Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

નારદે કહ્યું—પછી મેં ધર્મવર્માને સમજાવી કહ્યું, “ધન તારી પાસે જ રહેવા દે; કાર્યકાળે હું લઈ લઈશ.” એમ કહી હું રૈવત પર્વત તરફ ગયો.

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

તે શ્રેષ્ઠ પર્વતને જોઈ હું અત્યંત પ્રસન્ન થયો—તે જાણે ધરતીનો ઊંચો ઉઠેલો ભુજ સમાન, અને સજ્જનોને આમંત્રિત કરતો હોય તેમ દેખાતો હતો.

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

જે સ્થાને નાનાવિધ વૃક્ષો ચારે તરફ પ્રકાશિત થઈ શોભે છે—તેમ જ સદ્ગુણી ગૃહપતિને પામી પુત્ર, પત્ની વગેરે આશ્રિતો ફલે-ફૂલે છે।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

ત્યાં આનંદિત અને તૃપ્ત થઈ કોયલ વગેરે પક્ષીઓ મધુર સ્વરે ગાય છે—જેમ સદ્ગુરુથી જ્ઞાનસંપન્ન થયેલા શિષ્યસમૂહ ભૂમિ પર હર્ષિત રહે છે।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

ત્યાં મનુષ્યો તપ કરીને ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—તેમ જ ભક્ત શ્રીમહાદેવને શરણ જઈ હૃદયનો પ્રિય મનોરથ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

પછી, હે પાર્થ, હું તે પર્વતની એક મહાશિલા પાસે પહોંચ્યો. શીતળ, સુગંધિત મંદ પવનથી તૃપ્ત થઈ મેં હૃદયમાં વિચાર કર્યો।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

આ રીતે મેં અત્યંત દુર્લભ એવું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. હવે બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે જરૂરી ઉપક્રમનો આરંભ હું કરીશ।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

બ્રાહ્મણોને નિહાળી મેં તેમને જ સર્વોત્તમ દાનપાત્ર માન્યા. અને આ વિષયમાં વેદવક્તા આચાર્યોનાં વચનો પણ અહીં સાંભળવા મળે છે.

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

જેમ કાંઠા/પતવાર વિના નાવ પાણી પાર કરી શકતી નથી, તેમ જ શ્રેષ્ઠ હોવા છતાં અનાચારવાળો બ્રાહ્મણ ઉદ્ધાર કરવા સમર્થ નથી.

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

જે બ્રાહ્મણ વેદાધ્યયન કરતો નથી, તે તૃણાગ્નિ જેવી રીતે શમાઈ જાય છે. તેને હવ્ય (યજ્ઞાહુતિ) ન આપવી, કારણ કે ભસ્મમાં આહુતિ હોમાતી નથી.

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

દાનપાત્રને વટાવીને જે અપાત્રને આપવામાં આવે, તે દૂધ આપતી ગાયને અવગણીને ગધેડાને ચારો ખવડાવ્યા સમાન છે.

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ઉષર જમીનમાં વાવેલું બીજ, તૂટેલા વાસણમાં ઢોળેલું દૂધ, અને ભસ્મમાં કરેલી આહુતિ—એમ જ મૂર્ખને આપેલું દાન શાશ્વત ફળ આપતું નથી.

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

જે વિધિહીન અને અપાત્રને દાન આપે છે, તેનું માત્ર તે દાનનું પુણ્ય જ નહીં, પરંતુ બાકી રહેલો પુણ્યસંચય પણ નાશ પામે છે।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

ભૂમિ, જળ, ગાયો, ભોગો, સોનું, પોતાનું દેહ પણ; ઘોડા, દૃષ્ટિ, વસ્ત્ર, ઘી, તેજ, તલ અને સંતાન—કુપ્રતિગ્રહ તથા કૂદાનથી આ બધું હાનિ પામે છે।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

અતએવ અવిద્વાને પ્રતિગ્રહથી ડરવું જોઈએ, કારણ કે તે તેને નાશ કરે છે. નાનકડા દાનથી પણ અજ્ઞાની કાદવમાં ગાય જેવી ધસી જાય છે।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

અતએવ જે ગૂઢ તપ અને ગૂઢ સ્વાધ્યાય સાધે છે, સ્વધર્મપત્નીમાં રત અને શાંત છે—તેમને આપેલું દાન સદૈવ અક્ષય ફળ આપે છે।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

યોગ્ય દેશ, કાળ અને ઉપાયથી, શ્રદ્ધાસહિત જે દ્રવ્ય પાત્રને આપવામાં આવે—તે સર્વથા ધર્મનું લક્ષણ છે।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

માત્ર વિદ્યાથી કે માત્ર તપથી દાન ગ્રહણ કરવાની પાત્રતા થતી નથી. જ્યાં સદાચાર અને આ ગુણો—બન્ને સાથે હોય, તેને જ સાચો પાત્ર કહેવામાં આવે છે.

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

આ ત્રણમાં વિદ્યાજ મુખ્ય મહાગુણ છે. વિદ્યાવિહોણા બ્રાહ્મણો પણ અંધ સમાન ગણાય છે—ભલે નામે ‘ચક્ષુષ્માન’ કહેવાતા હોય.

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

અતએવ સાચી વિવેકદૃષ્ટિ ધરાવતો વિદ્વાન દેશે દેશે (પાત્રોની) પરીક્ષા કરે. જે મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપશે, તેમને જ પછી હું દાન આપીશ.

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

મનમાં આમ વિચારીને તે ત્યાંથી ઊભો થયો. ફાલ્ગુન માસમાં તે મહર્ષિઓના આશ્રમોમાં આશ્રમોમાં વિહરવા લાગ્યો.

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

પ્રશ્નરૂપે હું ગાતો આ શ્લોકો સાંભળો. માતૃકા (વર્ણમાળા) ને સાચે કોણ જાણે છે—તે કેટલી છે અને કેવા પ્રકારના અક્ષરો ધરાવે છે?

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

પાંચ-પાંચ અદ્ભુતોથી બનેલું આ ‘ગૃહ’ કયો દ્વિજ સાચે જાણે છે? અને બહુરૂપિણી સ્ત્રીને એકરૂપ, સ્થિર અને એકનિષ્ઠ કરવાનું કોણ જાણે છે?

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

સંસારના ગોચરમાં ફરતો કોણ આ ચિત્રવિચિત્ર કથાબંધને સમજે? અને વિદ્યામાં પરાયણ કોણ સમુદ્રસ્થિત તે મહાગ્રાહને (મહાબલ ગ્રાહી) જાણે?

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ કોણ બ્રાહ્મણ્યના અષ્ટવિધ સ્વરૂપને જાણે? અને ચાર યુગોના મૂળ દિવસો—આધાર પ્રમાણ—કોણ કહી શકે?

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

ચૌદ મનુઓના મૂળ વાસર (પ્રથમ દિવસ)ને કોણ જાણે? અને કયા દિવસે ભાસ્કરે પ્રથમવાર પોતાનો રથ પ્રાપ્ત કર્યો—એ કોણ જાણે?

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

કાળા સર્પની જેમ જે ભૂતપ્રાણીઓને ઉદ્વેગ અને ભય આપે છે, તે કોણ જાણે? અને આ ઘોર સંસારચક્રમાં અતિદક્ષોમાં પણ પરમ દક્ષ કોણ બની શકે?

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

બે માર્ગોમાંથી પણ કોઈ વિરળો બ્રાહ્મણ જ જાણીને તેનું વર્ણન કરી શકે છે. આ મારા બાર પ્રશ્નો છે; તેને બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ જનો જ સમજે છે.

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

તેઓ મને અતિપૂજ્ય છે; લાંબા સમયથી હું તેમનો મહા આરાધક રહ્યો છું. એમ કહીને અને ગાતા ગાતા હું સમગ્ર ધરતી પર ભ્રમણ કરતો રહ્યો.

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

અને તેમણે કહ્યું—‘આ પ્રશ્નો દુઃખદાયક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે પ્રશ્નોને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.’ આમ સમગ્ર પૃથ્વી વિચાર્યા છતાં મને એવો બ્રાહ્મણ મળ્યો નહીં.

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

હિમાલયના શિખર પર બેઠો હું ફરી ચિંતામાં પડ્યો—‘બધા બ્રાહ્મણોને જોઈ લીધા; હવે હું શું કરવા સાહસ કરું?’

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

પછી હું વિચારમાં લીન હતો ત્યારે મારા મનમાં ફરી આ વિચાર ઊગ્યો—‘હજુ સુધી હું કલાપ નામના ઉત્તમ ગામે ગયો નથી.’

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

તે સ્થાને બ્રાહ્મણો વસે છે—જાણે તપસ્યા જ મૂર્તિમાન હોય; તેઓ ચોર્યાસી હજાર, શ્રુતિ-જ્ઞાન અને વેદાધ્યયનમાં સમૃદ્ધ છે।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

‘હું તે સ્થાને જઈશ’ એમ કહીને હું ત્યારે નીકળ્યો; આકાશમાર્ગે હિમાચ્છાદિત પર્વતો ઓળંગી, ત્યાર પછી પરના કાંઠે પહોંચ્યો।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

મેં પુણ્યભૂમિ પર સ્થિત એક મહાન ગ્રામરત્ન જોયું—તે સો યોજન વિસ્તૃત અને નાનાવિધ વૃક્ષોથી ઘન હતું।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

જ્યાં પુણ્યવંતોના સૈકડો ઉત્તમ આશ્રમો છે, અને જ્યાં સર્વ જીવોમાં પરસ્પર કોઈ દુષ્ટતા જ નથી।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

યજ્ઞભાગી મુનિઓને જે સદા ઉપકારક છે; અને જેમ સજ્જનો તથા ધર્મનિષ્ઠોનો પરોપકારભાવ કદી શમતો નથી।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

જ્યાં મુનિઓનું પરમ ધામ છે, વિનાશને દૂર કરનારું પવિત્ર સ્થાન છે; જ્યાં ‘સ્વાહા’, ‘સ્વધા’ અને ‘વષટ્’ જેવા પાવન ઉચ્ચારો તથા વિઘ્નહંતા કદી નાશ પામતા નથી।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

જ્યાં કૃતયુગના સત્યાર્થનું બીજ પૃથ્વી પર અવશેષ રહે છે; ત્યાં જ સૂર્યવંશ, સોમવંશ અને બ્રાહ્મણોનું બીજ પણ સ્થિર રહે છે।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

તે પવિત્ર સ્થાનને પ્રાપ્ત કરીને હું દ્વિજોના આશ્રમોમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં ઉત્તમ બ્રાહ્મણો અનેક પ્રકારના વાદ-વિવાદમાં પ્રવૃત્ત હતા।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

તેઓ પરસ્પર વિચાર કરતાં એવા લાગતા કે જાણે વેદો જ મૂર્તિમાન થયા હોય. ત્યાં કેટલાક મેધાવીજન અન્યોએ અધૂરું રાખેલું અર્થ પૂર્ણ કરતા હતા।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

તે મહાત્માઓ વાદોને એવું ઉછાળતા હતા જાણે આકાશમાં માંસ ફેંકાયું હોય. ત્યારે મેં હાથ ઊંચો કરીને કહ્યું— ‘હે દ્વિજોએ, નિર્ણય થવા દો!’

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

જો તમામાં સાચી જ્ઞાનશીલતા હોય, તો આ કાગડા જેવી કકળાટભરી બૂમો અને ઝઘડાનો શું લાભ? તેથી મારા અનેક, દુષ્કર પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ ઉત્તર આપો।

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, તારા પ્રશ્નો કહો; તેમને સાંભળી અમે ઉત્તર આપીશું. તમે પ્રશ્ન પૂછો છો, એ જ અમારો પરમ લાભ છે।

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

‘હું પહેલો’ એવા ગર્વથી તેઓ એકબીજાને અટકાવવા લાગ્યા; ‘હું પહેલો, હું પહેલો’—જેમ રણભૂમિમાં વીર।

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

પછી મેં તે બાર પ્રાચીનોને મારા પ્રશ્નો કહ્યા. મને સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠોએ જાણે રમતમાં જ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

હે દ્વિજ, આ નાનાં નાનાં બાળસુલભ પ્રશ્નોથી તને શું લાભ? અમામાં કોઈ ખામી છે એમ તને લાગે તો તે સ્પષ્ટ કહી દે।

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

ત્યારે હું આશ્ચર્યચકિત થયો, મારું પ્રયોજન સિદ્ધ થયું એમ માનીને. તેમામાં કંઈક ન્યૂન છે એમ વિચારીને મેં બોલી પોતાનો મત પ્રગટ કર્યો.

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

પછી સुतનુ નામનો તે બાલક—વયે નાનો છતાં બાળસમાન ન હતો—મને બોલ્યો: “હે દ્વિજ, તારા અલ્પ પ્રશ્નોથી મારી વાણી મંદ પડે છે; છતાં તમે મને ન્યૂન માનો છો તેથી હું કહું છું।”

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

સુતનુ બોલ્યો—માતૃકાના અક્ષરો સંખ્યામાં બાવન (૫૨) તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

ત્યાં પ્રથમ ઓંકાર; પછી ચૌદ સ્વરો. ‘સ્પર્શ’ વર્ગના વ્યંજન ત્રેતીસ, તેમજ અનુસ્વાર પણ છે.

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

અને વિસર્જનીય, ‘પર’ ધ્વનિ, જિહ્વામૂલીય તથા ઉપધ્માનીય પણ—આ બધાં મળીને બાવન (૫૨) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

આ રીતે મેં તને તેમની સંખ્યા કહી; હવે હે દ્વિજ, તેમનો અર્થ સાંભળ. આ જ અર્થ વિષે હું તને પ્રાચીન, ઉપદેશરૂપ એવી કથા કહું છું, જે ક્યારેક હાસ્યનું કારણ બની હતી.

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

પ્રાચીન કાળે મિથિલા નગરીમાં કૌથુમ નામનો એક બ્રાહ્મણ પોતાના નિવાસમાં સ્થિર રહી વસતો હતો.

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

હે દ્વિજ, તેણે ભૂમિ પર પ્રચલિત સર્વ વિદ્યાઓનું સમ્યક અધ્યયન કર્યું. શ્રદ્ધા-આદરથી તે એકત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી તેમાં તત્પર રહ્યો.

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

ક્ષણમાત્ર પણ વિરામ વિના અભ્યાસ કરીને તે ગૃહસ્થ બન્યો. પછી થોડા કાળ બાદ કૌથુમને એક પુત્ર થયો.

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

જડબુદ્ધિ સમાન વર્તતો તે માત્ર માતૃકા (અક્ષરમાળા) સુધી જ પહોંચ્યો. અક્ષરો શીખ્યા પછી પણ તે કોઈ રીતે આગળનું અધ્યયન કરી શક્યો નહીં.

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

ત્યારે પિતા ખિન્ન મુખે તે મંદબુદ્ધિ પુત્રને બોલ્યો— “વત્સ, ભણ, ભણ; હું તને મોદક આપીશ।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

નહિતર હું તે બીજાને આપી દઈશ, અને તારા કાન ઉપાડી નાખીશ।

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

પુત્ર બોલ્યો— “પિતા, શું મોદક માટે લોભથી ભણાય છે? મનુષ્યો માટે અધ્યયન તો પરમાર્થ માટે જ સ્મૃત છે।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

કૌથુમ બોલ્યો— “આ રીતે બોલનાર તને બ્રહ્માનું આયુષ્ય મળે. તારી આ બુદ્ધિ સાધ્વી રહે; તો પછી તું ઉચ્ચ અધ્યયન કેમ ન કરશે?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

પુત્ર બોલ્યો— “પિતા, જાણવાનું બધું જ્ઞાન અહીં જ છે; તો પછી ગળું સુકાય એવું વધુ પાઠ કેમ કરાય? કહો, તેનો હેતુ શું?”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

પિતાએ કહ્યું—બાળક, તું અદભુત રીતે બોલે છે. અહીં તું કયો અર્થ સમજ્યો છે? બોલ, ફરી બોલ વત્સ; તારા વચન સાંભળવા મને ઇચ્છા છે.

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

પુત્રે કહ્યું—પિતા, એકત્રીસ હજાર (શ્લોક/ઉપદેશ) વાંચ્યા છતાં, અનેક તર્કોથી તું તારા મનમાં માત્ર ભ્રમ જ ગાંઠી રાખ્યો છે.

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

‘આ, તે, અને આ’—દર્શનોએ કહેલો જે ધર્મ, તેમાં તારો ચિત્ત પવનની જેમ ભટકે છે; એ મોહ હું તારા માટે નાશ કરી દઈશ.

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

તું માત્ર ઉપદેશનું પઠન કરે છે, પરંતુ તત્ત્વથી તેનો અર્થ જાણતો નથી. જે વિપ્રો ફક્ત પાઠમાત્ર ધરાવે છે, તેઓ ખરેખર બે પગવાળા પશુ છે.

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

અતએવ હું તને તે વચન કહું છું—મોહને નાશ કરનારું, સૂર્ય સમાન અદ્ભુત।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

‘અ’ ધ્વનિ બ્રહ્મા તરીકે કહ્યો છે, ‘ઉ’ ધ્વનિ વિષ্ণુ તરીકે ઉચરાય છે. ‘મ’ ધ્વનિ રુદ્ર તરીકે સ્મૃત છે; આ ત્રણે ત્રિગુણરૂપે પણ સ્મરણીય છે.

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

અને જે અર્ધમાત્રા મસ્તકના શિખરે સ્થિત છે, તે પરમ સદાશિવ છે. આ રીતે ઓંકારનું માહાત્મ્ય—આ શ્રુતિનું સનાતન ઉપદેશ છે.

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ઓંકારનું માહાત્મ્ય યથાર્થ રીતે સંપૂર્ણ કહેવું શક્ય નથી—દસ હજાર વર્ષોથી પણ નહીં, કે કરોડો ગ્રંથોથી પણ નહીં.

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

હવે જે કહેલું છે તેનું પરમ સાર ફરી સાંભળો. ‘અ’થી શરૂ થઈ ‘અઃ’થી અંત પામતા તે ચૌદ મનુઓ આ છે.

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

સ્વાયંભુવ, સ્વારોચિષ, ઉત્તમ અને રૈવત; પછી તામસ, છઠ્ઠો ચાક્ષુષ; અને હવે વૈવસ્વત (મનુ) છે.

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

સાવર્ણિ, બ્રહ્મ-સાવર્ણિ અને રુદ્ર-સાવર્ણિ; તેમજ દક્ષ-સાવર્ણિ અને ધર્મ-સાવર્ણિ પણ (કથિત છે).

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

રૌચ્ય અને ભૌત્ય પણ—આ ચૌદ મનુઓ છે. (તેમના) વર્ણ: શ્વેત, પાંડુ, રક્ત, તામ્ર, પીત અને કાપિલ.

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

પછી કૃષ્ણ, શ્યામ, ધૂમ્ર, સુપિશંગ, પિશંગ; ત્યારબાદ ત્રિવર્ણ અને અનેકવર્ણ શબલ—આ ક્રમથી (અંતે) કર્કંધુર.

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

‘વૈવસ્વત’ ‘ક્ષ’ અક્ષરથી સૂચિત થાય છે; અને, પ્રિય, ‘કૃષ્ણ’ પણ (તેમા) પ્રગટ દેખાય છે. ‘ક’થી ‘હ’ સુધી—આ ત્રેત્રીસ દેવતાઓ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

‘ક’થી ‘ઠ’ સુધી—આ દ્વાદશ આદિત્યો સ્મૃત છે: ધાતા, મિત્ર, અર્યમા, શક્ર, વરુણ અને અંશુ પણ.

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

આદિત્યોમાં ભગ, વિવસ્વાન, પૂષા અને દસમો સવિતા; અગિયારમો ત્વષ્ટા અને બારમો તરીકે વિષ્ણુ કહેવાય છે.

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

જે અંતમાં જન્મ્યો, તે સર્વ આદિત્યોમાં ગુણથી શ્રેષ્ઠ છે. ડકારથી આરંભ કરીને બકાર સુધી—એ જ ખરેખર અગિયાર રુદ્રો છે.

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

કપાલી, પિંગળ, ભીમ, વિરূপાક્ષ, વિલોહિત, અજક, શાસન, શાસ્તા, શંભુ, ચંડ તથા ભવ—આ રુદ્રો છે.

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

ભકારથી શરૂ કરીને ષકાર સુધી—આઠ વસુ માનવામાં આવ્યા છે: ધ્રુવ, ઘોર, સોમ, આપ, નલ અને અનિલ.

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આ રીતે તે આઠ વસુ સ્મરાય છે. ‘સૌ’ અને ‘હ’ નામે બે અશ્વિન પ્રસિદ્ધ છે. આ રીતે આ ત્રેત્રીસ દેવતાઓ સ્મૃત છે.

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

અનુસ્વાર, વિસર્ગ, જિહ્વામૂલીય તથા ઉપધ્માનીય—આ જ (ચિહ્નો) કહ્યા છે; અને અહીં તે ગર્ભજ તથા અંડજ જીવો સાથે પણ સંબદ્ધ ગણાયા છે.

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

સ્વેદજ અને ઉદ્ભિજ—એવા જીવો પણ પ્રકીર્તિત થયા. આ ભાવાર્થ કહેવાયો; હવે તત્ત્વાર્થ સાંભળો.

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

જે પુરુષો આ દેવતાઓનો આશ્રય લઈને ક્રિયાપરાયણ રહે છે, તેઓ જ ‘અર્ધમાત્રા’ સ્વરૂપ નિત્ય પદમાં લીન થાય છે.

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

ચાર જીવયોનિઓના બંધનમાંથી ત્યારે જ તરત મુક્તિ થાય છે, જ્યારે મન, વાણી અને કર્મથી દેવતાઓનું યજન-પૂજન થાય છે.

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

જે શાસ્ત્રમાં આ દેવતાઓનું માન નથી અને જેને પાપી લોકો માન્ય કરે છે, તે શાસ્ત્ર માનવું નહીં—ભલે સ્વયં બ્રહ્મા જ કહે.

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

આ દેવો સર્વત્ર શ્રૌત (વૈદિક) માર્ગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; પરંતુ પાષંડ-શાસ્ત્રોમાં પાપકર્મોથી સર્વત્ર નિષિદ્ધ ગણાય છે।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

તે દેવતાઓનું ઉલ્લંઘન કરીને દુષ્ટમનવાળા લોકો તપ, દાન અને જપ કરે છે; છતાં તેમના કર્મોથી મરુતનો માર્ગ—ધર્મવ્યવસ્થા—પણ કંપે છે।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

અહો! આત્માને જીત્યા વિના રહેનારામાં મોહનું કેટલું મહાત્મ્ય—પાપી ‘માતૃકા’નો પાઠ કરે છે, છતાં અહીં દેવોને માનતા જ નથી।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

સુતનુએ કહ્યું—તેના વચન સાંભળી પિતા અત્યંત વિસ્મિત થયો. તેણે ઘણા પ્રશ્નો પૂછ્યા, અને તેણે પણ દરેકને તેમ તેમ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

આ ઉત્તમ ‘માતૃકા’ વિષયક પ્રશ્ન મેં પણ તને સમજાવ્યો છે. હવે બીજો પ્રશ્ન સાંભળ—પાંચ અને પાંચથી બનેલું તે અદ્ભુત ‘ગૃહ’ વિષે।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

પાંચ મહાભૂત છે; તેમજ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો પણ છે. એ જ રીતે પાંચ વિષયો છે, અને સાથે મન, બુદ્ધિ તથા અહંકાર પણ છે.

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

પ્રકૃતિ અને પુરુષ—અને પચ્ચીસમા તત્ત્વરૂપે સદાશિવ—આ પાંચ-પાંચના સમૂહોથી આ ‘ગૃહ’ એટલે દેહ-રચના ઉત્પન્ન કહેવાય છે.

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

જે આ દેહને તત્ત્વતઃ જાણે છે, તે શિવને પ્રાપ્ત થાય છે. વેદાંતવાદી આચાર્યો બુદ્ધિને બહુરૂપિણી ‘સ્ત્રી’ કહે છે, જે નાનારૂપે પ્રગટે છે.

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

તે (બુદ્ધિ) અનેક હેતુઓ માટે આશ્રિત થવાથી અનેક રૂપ ધારણ કરે છે; પરંતુ એક જ ધર્મ સાથેના સંયોગથી, બહુરૂપે દેખાય તોય સ્વરૂપે એક જ રહે છે.

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

જે આ તત્ત્વાર્થ જાણે છે, તે નરકને પામતો નથી. અને જે મুনિઓએ કહ્યું નથી, તેને દૈવત સમાન માનવું ન જોઈએ.

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

આવી વાણી ને વિદ્વાનો બંધન કહે છે—માત્ર ચિત્રવર્ણન જેવી કથા. હવે પાંચમો પ્રકાર સાંભળો—જે વાક્ય કામનાથી પ્રેરિત હોય.

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

લોભ એકલો જ મહાન ગ્રાસ કરનાર છે. લોભથી પાપ પ્રવર્તે છે; લોભથી ક્રોધ જન્મે છે; લોભથી કામના વધતી જાય છે.

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

લોભથી મોહ અને માયા, માન અને હઠીલો અહંકાર, પર પ્રત્યે વૈર; અવિદ્યા અને અવિવેક—આ બધું લોભથી જ પ્રવર્તે છે.

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

બીજાના ધનનું હરણ, પરસ્ત્રીનું અપમાન/દૂષણ, અને સર્વ પ્રકારના હિંસક દુરાસાહસ કુકર્મ—આ નિષિદ્ધ ક્રિયાઓ પણ (એ જ દોષથી) ઉપજે છે.

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

એ લોભ—મોહ સાથે—જિતાત્મા દ્વારા અવશ્ય જીતવો જોઈએ. તેમાંથી દંભ, દ્રોહ, નિંદા, પૈશુન્ય અને મત્સર પણ ઉપજે છે.

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

લોભી અને અસંયત આત્માવાળામાં આ સર્વ દોષો ઉત્પન્ન થાય છે. બહુ શાસ્ત્ર સાંભળીને મહાન ગ્રંથો ધારણ કરનાર પણ અંતે એમાં જ પડી જાય છે.

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

સંશયો કાપી નાખનાર પણ લોભગ્રસ્ત થાય તો અધોગતિ પામે છે. લોભ અને ક્રોધમાં આસક્ત થઈ તેઓ શિષ્ટાચારથી બહિષ્કૃત થાય છે.

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

અંતરમાં તેઓ ક્ષુર સમા તીક્ષ્ણ છે, પણ વાણી મધુર; જાણે ઘાસથી ઢાંકેલો કૂવો. જે અનેક (છલભર્યા) માર્ગો ઊભા કરે છે, તેઓ તર્ક અને બળથી સજ્જ થઈ એક પછી એક એવું કરે છે.

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

લોભથી પ્રેરિત નિષ્ઠુર હૃદયવાળા લોકો વિવિધ જાતિ-સમૂહોમાં દેખાઈ સર્વ માર્ગ લૂંટી લે છે. ક્ષુદ્ર જન ‘ધર્મ’ને આભૂષણ બનાવી ધ્વજ લઈને મિરવતાં જગતને લૂંટે છે.

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

આ લોકો અતિ પાપી તરીકે જાણવાના, સદા લોભથી યુક્ત—જનક, યુવનાશ્વ, વૃષાદર્ભિ અને પ્રસેનજિત્.

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

લોભના ક્ષયથી રાજાઓએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; તેમ જ અન્યોએ પણ. તેથી જે લોભ ત્યજે છે તે સંસાર-સાગર પાર કરે છે.

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

જે આ ‘સંસાર’ નામના પ્રવાહમાં ગ્રસ્ત છે, તેઓ નિઃસંદેહ મગરના ગ્રાસમાં પડેલા સમાન છે. હવે, હે બ્રાહ્મણ, મારી પાસેથી બ્રાહ્મણોના આઠ ભેદ સમજો.

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

તેઓ છે—માત્ર, બ્રાહ્મણ, શ્રોત્રિય; ત્યાર પછી અનુચાન; તેમજ ભ્રૂણ, ઋષિકલ્પ, ઋષિ અને મુનિ.

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

શ્રુતિ-પરંપરામાં આ આઠ પ્રકારના બ્રાહ્મણો પ્રથમ ઉલ્લેખિત છે. તેમાં વિદ્યાઅને આચરણના વિશેષ ભેદથી દરેક પછીનો, પહેલાં કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મેલો છતાં જો માત્ર જાતિથી જ બ્રાહ્મણ હોય—ઉપનયન વિના અને વિધિક્રિયાઓથી રહિત—તો તેને ‘માત્ર’ કહેવાય છે.

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

જે વેદના માત્ર એક પાઠભાગ સુધી સીમિત ન રહી આગળ વધ્યો હોય, સદાચારવાન અને સરળ—સ્વભાવથી શાંત, વાણીમાં સત્ય અને કરુણાશીલ—તેને જ ‘બ્રાહ્મણ’ કહેવાયો છે.

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

જે વિપ્ર એક વેદશાખા કલ્પસહિત અને ષડંગો સાથે અધ્યયન કરીને ષટ્કર્મોમાં સતત રત રહે છે, તે ‘શ્રોત્રિય’—ધર્મવિદ્—કહેવાય છે.

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

જે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વાર્થને જાણે છે, જેનું અંતઃકરણ શુદ્ધ અને પાપવર્જિત છે—જે શ્રેષ્ઠ, શ્રોત્રિયવિદ્યાસંપન્ન અને પ્રાજ્ઞ છે—તે ‘અનૂચાન’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

અનૂચાનના ગુણોથી યુક્ત, યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાયથી સંયમિત, હવિષ્ય-શેષભોજી અને ઇન્દ્રિયજિત—એવો પુરુષ શિષ્ટો દ્વારા ‘ભ્રૂણ’ કહેવાય છે.

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

જે વૈદિક અને લોકિક—બન્ને પ્રકારનું—સમસ્ત જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, આશ્રમમાં સ્થિર રહી નિત્ય આત્મસંયમી રહે છે, તે ‘ઋષિકલ્પ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

જે ઊર્ધ્વરેતા બની નિયત આહાર કરે, નિઃસંદેહ રહે; શાપ અને અનુગ્રહ આપવા સમર્થ અને સત્યસંકલ્પમાં સ્થિર—એ જ ઋષિ બને છે.

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

જે વિષયોથી નિવૃત્ત, સર્વતત્ત્વજ્ઞ, કામ-ક્રોધથી રહિત; ધ્યાનમાં સ્થિત, ક્રિયારહિત, દમિત, અને માટી તથા સોનાને સમાન માને—એ જ મુનિ છે.

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

આ રીતે વંશપરંપરા અને વિદ્યાથી, તેમજ ઉત્તમ વર્તનથી ઉન્નત થયેલા ત્રિશુક્લ વર્ગના વિપ્રેન્દ્રો સવનાદિ યજ્ઞકર્મોમાં પૂજાય છે.

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

આ રીતે આવા બ્રાહ્મણ-ઉત્તમત્વનું વર્ણન થયું. હવે યುಗાદિ સાંભળો—કાર્તિક શુક્લ નવમીને કૃતયુગનો આરંભ કહેવાયો છે.

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

વૈશાખ શુક્લ તૃતીયાને ત્રેતાયુગનો આરંભ કહેવામાં આવે છે; અને માઘની પૂર્ણિમા (પંચદશી)ને વિદ્વાનો દ્વાપરયુગનો આરંભ માને છે.

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

નભસ્ય માસની કૃષ્ણપક્ષ ત્રયોદશી કલીયુગનો આરંભ તરીકે સ્મૃત છે. આ તિથિઓ ‘યુગાદિ’ કહેવાય છે; તેમાં કરેલું દાન અક્ષય ફળ આપનારું બને છે.

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

આ ચાર તિથિઓ જ ‘યુગાદિ’ છે—જલ્દી જાણો કે તેમાં કરેલું દાન અને હવન અક્ષય બને છે. દરેક યુગમાં સો વર્ષ કરેલા દાનનું જે ફળ, તે જ યુગાદિકાળે એક જ દિવસે મળે છે.

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

યુગાદિ તિથિઓ કહી; હવે મન્વાદિ સાંભળો—આશ્વયુજ માસની શુક્લ નવમી અને કાર્તિક માસની દ્વાદશી.

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

ચૈત્ર માસની તૃતીયા અને ભાદ્રપદ માસની પણ તૃતીયા; ફાલ્ગુનની અમાવાસ્યા અને પૌષ માસની એકાદશી પણ (પુણ્ય તિથિઓ છે).

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

આષાઢ માસની દશમી, માઘ માસની સપ્તમી, શ્રાવણની કૃષ્ણ અષ્ટમી, તેમજ આષાઢી પૂર્ણિમા પણ (વિશેષ પુણ્યદાયી તિથિઓ છે).

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

કાર્તિક, ફાલ્ગુન અને ચૈત્રની પૂર્ણિમા, તેમજ જ્યેષ્ઠ શુક્લપક્ષની પંદરમી તિથિ; અને મન્વંતરાદિ દિવસો—આ બધાં દાનના ફળને અક્ષય કરનાર કહેવાય છે.

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

જે તિથિએ પ્રાચીનકાળે દેવ દિવાકર (સૂર્ય) એ પોતાનો રથ પ્રાપ્ત કર્યો, તે જ તિથિને બ્રાહ્મણોએ માઘ માસની રથસપ્તમી તરીકે કહેલી છે.

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

તે તિથિએ આપેલું દાન, હવનમાં અર્પિત આહુતિ, અથવા કરેલું કોઈપણ ધર્મકર્મ—બધું જ અક્ષય ફળદાયક માનવામાં આવે છે. ભાસ્કરની પ્રીતિ માટે કરેલું કર્મ સર્વ દારિદ્ર્ય શમાવે છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

બુદ્ધિમાનો તેને ‘નિત્ય ઉદ્વેગક’ કહે છે—તે સત્ય સાંભળો: જે સદા યાચક બનીને લોકો પાસે માગ્યા કરે, તે સ્વર્ગનો પાત્ર નથી.

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

જેમ ચોરો પ્રાણીઓને ભયભીત કરે છે, તેમ જ તે પણ કરે છે. તેથી તે પાપાત્મા—નિત્ય ઉદ્વેગ કરનાર—નરકમાં જાય છે.

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

“કયા કર્મથી મને આ હાલત પ્રાપ્ત થઈ, અને અહીંથી મને ક્યાં જવું છે?”—જે આ રીતે વિચાર કરી યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત/ઉપાય કરે, તેને વિદ્વાનો સાચે જ કર્તવ્ય-નિપુણ સમર્થ દ્વિજ કહે છે।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

આયુષ્યના પૂર્વભાગમાં—માસોથી, દિવસોથી અને યુવાનીના આરંભકાળમાં પણ—માણસે એવું કર્મ કરવું જોઈએ કે જેથી અંતે સુખ વધે।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

વેદાંતાચાર્યો બે માર્ગ કહે છે—અર્ચિ (પ્રકાશ) અને ધૂમ (ધુમાડો). અર્ચિ-માર્ગે મોક્ષ મળે, ધૂમ-માર્ગે જીવ ફરી પાછો વળે।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

યજ્ઞાદિ કર્મોથી ‘ધૂમ’ જ પ્રાપ્ત થાય છે, અને નૈષ્કર્મ્ય (નિષ્કામ/અકર્મભાવ) દ્વારા ‘અર્ચિ’ પ્રાપ્ત થાય છે. આ બે માર્ગો સિવાયનો માર્ગ ‘પાખંડ’ કહેવાય છે।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

જે દેવોને માનતો નથી અને મનુએ ઉપદેશેલા ધર્મોને પણ સ્વીકારતો નથી, તે આ બે માર્ગોમાંથી કોઈ માર્ગે પણ ચાલતો નથી—આ તત્ત્વાર્થ સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત છે।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

હે બ્રાહ્મણસત્તમ! મેં યથાશક્તિ આ પ્રશ્નો કહ્યા છે. હવે કહો—આ યોગ્ય છે કે અયોગ્ય; અને તમારું સ્વપરિચય પણ પ્રગટ કરો.