । इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्

ક્ષણક્ષણ હું એ જ કરું, જેના દ્વારા યુગે યુગે જીવનનો ભોગ મળી શકે—જો મારી ઇન્દ્રિયો વશમાં હોય અને શરીર દૃઢ બને.

Verse 21

सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च

એવો માણસ પણ જો બીજું કંઈ ઇચ્છે, તો તેના કરતાં વધુ અચેત કોણ? શોકના અવસર હજારો છે અને હર્ષના અવસર માત્ર સૈકડા છે.

Verse 22

दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वबपायेषु कर्मसु

દિવસે દિવસે આપત્તિઓ મૂર્ખને જ વશ કરે છે, પંડિતને નહીં; કારણ કે પંડિત જ્ઞાનવિરુદ્ધ અને અનેક જોખમવાળા કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થતો નથી.

Verse 23

मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः । अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम

તમારા જેવા બુદ્ધિમાન દુઃખના મૂળ પર પ્રહાર કરવામાં જ તત્પર રહે છે. તેઓ અષ્ટાંગ બુદ્ધિ કહે છે, જે સર્વ કલ્યાણને વિઘ્નથી બચાવે છે.

Verse 24

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला । अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च

શ્રુતિ-સ્મૃતિને વિરુદ્ધ ન જાય એવી તે નિર્મળ બુદ્ધિ તારા અંદર છે; અને તે કષ્ટોમાં, દુર્ગમ સંકટોમાં, તેમજ સ્વજનો પર આવેલી આપત્તિઓમાં પણ અડગ રહે છે.

Verse 25

शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः । नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्

તમારા જેવા સજ્જનો શરીર અને મનના દુઃખોથી કદી ખચકતા નથી. જે અપ્રાપ્ય છે તેની લાલસા કરતા નથી અને જે ગુમાયું છે તેના માટે શોક કરવાનું પસંદ કરતા નથી.

Verse 26

आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः । मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाब्यामर्पितं जगत्

આપત્તિમાં પંડિતબુદ્ધિવાળા મનુષ્યો મોહ પામતા નથી. આ જગત મન અને દેહમાંથી ઉત્પન્ન બે પ્રકારના દુઃખોથી પીડિત છે.

Verse 27

तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु । व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्

આ બે દુઃખોના શમનનો ઉપાય વિગતે અને સંક્ષેપે સાંભળો—રોગ લાવે એવા અનિષ્ટ સ્પર્શથી દૂર રહેવું અને ઉપદેશ મુજબ શ્રમ વગેરેનો ત્યાગ કરવો.

Verse 28

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरिरं मानसं च यत् । मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्

દુઃખ બે પ્રકારનું—શારીરિક અને માનસિક—અને તે ચાર કારણોથી થાય છે. માનસિક દુઃખ અપ્રિયના સંયોગથી અને પ્રિયના વિયોગથી થાય છે.

Verse 29

द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् । मानसेन हि दुःखैन शरीरमुपतप्यते

આ મહાકષ્ટ દ્વિપ્રકારનું કહેવાયું છે. માનસિક દુઃખથી શરીર પણ તપીને પીડાય છે.

Verse 30

अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् । तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्

જેમ લાલગરમ લોખંડના પિંડથી કુંભમાં રહેલું પાણી તપે છે, તેમ ઉપચાર કરવાથી અને કારણનો સતત ત્યાગ કરવાથી તે તત્કાળ શમન પામે છે.

Verse 31

व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु । मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना

રોગ અને આંતરિક વ્યથા—બન્નેનું શમન દ્વિવિધ ક્રિયાયોગથી થાય છે; તેથી જ્ઞાનરૂપ જળથી અગ્નિ જેમ બુઝે તેમ મનને શાંત કરવું જોઈએ.

Verse 32

प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति । मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते

મન શાંત થાય ત્યારે શરીરનું દુઃખ પણ શમે છે; અને મનના દુઃખનું મૂળ ‘સ્નેહ’ એટલે આસક્તિ છે એમ સમજાય છે.

Verse 33

स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च । स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च

આસક્તિના કારણે સજ્જન પણ જીવરૂપે નિત્ય દુઃખ પામે છે; દુઃખો આસક્તિ-મૂલ છે અને ભયો પણ આસક્તિથી જ જન્મે છે.

Verse 34

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

શોક-હર્ષ તથા પરિશ્રમ—આ બધું આસક્તિમાંથી જ પ્રવર્તે છે.

Verse 35

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

સ્નેહથી ઇન્દ્રિયોના રાગનો ઉદય થાય છે અને તેમાંથી વિષયક કામનাও જન્મે છે. આ બન્ને અશ્રેયના કારણ છે; અને અહીં પહેલું—સ્નેહ—મુખ્ય પ્રેરક માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 36

त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः । अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः

અતએવ ત્યાગી દુઃખી થતો નથી—તે વૈરરહિત અને ગ્રહણાસક્તિ વિનાનો રહે છે. પરંતુ જે ત્યાગ કરતો નથી, તે અહીં વારંવાર જન્મ-મરણને પામે છે.

Verse 37

तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्

અતએવ મિત્રો તરફથી હોય કે ધનસંચયથી—સ્નેહાસક્તિની લાલસા ન કરવી. અને પોતાના શરીરથી ઊભું થતું બંધન-દુઃખ જ્ઞાનથી દૂર કરવું.

Verse 38

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

જ્ઞાનયુક્ત, શાસ્ત્રજ્ઞ અને કૃતાત્મા એવા સિદ્ધોમાં સ્નેહાસક્તિ ચોંટતી નથી; તે કમળપત્ર પરના જળની જેમ સરકી જાય છે.

Verse 39

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते

રાગથી અભિભૂત પુરુષને કામ ખેંચી લઈ જાય છે. તેથી તેની ઇચ્છા જન્મે છે અને પછી તૃષ્ણા ક્રમે વધતી જાય છે.

Verse 40

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता । अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी

તૃષ્ણા સર્વ પાપોમાં અતિ પાપિષ્ઠ માનવામાં આવી છે; તે સદા ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન કરે છે. તે અધર્મથી ભરપૂર છે અને તેના અનુસંધાને ભયંકર પરિણામો આવે છે.

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

જે તૃષ્ણાને દુર્મતિ લોકો ત્યજવું કઠિન માને છે, જે કદી જર્જરિત થતી નથી અને જે પ્રાણાંતક રોગ છે—એ તૃષ્ણાને ત્યજનારને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा

એ તૃષ્ણાને ન આદિ છે ન અંત; તે મનુષ્યોના દેહની અંદર વસે છે. તે ઉત્પન્ન થતાં જ તેમને નાશ કરે છે, જેમ લોખંડને ઝાંઝર લોખંડને ખાઈ જાય છે.

Verse 43

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति

જેમ ઇંધણમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિ એ જ ઇંધણને નાશ કરે છે, તેમ અશાંત આત્માવાળો મનુષ્ય પોતાના અંદરથી ઊઠેલા લોભથી વિનાશ પામે છે.

Verse 44

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु । प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्

અતએવ લોભ કરવો નહીં—ન પોતાના શરીર વિષે, ન પોતાના આત્મબંધુઓ વિષે. પ્રાપ્ત થાય ત્યારે અતિ હર્ષ ન કરવો અને નાશ/હાનિ થાય ત્યારે શોક ન કરવો.

Verse 45

नंदभद्र उवाच । अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् । त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन

નંદભદ્ર બોલ્યા—અહો બાલ! મારા મતમાં તું બાલ નથી; હું તને નમસ્કાર કરું છું. તારા વચનોથી હું અત્યંત તૃપ્ત થયો છું; છતાં તને થોડું વધુ પૂછવા ઇચ્છું છું.

Verse 46

कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः । निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते

માનવો કામ, ક્રોધ, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયોનું નિંદન કરે છે; છતાં એ જ વિષયો અંગે મારા અંદર સદા બોલવાની ઇચ્છા જન્મે છે.

Verse 47

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् । इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः

“હું આ છું, આ મારું છે, આ કાર્ય કરવાનું છે, હું એવો જ છું”—આવી આત્મસંબંધિત ધારણાઓને ‘અહંકાર’ કહેવાય છે.

Verse 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

જે માનસિક પ્રેરણા ઉદ્ભવીને ચિત્તને ઉચ્છૃંખલ કરી મનને અસ્થિર રીતે વિખેરી નાખે, તે પરિહાર્ય છે. તેને ‘કામ’ એટલે અભિલાષા કહે છે; શ્રેય ઇચ્છનાર પુરુષે તેને ત્યજવું જોઈએ.

Verse 49

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा । क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्

સ્વર્ગ કે મોક્ષની ઇચ્છા—માત્ર પથ્થરથી જ સિદ્ધ થાય એમ કેવી રીતે? અને જો ક્રોધ ખરેખર ત્યજ્ય હોય, તો પછી શત્રુક્ષય કેવી રીતે થશે?

Verse 50

बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः । इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्

તે તત્ત્વને વશ કર્યા વિના બાહ્ય અને આંતરિક સર્વ વસ્તુઓ તૃણ સમાન તુચ્છ જાણાય છે. તેથી ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી દુષ્ટ વૃત્તિઓને દબાવી દેવી જોઈએ.

Verse 51

कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् । एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे

ધર્મશ્રવણ કેવી રીતે થશે અને જીવન કેવી રીતે ટકશે? આ અજ્ઞાનના સંકટમાં મારું મન ઘાયલ થઈને અત્યંત ખિન્ન થાય છે.

Verse 52

तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना । एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्

તો ચૈતન્ય આત્માએ આ જડ વિશ્વ કેમ સર્જ્યું? અને આ રીતે અનેક રૂપે દુઃખ કેમ પીડે છે—હાય, આ બધું ક્યાંથી આવ્યું?

Verse 53

बाल उवाच । सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः । श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया

બાલ બોલ્યો—તમે યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; આ જ વિષયમાં જીવો મોહ પામે છે. એકાગ્ર મનથી સાંભળો; આ મેં દ્વૈપાયન (વ્યાસ) પાસેથી જાણ્યું છે.

Verse 54

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा । साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ

પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અનાદિ છે—એવું અમે પ્રાચીન કાળથી સાંભળ્યું છે. સૃષ્ટિ પહેલાં તેઓ સાધર્મ્યથી સાથે સ્થિત રહે છે; બંને અજર અને અમર છે.

Verse 55

ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत

ત્યારે પ્રાચીન કાળે કાળ અને સ્વભાવથી પ્રેરિત પ્રકૃતિએ પુરુષ સાથે સંયોગ ઇચ્છ્યો; તે સંયોગના અભાવે તે વ્યાકુળ થઈ પ્રકુપિત બની।

Verse 56

ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता । राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत

પછી તમોમયી તે પ્રકૃતિ પર દેવતાએ લીલાપૂર્વક દૃષ્ટિ પાડી; તે દૂષિત અને ચંચળ બની રાજસી થઈ, અને સાથે સાથે સાત્ત્વિકી પણ પ્રગટ થઈ।

Verse 57

एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् । तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत

આ રીતે દેવદર્શન (દૃષ્ટિ)થી પ્રકૃતિ ત્રિગુણત્વને પામી; તેને આધાર બનાવી પરમ ત્રિમૂર્તિ પ્રગટ થઈ।

Verse 58

तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः । असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः

તેણીની વ્યક્ત અભિવ્યક્તિ માટે તેઓ પોતાના સ્વાંશથી પ્રવૃત્ત થયા; ત્યારથી ત્રિગુણયુક્ત ‘મહત્તત્ત્વ’ ઉત્પન્ન થયું—એવું બુદ્ધિમાનો કહે છે।

Verse 59

अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः । तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्

ત્યારબાદ સત્ત્વ-રજસ્-તમસ્ સ્વરૂપ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; તમસ્ રજસ્ તરફ વળે છે અને રજસ્ આગળ સત્ત્વગુણ તરફ લઈ જાય છે।

Verse 60

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः । तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः

મનીષીઓ કહે છે કે શુદ્ધ સત્ત્વમાંથી જ મોક્ષ પ્રગટે છે. તેથી સર્વથા પરિશુદ્ધિ માટે તમસ અને રજસને સર્વ રીતે શુદ્ધ કરવાં જોઈએ.

Verse 61

जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः । तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि

પરમેશ્વરે પોતાના જ અંશોનું ‘જીવાત્મા’ નામે વિભાજન કર્યું. જેટલા ક્ષેત્રજ્ઞ આત્માઓ છે, એટલાં જ ખરેખર દેહો છે.

Verse 62

निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः । तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

જેમ તપ્ત લોખંડના ગોળામાંથી ચીંગારીઓ નીકળે છે, તેમ તામસ અહંકારમાંથી તન્માત્રાઓ અને ભૂતતત્ત્વોની આ સૃષ્ટિપ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 63

इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि । एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्

સાત્ત્વિક અંશમાંથી જ જ્ઞાન અને કર્મ ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે; તે પણ ત્રિગુણમય છે. આ સાધન-યંત્ર દ્વારા સચ્ચિદાનંદના દર્શનથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 64

रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः । तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्

મુમુક્ષુઓ સત્ત્વ દ્વારા જ રજસ અને તમસને શુદ્ધ કરે છે. તેથી ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિને—કામ અને ક્રોધ તરફ દોડતી—નિગ્રહ કરી પરિશીલિત કરવી જોઈએ.

Verse 65

अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते । राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी

સાત્ત્વિક અહંકારનું સેવન કરનાર સાધક સાત્ત્વિક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ રજસ અને તમસથી ઉત્પન્ન કામાદિ વૃત્તિઓ તારે ત્યજવી જોઈએ.

Verse 66

सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः । गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव

સંસારને જીતવા ઇચ્છનારોએ હંમેશાં સાત્ત્વિક ભાવોનું જ સેવન કરવું જોઈએ. હવે હું તને ત્રિગુણનાં લક્ષણો સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 67

सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्

શાસ્ત્રાભ્યાસ, ત્યારબાદ જ્ઞાનનો ઉદય, શૌચ, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, ધર્મક્રિયાનું આચરણ અને આત્મચિંતન—આ સાત્ત્વિક ગુણનાં લક્ષણો છે.

Verse 68

अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च । क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्

અન્યાયથી ધનદાન કરવું, આળસ, નાસ્તિકતા, ક્રૂરતા અને યાચકવૃત્તિ વગેરે—આ તામસ ગુણનાં લક્ષણો છે.

Verse 69

तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् । राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता

અતએવ પ્રબુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત સાત્ત્વિક ભાવોથી દેવત્વ પ્રાપ્ત થાય છે; રાજસ ભાવોથી માનવત્વ મળે છે; અને તામસ ભાવોથી સ્થાવર યોનિમાં પતન થાય છે.

Verse 70

बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना

બુદ્ધિ આદિ આ જ તત્ત્વોથી નિશ્ચિત મુક્તિ થાય છે; અને આ જ તત્ત્વો વિપરીત બને તો યાતના તથા દુઃખ પણ ઉપજે છે.

Verse 71

अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते । कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा

આનો અભાવ હોય તો ખરેખર કશુંય યોગ્ય રીતે સિદ્ધ થતું નથી. જેમ કસોટી અને શુદ્ધિક્રિયા સોનાને તથા તેની મિશ્રધાતુઓને શુદ્ધ કરે છે, તેમ ઉચ્ચ તત્ત્વ નીચા તત્ત્વોને પરિશોધે છે.

Verse 72

तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः । अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्

તેમ જ રજસ્ અને તમસ્ સત્ત્વગુણોથી શુદ્ધ થાય છે. કારણ કે આ અનાદિ સમવાય (સંયોગ)માંથી જ ગુણોનો પરસ્પર સંકર ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 73

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः

પ્રાણીઓ સુખી અને દુઃખી એમ બંને રૂપે, તેમજ શાસ્ત્રોપદેશને દર્શન-ગ્રહણ કરનાર તરીકે પણ કહેવાય છે. અને ઈશ્વરે દરેક એક-એક ગુણને અઠ્ઠાવીસ લાખના પરિમાણે (વિસ્તારથી) વહેંચ્યો છે.

Verse 74

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

પછી તેણે તે જીવયોનિઓને ચોર્યાસી લાખમાં વિભાજિત કરી. તે મનના સાન્નિધ્યથી—અને એ જ રીતે આત્માથી પણ—નિશ્ચિતપણે ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 75

ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः । क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः

તે બધા ઈશ્વરના અંશ છે; છતાં પ્રકૃતિના ગુણોથી મોહિત થાય છે. અને વિભુની વ્યવસ્થા મુજબ તેઓ નિશ્ચયે ક્લેશ ભોગવે છે.

Verse 76

अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे । मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्

અન્ન, દૂધ અને સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે તત્ત્વજ્ઞો કહે છે—શિવભાવથી ભાવિત માનવજન્મ જ પરમ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 77

नंदभद्र उवाच । एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते । ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः

નંદભદ્ર બોલ્યો—એવું જ છે; પરંતુ, હે મહામતિ, હું ફરી પૂછું છું. ઈશ્વરો સર્વદાતા હોય તો દેવતાઓની પૂજા કોણ કરે છે?

Verse 78

स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् । विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः

પોતાના ભક્ત માનવોને દેવતાઓ દુઃખોથી કેમ રક્ષતા નથી? વિશેષ કરીને, કેટલાક લોકો દેવવ્રતોમાં રત હોવા છતાં દુઃખમાં ડૂબેલા દેખાય છે.

Verse 79

इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे

આ રીતે મારી બુદ્ધિ મોહિત થાય છે; કહો, હે બાલક, તું આ વિષે શું માને છે?

Verse 80

बाल उवाच । अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः । कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते

બાળકે કહ્યું—દેવભક્ત બે પ્રકારનો સ્મૃત છે: અશુચિ અને શુચિ. જે કર્મ, મન અને વાણીથી એમાં જ રત રહે, તે જ સાચો ભક્ત કહેવાય.

Verse 81

अशुचिर्देवताश्चैव यदा पुजयते नरः । तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्

જ્યારે કોઈ મનુષ્ય અશુચિ રહીને દેવતાઓની પૂજા કરે છે, ત્યારે ભૂતો તેમાં પ્રવેશ કરે છે અને તે એ જ ક્ષણે મોહમાં પડી જાય છે.

Verse 82

विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते । ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः । शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्

મોહિત થઈ તે અનેક અયોગ્ય કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; તેથી તે ઝડપથી નાશ પામે છે. તેથી અશુચિ વ્યક્તિએ પૂજા ન કરવી. પરંતુ જે શુચિ રહીને યોગ્ય રીતે અર્ચના કરે, તેને પણ જો કંઈ અશુભ થાય—

Verse 83

तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते । महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः

તેના પૂર્વકૃત કર્મોના પ્રગટ ફળ—કરોડો કર્મો સમાન—ક્ષય પામે છે. અને મહેશ્વર ત્યાં જ તે ક્ષણે બ્રહ્મહત્યા વગેરે ભયમાંથી મુક્ત કરે છે.

Verse 84

सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् । अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा

તીર્થોમાં સ્નાન કર્યા છતાં દુઃખ કેમ નિવૃત્ત થતું નથી? અને બીજો માણસ કેવી રીતે મુક્ત થાય છે? અંબરીષની પુત્રીને પર્વત પરથી અપહરણ કરીને, તેમજ નારદ પાસેથી પણ જેમ સાંભળ્યું છે તેમ—

Verse 85

सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् । ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्

સીતા-અપહરણ સંબંધિત કષ્ટ રામે પણ ભોગવ્યું; તો બીજો કેવી રીતે મુક્ત થાય? બ્રહ્માએ પણ શિરચ્છેદની કામનાથી પોતાની જ પુત્રી પાછળ ગમન કર્યું.

Verse 86

इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् । तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा

ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, રવિ (સૂર્ય), વિષ્ણુ વગેરે મુખ્ય દેવતાઓ પણ પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ પામે છે; તેથી મનુષ્યોએ કરેલું કર્મ નિશ્ચિતપણે સદા ભોગવવું જ પડે.

Verse 87

मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः । किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः

પોતાના કરેલા કર્મમાંથી કોઈ પણ મુક્ત થતો નથી—આ શ્રુતિનો નિર્ણય છે; પરંતુ દેવપ્રસાદથી એક વસ્તુ (ઉદ્ધાર/કલ્યાણ) દેવવ્રતમાં સ્થિર જનને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 88

बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना । तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः

જે ફળ બહુ જન્મોમાં ભોગવવું પડે, તે એક જ જન્મમાં ભોગવી શકાય; અને તે ભોગવીને કર્મફળનો ભોગ ક્ષીણ થાય ત્યારે સાચો અર્થ સ્પષ્ટ થાય—આ નિશ્ચિત મત છે.

Verse 89

ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः । इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च

જેનાં પાપો દૂર થયા છે, જે શુદ્ધ છે અને દેવતાવ્રતમાં પરાયણ રહી તપ કરે છે—તે અહીં પુત્ર-પૌત્રો સાથે આનંદ કરે છે; અને પરલોકમાં પણ, ત્યાં અને અહીં બન્ને સ્થાને હર્ષ પામે છે.

Verse 90

तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः । प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः

આથી શુચિ અને શ્રદ્ધાયુક્ત જનોએ સદા દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ; અને પોતાના વર્ણ માટે નિર્ધારિત કર્મોથી પોતાની પ્રકૃતિનું શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

Verse 91

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् । दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः

દુરાચારવાળા માટે આચરેલો ધર્મ પણ માત્ર ક્લેશનું કારણ બને છે, શુભ ફળ આપતો નથી—એવું ભગવાન હરએ કહ્યું છે.

Verse 92

भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः । स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्

આથી પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે છે, અને સદાશિવ પૂજનીય છે. સ્વાચારથી રાગ-દ્વેષનો ત્યાગ કરવો—આ જ પરમ ઉપદેશ છે.

Verse 93

नन्दभद्र उवाच । शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा । मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि

નન્દભદ્ર બોલ્યા—હે શુદ્ધપ્રજ્ઞ! આ શું છે કે પાપી મનુષ્યો પણ ક્યારેક પત્નીઓ અને ધન સાથે આનંદિત દેખાય છે?

Verse 94

बाल उवाच । व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु । रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः

બાલ બોલ્યા—સ્પષ્ટ છે કે તેમણે પૂર્વજન્મોમાં તમોગુણના પ્રભાવથી પણ દાન આપ્યું હતું, અને રજોગુણના પ્રભાવથી શંભુની પૂજા કરી હતી. તેથી તેમને પોતાના કૃત કર્મનું ફળ મળ્યું છે.

Verse 95

किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः । धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर

પરંતુ તમોગુણના પ્રભાવથી જે કર્મ કરાયું, તેના પરિણામે તેમના હૃદયમાં ધર્મ પ્રત્યે ફરી રતિ ઉત્પન્ન થતી નથી; તેથી, હે વિદ્વત્તમ।

Verse 96

भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः । अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते

પુણ્યફળ ભોગવીને તે નરકમાં જાય છે—આ સંશય છે. અને આ જ સંશય વિષે માર્કંડેયે જે કહ્યું છે, તે પ્રામાણ્ય ઉપદેશરૂપે સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 97

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

કોઈ એક માટે ફળ માત્ર આ લોકમાં છે, પરલોકમાં નથી; બીજા માટે માત્ર પરલોકમાં છે, અહીં નથી. કોઈ માટે અહીં અને ત્યાં બંનેમાં; અને કોઈ માટે ન ત્યાં, ન અહીં.

Verse 98

पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि । इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः

પૂર્વે સંચિત પુણ્ય જ ભોગવાય છે; માત્ર ભોગથી નવું પુણ્ય ઉપજતું નથી. આ લોકનો ભોગ દુર્ભાગ્યવાન અને અલ્પબુદ્ધિનો જ કહેવાયો છે.

Verse 99

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि । परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्

જેનાં પાસે પૂર્વસંચિત પુણ્ય નથી, પરંતુ જે તપ દ્વારા તેને કમાય છે—તે ધીમાનનો ભોગ પરલોકમાં તેના કર્મફળરૂપે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 100

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् । ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्

જેનામાં પૂર્વોપાર્જિત પુણ્ય નથી અને જે અહીં પણ પુણ્ય કમાતો નથી, એવો માણસ ઇહલોકમાં કે પરલોકમાં—નિશ્ચયે ધિક્કારયોગ્ય નરાધમ છે.

Verse 101

इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः । भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि

હે મહાભાગ! આ જાણીને, અંતરના સર્વ શલ્ય (કાંટા) સંપૂર્ણપણે ત્યજી દે. રુદ્રનું ભજન કર અને પોતાના વર્ણધર્મનું પાલન કર—આથી પરે કશું નથી.

Verse 102

योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति । तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः

જે ઇચ્છિત વસ્તુઓ નષ્ટ થાય ત્યારે શોક કરે છે અને પ્રાપ્ત થાય ત્યારે પણ શોક કરે છે—તે તૃપ્ત હોય કે બંધનમાં હોય—નિશ્ચયે તે અન્ય જન્મ સાથે બંધાયેલો છે.

Verse 103

नन्दभद्र उवाच । नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते । को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्

નન્દભદ્ર બોલ્યો—તમને નમસ્કાર! તમે બાળ નથી, છતાં બાળરૂપ ધારણ કર્યું છે અને તમે ધીમાન છો. તમે તત્ત્વથી કોણ? હે શુચિસ્મિત, હું તમને યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 104

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा । तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया

મેં ઘણા વૃદ્ધોને જોયા છે અને હંમેશાં તેમની સેવા પણ કરી છે; પરંતુ એમમાં આવી બુદ્ધિ મેં ન જોઈ, ન કદી સાંભળી.

Verse 105

येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च । तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम

જેણે મારા જન્મ વિષયક સંશયો સહજ રીતે દૂર કર્યા, તેથી તું સામાન્ય સ્વરૂપનો નથી—આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે.

Verse 106

बाल उवाच । महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः । इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्

બાળકે કહ્યું—આ કહેનારું મહાન વિષય છે; એકાગ્ર ચિત્તે તત્ત્વથી સાંભળ. આથી આગળ ગણીએ તો સાતમા જન્મમાં હું…

Verse 107

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः । वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः

વૈદીશ નગરમાં હું ‘ધર્મજાલિક’ નામનો બ્રાહ્મણ હતો—વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વનો જાણકાર તથા સ્મૃતિ-શાસ્ત્રના અર્થોમાં શ્રેષ્ઠ વિદ્વાન.

Verse 108

व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः । किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्

હું ધર્મશાસ્ત્રોનો વ્યાખ્યાતા બની, જાણે સాక్షાત્ બૃહસ્પતિ જ હોઉં; છતાં લોકોમાં અનેક પ્રકારના ‘ધર્મ’ને ઊંચા સ્વરે પ્રચાર કરતો હતો.

Verse 109

स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् । मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा

સાચે જ હું પોતે અતિદુરાચારી હતો—પાપીઓમાં પણ પાપરાજ. હું માંસાહારી, મદ્યસેવી અને સદા પરસ્ત્રીમાં આસક્ત હતો.

Verse 110

असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः । लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्

હું અસત્ય બોલનાર અને દંભી હતો—સદા ‘ધર્મ’નો ધ્વજ ધારણ કરતો ખલ. લોભી અને દુર્મન, હું માત્ર વાણીનો ઉપદેશક; ક્યારેય ક્યાંય કર્તા નહોતો.

Verse 111

यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च । तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत

જાળ ફેંકનારની જેમ હું લોકો પર જાળ પાથરતો હતો; તેથી તત્ત્વજ્ઞોએ મને ‘ધર્મજાલિક’—ધર્મના નામે જાળ વણનાર—કહ્યો.

Verse 112

सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते । मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्

આ રીતે અનેક પાપો કરીને, અંત સમય આવતા હું મરીને યમલોક ગયો અને ‘કૂટશાલ્મલી’ નામના નરકમાં પાડી દેવાયો.

Verse 113

यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् । खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च

પછી યમદૂતોએ મને ઘસડી લઈ ગયા; મારા જ કર્મો મને યાદ કરાવાયા. તલવારો વડે કાપાતો હું મરતો પણ અને ફરી જીવતો—વારંવાર.

Verse 114

आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः । नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः

પોતાને અનેક રીતે ધિક્કારતો હું નરકમાં અનંત વર્ષો રહ્યો; જે ધર્મને પીડે છે, તેની એવી જ ગતિ વારંવાર પાછી આવે છે.

Verse 115

सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् । नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा

જો ધર્મ તરફની જાગૃતિ માત્ર એક મુહૂર્ત જેટલી પણ થાય, તો તે પુરુષ ખરેખર ધન્ય છે. કર્મભૂમિ (માનવલોક)ને વારંવાર નમસ્કાર—જ્યાં પુણ્ય અને પાપ બન્ને કરી શકાય છે।

Verse 116

यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति । ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्

એ કર્મભૂમિમાં એક મુહૂર્તમાં કરેલું કર્મ યુગો સુધી પણ નાશ પામતું નથી. તેથી જ્ઞાની જનકે નરકમાંથી મુક્તિ કરાવી।

Verse 117

तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः । स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः

તેમની સાથે હું પણ મુક્ત થયો, છતાં કોઈ રીતે પીડિત જ રહ્યો. પછી સ્થાણુત્વ જેવી સ્થિતિ અનુભવીને અનેક ક્લેશો ભોગવ્યા।

Verse 118

कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे । तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया

પછી હું સરસ્વતીના શુભ કિનારે એક કીટ બન્યો. ત્યાં માર્ગ પર હું અચાનક જાણે સુખથી ઊંઘતો પડ્યો હતો।

Verse 119

आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् । तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्

આવતા આ રથનો ઊંચો શબ્દ મેં સાંભળ્યો. મેઘગર્જના સમાન તે નાદ સાંભળીને હું અચાનક ભયભીત થઈ ઝડપથી દોડી ગયો।

Verse 120

मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् । एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया

માર્ગ છોડીને હું બહુ દૂર દોડી ભાગવા લાગ્યો. એ જ સમયે યદૃચ્છાએ ત્યાં વ્યાસમુનિ આવી પહોંચ્યા.

Verse 121

स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः । यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः

તે મુનિ કૃપાથી યુક્ત થઈ મને ભયગ્રસ્ત જોયા—જેનાથી સર્વ લોકોના નાનાવિધ ધર્મો પ્રકીર્તિત થયા છે.

Verse 122

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः । ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया

એ જ બ્રાહ્મણજન્મના પુણ્યપ્રભાવથી મારો વ્યાસમુનિ સાથે સંગમ થયો. ત્યારબાદ સર્વ ધ્વનિ-ભાષાના જ્ઞાતા પૂજ્ય મહર્ષિએ મને કીટભાષામાં સંબોધ્યા.

Verse 123

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव

“હે કીટ! તું આમ કેમ નાશ પામે છે અને મૃત્યુથી કેમ ડરે છે? અહો, એવી ભીતિ તો મનુષ્યને યોગ્ય—તને કેવી રીતે?”

Verse 124

इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन

આમ કહ્યા પછી હું—પૂર્વપુણ્યથી વિવેકવાન બની—વ્યાસમુનિને બોલ્યો: “હે જગદ્વંદ્ય! આ મૃત્યુથી મને કશી પણ ભીતિ નથી.”

Verse 125

एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् । अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः

હે માન્યવર! મારું આ જ ભય છે કે હું વધુ અધમ ગતિને પામું. આ કુયોનિથી પણ નીચે કરોડો અન્ય અત્યંત નીચ યોનિઓ અસ્તિત્વમાં છે.

Verse 126

तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा

તે યોનિઓમાં ગર્ભવાસ વગેરે થી શરૂ થતા ક્લેશોથી હું ભયભીત અને વ્યાકુળ છું; બીજું કોઈ કારણ નથી.

Verse 127

व्यास उवाच । मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव । मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्

વ્યાસે કહ્યું—ભય ન કર; સર્વ યોનિઓથી, જાણે દીર્ઘ કાળના ભયથી પણ, ડરશો નહીં. હું તને મુક્ત કરીશ અને નિશ્ચયે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરાવીશ.

Verse 128

इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् । मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्

કાલિયે એમ કહ્યા પછી મેં તે જગદ્ગુરુને પ્રણામ કર્યો; પછી માર્ગે પાછો ફરતાં ચક્રથી પીડિત થઈ હું મૃત્યુને પામ્યો.

Verse 129

ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् । तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्

ત્યારબાદ જ્યારે હું કાગડો, શિયાળ વગેરે યોનિઓમાં જન્મ્યો, ત્યારે ત્યારે વ્યાસજી આવીને મને તે (ઉદ્ધારક) વચન યાદ કરાવતા રહ્યા.

Verse 130

ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः । ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः

પછી હું અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં ભટકી ભટકી દુઃખથી ક્ષીણ થયો; અને બ્રાહ્મણના ઘરમાં જન્મ લઈને પણ એ જ જન્મમાં અતિ દુઃખિત રહ્યો।

Verse 131

ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः । गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च

પછી જન્મથી જ માતા-પિતાએ મને ત્યજી દીધો; ક્ષયકારી કুষ্ঠરોગથી પીડિત થઈ હું આ મહા યાતના સહું છું।

Verse 132

ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् । कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च

પછી મારા પાંચમા વર્ષે વ્યાસજી આવ્યા અને મારા કાનમાં સારસ્વત મંત્રનો જપ કર્યો; તેના બળે હું (પવિત્ર ઉપદેશ) સ્મરી શકું છું।

Verse 133

अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः । उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च । तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्

ભલે મેં શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ ન કર્યો હોય અને વેદ-ધર્મોને પૂર્ણરૂપે ન જાણતો હોઉં, તોય વ્યાસજીએ મને કહ્યું— “ગૂહના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જા; અને ત્યાં મહામતિ નંદભદ્રને આશ્વાસન આપ।”

Verse 134

त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले । काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः

“ઘેરા જળમાં પ્રાણ ત્યજીને, અને ધરતીના જળમાં અસ્થિઓનું વિસર્જન કરાવીને, ત્યારબાદ તું ‘મૈત્રેય’ બનશે”— એમ સત્ય મુનિએ કહ્યું।

Verse 135

गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् । आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः

“પછી તું મોક્ષને પ્રાપ્ત કરશ”—એવું વ્યાસમુનિએ મને કહ્યું. ત્યારબાદ વાહીકોના હાથે અતિ કષ્ટ સહન કરીને હું અહીં આવ્યો.

Verse 136

इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया । पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज

આ રીતે મેં તને મારું સમગ્ર જીવનચરિત્ર કહી દીધું. તેથી, હે નંદભદ્ર, સદા પાપનો ત્યાગ કર; કારણ કે આવું કઠોર દુઃખ પાપમાંથી જ જન્મે છે.

Verse 137

नंदभद्र उवाच । अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि । भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्

નંદભદ્ર બોલ્યો—અહો! તમારું ચરિત્ર અતિ મહાન અદ્ભુત છે. તે સાંભળીને મારા હૃદયમાં ધર્મ પ્રત્યે સોગણી દૃઢતા જન્મી છે.

Verse 138

किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् । धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्

પરંતુ તમે કહેલા ધર્મ મુજબ હું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા ઇચ્છું છું. તેથી ધર્મનું સ્મરણ કરીને મને કોઈ નિશ્ચિત ઉપદેશ આપો—જે માર્ગે હું ચાલી શકું.

Verse 139

बाल उवाच । अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः । सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्

બાલાએ કહ્યું—આ તીર્થમાં હું એક અઠવાડિયું નિરાહાર રહીશ. સૂર્યમંત્રોનો જપ કરીશ અને ત્યારબાદ પ્રાણત્યાગ કરીશ.

Verse 140

ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे । अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि

પછી બર્કરિકા-તીર્થના કિનારે તું મારો દાહ-સંસ્કાર કરજે. અને મારી અસ્થિઓ પણ સમુદ્રમાં વિસર્જિત કરજે—અહીં આ જ કરવાનું વિધાન છે.

Verse 141

यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् । ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्

જો મારા પ્રત્યે તારા હૃદયમાં સાચી શ્રદ્ધા-ભક્તિ અત્યંત હોય, તો ગુરુ-આજ્ઞારૂપ કાર્ય માટે હું તને નિયુક્ત કરીશ—તે સાંભળ.

Verse 142

अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् । तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः

આ બહૂદક તીર્થમાં, જ્યાં હું પ્રાણ ત્યજીશ, ત્યાં મારા નામ-ચિહ્નરૂપે વિભુ ભાસ્કર (સૂર્ય)ની સ્થાપના કરવી.

Verse 143

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः । भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः

આરોગ્ય, ધન-ધાન્ય, તથા પુત્ર-દારાદિ સમૃદ્ધિ—ભગવાન ભાસ્કર પ્રસન્ન થાય તો આ બધું આપે છે; એવું શ્રુતિ-વચન છે.

Verse 144

सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् । वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज

સવિતા (સૂર્ય) પરમ દેવ છે—દ્વિજોના માટે તે જ સર્વસ્વ છે. વેદ અને વેદાંગોમાં જેમનું ગાન છે; તેથી તું પણ સદા તેમની ભક્તિ કર.

Verse 145

बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया । माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्

આ બહૂદક કુંડ છે; તારે સદા તેનું સેવન (આશ્રય) કરવું જોઈએ. વ્યાસે સૂચવેલ તેનું માહાત્મ્ય હું સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 146

बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः । आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु

ઉત્તમ બહૂદક કુંડમાં જે મનુષ્ય વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તેને સર્વ જન્મોમાં આરોગ્ય, ધન, ધાન્ય વગેરે શુભ ફળ મળે છે.

Verse 147

बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके । दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः

માઘ માસની સપ્તમીએ બહૂદકમાં સ્નાન કરીને જે પિતૃઓને પિંડદાન આપે છે, તે પિતૃઓ અક્ષય તૃપ્તિ પામે છે.

Verse 148

बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् । शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा

બહૂદકના તીરે જે શુચિ બની ક્રતુ (યજ્ઞ) કરે છે, તેને નિશ્ચયે શતક્રતુનું ફળ મળે છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 149

अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः । मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्

અહીં બહૂદક તટે જે મનુષ્ય પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સૂર્યલોકમાં આનંદ કરે છે અને પછી ધર્મીઓનો પુત્ર બની જન્મ લે છે.

Verse 150

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् । सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्

બહૂદકના તીરે જે જપ-સાધના કરે, ત્યાં કરાયેલ જપ, હોમ અને પૂજન સર્વે લક્ષગણું પુણ્યફળ આપનારું કહેવાયું છે।

Verse 151

बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् । यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता

બહૂદકના તીરે જે એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવે, તેને મિષ્ટાન્નથી તૃપ્ત કરવાથી તેના માટે જાણે કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યાનું ફળ થાય છે।

Verse 152

बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः । संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा

બહૂદકના તીરે ગૌરીભક્ત એવી શુભ નારી જ્યારે ભોજન કરાવી আতિથ્ય-સત્કાર કરે, ત્યારે સ્વયં ઉમા દેવી તેને સ્નેહપૂર્વક સुस્વાગત આપે છે।

Verse 153

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् । षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

બહૂદકના તીરે જે યોગ-સાધના કરે, તેને છ માસની અંદર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 154

बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते । यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा

બહૂદકના તીરે પ્રેતોને ઉદ્દેશીને જે કંઈ દાન અપાય, તે તેમના માટે અક્ષય બને છે; તે નિશ્ચયે તેમને પહોંચે છે, અન્યથા નહીં।

Verse 155

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्

સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને પિતૃતર્પણ—બહૂદકાના તટ પર જે કંઈ કરવામાં આવે, તે સર્વે અતિ મહાન ફળ આપનારું બને છે।

Verse 156

त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् । बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते

હે મહામતે નંદભદ્ર! આ વાત હૃદયમાં ધારણ કર—બહૂદક કુંડનું ફળ વ્યાસજીએ સૂચવ્યું છે।

Verse 157

इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः । तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह

એવું કહી તે મૌન થયો; પછી કુંડમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, તટ પર પથ્થરનો આશ્રય લઈને પોતે જ મંત્રજપ કરવા લાગ્યો।

Verse 158

श्रीनारद उवाच । ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् । संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः

શ્રી નારદે કહ્યું—પછી સાત રાત્રિઓના અંતે તે બાળકે પોતાના પ્રાણ ત્યાગ્યા; ત્યારબાદ નંદભદ્રે બ્રાહ્મણો સાથે શાસ્ત્રોક્ત રીતે તેના સંસ્કાર કર્યા।

Verse 159

यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः । बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्

જ્યાં તે બાળક જપપરાયણ થઈ પ્રાણ ત્યાગ્યો, એ જ સ્થાને તેણે પ્રભુની પ્રતિષ્ઠા કરી; અને તેઓ ‘બાલાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 160

बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् । तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति

જે બહૂદક તીર્થમાં સ્નાન કરીને બાલાદિત્યનું પૂજન કરે છે, તેના પર ભાસ્કર પ્રસન્ન થાય છે અને તે મોક્ષનો ઉપાય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 161

नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् । उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः

નંદભદ્રે પણ બીજી પત્નીથી પોતાના વંશના સંબંધીઓ સમાન અન્ય પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તે શિવ અને સૂર્યમાં પરાયણ હતો.

Verse 162

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्

હે પાર્થ! તેણે રુદ્રસમાન દેહ પ્રાપ્ત કર્યો, જ્યાંથી સંસારમાં પુનરાવર્તન દુર્લભ છે. તેથી આ મહાકુંડ ‘બહૂદક’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 163

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति । दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति

આ તીર્થના કિનારે વલ્લીનાથ પોતાનો અંશ પ્રગટ કરશે; તે યોગી દત્તાત્રેયનો અવતાર બનશે.

Verse 164

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धि मवाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः

તે દેવનું અર્ચન કરવાથી યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અને પશુધનની વૃદ્ધિ-સમૃદ્ધિ પણ મળે છે, કારણ કે તે પ્રભુ ગૌઓના શરણદાતા છે.

Verse 165

पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत । पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः

હે ભારત, પશ્ચિમ દિશામાં બુધપુત્ર રાજાએ પણ એક પવિત્ર ક્ષેત્ર સ્થાપ્યું અને ત્યાં પ્રભુને ‘પુરૂરવાદિત્ય’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા।

Verse 166

सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः । बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत

એ પુરૂરવાદિત્ય સર્વકામપ્રદ છે, ભટ્ટાદિત્ય સમાન; અને હે ભારત, તેનું ક્ષેત્ર પણ બહુદકક્ષેત્ર સમાન ગણાયું છે।

Verse 167

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके । पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः

આ તીર્થનું માહાત્મ્ય કાન પાસે ધીમે સ્વરે જપવું જોઈએ. પુત્રને કે શિષ્યને કહી શકાય, પરંતુ કોઈ રીતે પણ નાસ્તિકને નહીં।

Verse 168

श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः । धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्

જે આને શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેના પર ભાસ્કર પ્રસન્ન થાય છે. મોચ્ષનો આ ઉપદેશ હૃદયમાં ધારણ કરવાથી ભવસાગરથી મુક્તિ મળે છે।