Adhyaya 20
નારદ એક વિશાળ યુદ્ધપ્રસંગ વર્ણવે છે. ભયંકર પશુઓ અને વાહનો પર આરુઢ અનેક દાનવો નારાયણ (વિષ્ણુ) પર ચઢાઈ કરે છે—નિમિ, મથન, શુમ્ભ, જમ્ભ, સેનાપતિ ગ્રસન અને મહિષ વગેરે નામે ઉલ્લેખિત છે. પ્રથમ તીક્ષ્ણ બાણવર્ષા થાય છે; પછી વિષ્ણુ ધનુષ છોડીને ગદા ધારણ કરે છે અને સ્તર પર સ્તર આવતા અસ્ત્રોનો પ્રત્યસ્ત્રોથી પ્રતિકાર કરે છે. ગ્રસન છોડાયેલ રૌદ્રાસ્ત્રને બ્રહ્માસ્ત્રથી શમાવે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ ભયજનક કાલદંડાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે, જેના કારણે દાનવસેનામાં ભારે વિનાશ થાય છે, પરંતુ અંતે તે પણ પ્રતિઅસ્ત્રોથી રોકાય છે. પછી વિષ્ણુ સુદર્શનચક્રથી ગ્રસનનો નિર્ણાયક વધ કરે છે. નજીકના યુદ્ધમાં કેટલાક અસુરો ગરુડ અને વિષ્ણુને ચાંપીને દબાવવા પ્રયત્ન કરે છે; વિષ્ણુ તેમને ઝાટકી દૂર કરે છે અને ફરી શસ્ત્રયુદ્ધ કરે છે. મથન થોડા જ સમયમાં વિષ્ણુની ગદાથી મરે છે. મહિષ ઉગ્ર આક્રમણ કરે છે, પરંતુ કમળજ બ્રહ્માની પૂર્વઘોષણા મુજબ તેનો વધ સ્ત્રીના હાથે થવાનો નિર્ધાર હોવાથી વિષ્ણુ તેને તત્કાળ મૃત્યુથી મુક્ત કરે છે. શુમ્ભ ઉપદેશથી પાછો ફરે છે; જમ્ભ ગર્વથી ગરુડ અને વિષ્ણુને ભારે પ્રહારોથી ક્ષણિક અચેત કરે છે, પરંતુ વિષ્ણુ સંભલે ત્યારે ભાગી જાય છે. અધ્યાય અસ્ત્ર-તત્ત્વની ક્રમવ્યવસ્થા, નિયતિની મર્યાદા અને સેનાપતિ-વધથી સંતુલનસ્થાપન દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । तं दृष्ट्वा दानवाः सर्वे क्रुद्धाः स्वैःस्वैर्बलैर्वृताः । सरघा इव माक्षिकं रुरुधुः सर्वतस्ततः
નારદે કહ્યું—તેમને જોઈ બધા દાનવો ક્રોધિત થયા; પોતાની પોતાની સેનાથી ઘેરાયેલા તેઓ પછી ચારે બાજુથી તેમને ઘેરી વળ્યા—જેમ મધમાખીઓનો ઝુંડ એક માખીને ઘેરી લે છે।
Verse 2
पर्वताभे गजे भीमे मदस्राविणि दुर्दमे । सितचित्रपताके तु प्रभिन्नकरटामुखे
પર્વતસમાન વિશાળ, ભયંકર, મદરસ વહાવતો અને વશમાં ન આવતો એવા ગજ પર, શ્વેત ચિત્રિત ધ્વજા ધારણ કરી, ફાટેલા કપોલમાંથી ધારા વહેતી હોય તેમ તે આગળ વધ્યો।
Verse 3
स्वर्णवर्णांचिते यद्वन्नगे दावाग्निसंवृते । आरुह्यजौ निमिर्दैत्यो हरिं प्रत्युद्ययौ बली
સુવર્ણવર્ણ કાંતિથી ઝળહળતો, વનાચ્છાદિત પર્વત જેમ દાવાગ્નિથી ઘેરાયેલો હોય તેમ—એવો બલવાન દૈત્ય નિમિ (પોતાના વાહન પર) ચઢી હરિ સામે ધાવા બોલવા નીકળ્યો।
Verse 4
तस्यासन्दानवा रौद्रा गजस्य परिरक्षिणः । सप्तविंशतिकोट्यश्च किरीटकवचोज्जवलाः
તે ગજના રક્ષક એવા ઉગ્ર દાનવ અનુચરો સત્તાવીસ કરોડ હતા; મુકુટ અને કવચથી તેઓ ઝગમગતા હતા।
Verse 5
अश्वमारुह्य शैलाभं हरिमाद्रवत् । पंचयोजनप्रग्रीवमुष्ट्रमास्थाय जंभकः
પર્વતસમાન ઘોડા પર ચઢીને (એક) હરિ તરફ દોડ્યો; અને જંભક પાંચ યોજન લાંબી ગળાવાળા ઊંટ પર આરુઢ થઈ (તે પણ) આગળ વધ્યો।
Verse 6
शुम्भो मेषं समारुह्याव्रजद्द्वादशयोजनम् । अपरे दानवेन्द्राश्च यत्ता नानास्त्रापाणयः
શુમ્ભ મેષ પર ચઢીને બાર યોજન આગળ વધ્યો; અને અન્ય દાનવેન્દ્રો પણ અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો હાથમાં લઈને, સજ્જ થઈ, આગળ આવ્યા।
Verse 7
आजग्मुः समरे क्रुद्धा विष्णुमक्लिष्टकारिणम् । परघेण निमिर्दैत्यो मथनो मुद्गरेण च
સમરમાં ક્રોધિત થઈ તેઓ અક્લિષ્ટકર્મા વિષ્ણુ પર ધસી આવ્યા. દૈત્ય નિમિએ લોખંડની ગદા વડે અને મથને મુદગર વડે પ્રહાર કર્યો.
Verse 8
शुम्भः शूलेन तीक्ष्णेन प्रासेन ग्रसनस्तथा । चक्रेण क्रथनः क्रुद्धो जंभः शक्त्या महारणे
શુમ્ભે તીક્ષ્ણ શૂલથી અને ગ્રસને પ્રાસથી પ્રહાર કર્યો. ક્રથને ક્રોધે ચક્રથી આક્રમણ કર્યું, અને મહારણે જંભે શક્તિથી યુદ્ધ કર્યું.
Verse 9
जघ्नुर्नारायणं शेषा विशिखैर्मर्मभेदिभिः । तान्यस्त्राणि प्रयुक्तानि विविशुः पुरुषोत्तमम्
બાકી રહેલા યોદ્ધાઓએ મર્મભેદી બાણોથી નારાયણને ઘાયલ કર્યો. પ્રયોગ કરાયેલા તે અસ્ત્રો પુરુષોત્તમમાં પ્રવેશી ગયા.
Verse 10
उपदेशा गुरोर्यद्वत्सच्छिष्यं बहुधेरिताः । ततः क्रुद्धो हरिर्गृह्य धनुर्बाणांश्च पुष्कलान्
જેમ સદ્શિષ્ય ગુરુના ઉપદેશ વારંવાર ગ્રહણ કરે, તેમ અનેક પ્રહાર વરસ્યા. ત્યાર પછી હરી ક્રોધિત થઈ ધનુષ્ય અને બહુ બાણો હાથમાં લીધાં.
Verse 11
ममर्द दैत्यसेनां तद्धर्ममर्थवचो यथा । निमिं विव्याध विंशत्या वाणैरनलवर्चसैः
તેણે દૈત્યસેનાને એમ મર્દિત કરી, જેમ ધર્મસંગત અર્થવચન અધર્મને દબાવે. અને નિમિને અગ્નિતેજવાળા વીસ બાણોથી વિંધ્યો.
Verse 12
मथनं दशभिश्चैव शुम्भं पंचभिरेव च । शतेन महिषं क्रुद्धो विव्याधोरसि माधवः
ક્રોધિત માધવે મથનને દસ બાણોથી, શુમ્ભને પાંચ બાણોથી અને મહિષને સો બાણોથી વક્ષસ્થળે ભેદ્યો।
Verse 13
जंभं द्वादशभिस्तीक्ष्णैः सर्वांश्चैकैक शोऽष्टभिः । तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा दानवाः क्रोधमूर्छिताः
તેણે જંભને બાર તીક્ષ્ણ બાણોથી અને અન્ય દરેકને આઠ-આઠ બાણોથી વિંધ્યો; તેનું લાઘવ જોઈ દાનવો ક્રોધે મૂર્છિત થયા।
Verse 14
चक्रुर्गाढतरं यत्नमावृण्वाना हरिं शरैः । चिच्छेदाथ धनुर्ज्यां च निमिर्भल्लेन दानवः
તેઓ બાણવર્ષાથી હરિને ઢાંકી વધુ ઘોર પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા; ત્યારે દાનવ નિમિએ ભલ્લથી ધનુષ્યની જ્યા કાપી નાખી।
Verse 15
हस्ताच्चापं च संरंभाच्चिच्छेद महिषासुरः । षीडयामासा गरुडं जंभो बाणायुतैस्त्रिभिः
ઉગ્ર ક્રોધમાં મહિષાસુરે હરિના હાથમાંથી ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું; અને જંભે ત્રણ બાણાયુત (ત્રીસ હજાર) બાણોથી ગરુડને પીડાવ્યો।
Verse 16
भुजावस्य च विव्याध शंभो बाणायुतेन वै । ततो विस्मितचित्तस्तु गदां जग्राह माधवः
શંભે દસ હજાર બાણોથી તેની બંને ભુજાઓ ભેદી; ત્યારબાદ વિસ્મિતચિત્ત માધવે ગદા ધારણ કરી।
Verse 17
तां प्राहिणोत्स वेगेन मथनाय महाहवे । तामाप्राप्तां निमिर्बाणैर्मुशलाभैः सहस्रशः
તે મહાયુદ્ધમાં તેણે તેને ભારે વેગથી મથન પર ફેંકી; સામે આવતી તે ગદાને નિમિએ લોખંડના મુસળ સમાન હજારો બાણોથી અટકાવી દીધી।
Verse 18
आहत्य पातयामास विनदन्कालमेघवत् । ततोंऽतरिक्षे हाहेति भूतानां जज्ञिरे कथाः
તેને ઘા મારીને નીચે પાડી દીધું અને કાળમેઘની જેમ ગર્જના કરી; ત્યાર પછી આકાશમાં ભૂતગણોમાં ‘હા હા’ એવી ચીસો ઊઠી।
Verse 19
नैतदस्ति बलं व्यक्तं यत्राशीर्यत सा गदा । तां हरिः पतितां दृष्ट्वा अस्थाने प्रार्थनामिव
‘જ્યાં તે ગદા ચુરચુર થઈ, ત્યાં પ્રગટ બળ રહેતું નથી.’ તેને પડેલી જોઈ હરિએ જાણે અયોગ્ય સ્થાને કરેલી પ્રાર્થના સમાન ગણાવી।
Verse 20
जग्राह मुद्गरं घोरं दिव्यरत्नपरिष्कृतम् । तं मुमोचातिवेगेन निमिमुद्दिश्य दानवम्
તેણે દિવ્ય રત્નોથી શોભિત ભયંકર મુદગર હાથમાં લીધો; દાનવ નિમિને નિશાન બનાવી તેને અતિ વેગથી ફેંકી દીધો।
Verse 21
तमायांतं वियत्येव त्रयो दैत्या ह्यवारयन् । गदया दंभदैत्यस्तु ग्रसनः पट्टिशेन तु
તે આકાશમાં આગળ વધતો હતો ત્યારે ત્રણ દૈત્યોએ તેને અટકાવ્યો—દંભ દૈત્ય ગદા લઈને, અને ગ્રસન પટ્ટિશ (કુહાડી સમાન શસ્ત્ર) લઈને।
Verse 22
शक्त्या च महिषो दैत्यो विनदंतो महाररवम् । निराकृतं तमालोक्य दुर्जनैः सुजनं यथा
દૈત્ય મહિષે શક્તિ લઈને મહાગર્જના સાથે આક્રમણ કર્યું. પરંતુ તેને પરાવૃત્ત થયેલો જોઈ, દુરજનો સજ્જનને નકારે તેમ દૃશ્ય બન્યું.
Verse 23
जग्राह शक्तिमुग्रोग्रां शतघंटामहास्वनाम् । जंभाय तां समुद्दिश्य प्राहिणोद्भीषणेरणे
તેણે અત્યંત ઉગ્ર અને ભયંકર એવી શક્તિ પકડી, જે સો ઘંટોના મહાનાદ જેવી ગુંજતી હતી. પછી જંભને નિશાન બનાવી, તે ભીષણ યુદ્ધમાં તેને ફેંકી દીધી.
Verse 24
तामायान्तीमथालोक्य जंभोऽन्यस्य रथात्त्वरात् । आप्लुत्य लीलया गृह्णन्कामिनीं कामुको यथा
તે આવતી જોઈ જંભ બીજા રથ પરથી ત્વરાથી કૂદી પડ્યો. અને લીલાપૂર્વક તેને પકડી લીધી—જેમ કામુક પુરુષ પોતાની કામિનીને પકડી લે તેમ.
Verse 25
तयैव गरुडं मूर्ध्नि जघ्ने स प्रहसन्बली । ततो भूयो रथं प्राप्य घनुर्गृह्यभ्ययोजयत्
એ જ શક્તિથી તે બલવાન હસતાં હસતાં ગરુડના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. પછી ફરી રથ પર જઈ ધનુષ્ય હાથમાં લઈ બાણ છોડવા તૈયાર થયો.
Verse 26
विचेताश्चाभवद्युद्धे गरुडः शक्तिपीडितः । ततः प्रहस्य तं विष्णुः साधुसाध्विति भारत
યુદ્ધમાં શક્તિથી પીડિત ગરુડ બેભાન થઈ ગયો. ત્યારે વિષ્ણુ હસીને તેને બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ,” હે ભારત।
Verse 27
करस्पर्शेन कृतवान्विमोहं विनतात्मजम् । समाश्वास्य च तं वाग्भिः शक्तिं दृष्ट्वा च निष्फलाम्
હાથના સ્પર્શથી તેણે વિનતાપુત્રનો મોહ દૂર કર્યો; વચનોથી તેને આશ્વાસન આપી, શક્તિ નિષ્ફળ થઈ ગઈ છે એમ તેણે જોયું।
Verse 28
कुभार्यस्य यथा पुंसः सर्वंस्याच्चिंतितं वृथा । दृठसारमहामौर्वीमन्यां संयोजयत्ततः
જેમ કુભാര്യાવાળા પુરુષના સર્વ વિચાર વ્યર્થ થાય, તેમ તે નિષ્ફળતા જોઈ તેણે પછી બીજી દૃઢ અને બળવાન મહામૌર્વી ધનુર્જ્યા બાંધી।
Verse 29
कृत्वा च तलनिर्घोषं रौद्रमस्त्रं मुमोच सः । ततोऽस्त्रतेजसा सर्वमाकाशं नैव दृश्यते
તાળના ઘોષ સમાન ભયંકર નાદ કરીને તેણે રૌદ્રાસ્ત્ર છોડ્યું; પછી તે અસ્ત્રના તેજથી આખું આકાશ દેખાતું ન રહ્યું।
Verse 30
भूमिर्दिशश्च विदिशो बामजालमया बुभुः । दृष्ट्वा तदस्त्रमाहात्म्यं सेनानीर्ग्रसनोऽसुरः
પૃથ્વી, દિશાઓ અને વિદિશાઓ વામાવર્ત જાળ સમાન પાશથી ભરાઈ ગઈ; તે અસ્ત્રનું માહાત્મ્ય જોઈ અસુરસેનાપતિ ગ્રસન આશ્ચર્ય અને ભયથી વ્યાકુળ થયો।
Verse 31
ब्राह्ममस्त्रं चकाराशु सर्वास्त्रविनिवारणम् । तेन तत्प्रशमं यातं रौद्रास्त्रं लोकभीषणम्
તેણે તરત જ સર્વ અસ્ત્રોને રોકનાર બ્રાહ્માસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યો; તેના દ્વારા લોકભીષણ રૌદ્રાસ્ત્ર શાંત થઈ ગયું।
Verse 32
अस्त्रे प्रतिहते तस्मिन्विष्णुर्दानवसूदनः । कालदंडास्त्रमकरोत्सर्वलोकभयंकरम्
જ્યારે તે અસ્ત્ર પ્રતિહત થયું, ત્યારે દાનવસૂદન વિષ્ણુએ સર્વલોકભયંકર કાળદંડ-અસ્ત્રનો પ્રહાર કર્યો.
Verse 33
संधीयमानेस्त्रे तस्मिन्मारुतः परुषो ववौ । चकंपे च मही देवी भिन्नाश्चांबुधयोऽभवन्
તે અસ્ત્ર સંધાન થતું જ હતું ત્યારે કઠોર પવન ફૂંકાયો; દેવી પૃથ્વી કંપી ઉઠી અને સમુદ્રો પણ ફાટી ગયા.
Verse 34
तदस्त्रमुग्रं दृष्ट्वा तु दानवा युद्धदुर्मदाः । चक्रुरस्त्राणि दिव्यानि नानारूपाणि संयुगे
તે ઉગ્ર અસ્ત્ર જોઈને યુદ્ધમત્ત દાનવોએ સમરમાં નાનારૂપ દિવ્ય અસ્ત્રો રચી ને પ્રહાર કર્યા.
Verse 35
नारायणांस्त्रं ग्रसनस्तु चक्रे त्वाष्ट्रं निमिश्चास्त्रवरं मुमोच । ऐषीकमस्त्रं च चकार जंभो युद्धस्य दण्डास्त्र निवारणाय
ગ્રસને નારાયણાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું; નિમિએ શ્રેષ્ઠ ત્વાષ્ટ્ર અસ્ત્ર છોડ્યું; અને જંભે યુદ્ધમાં કાળદંડાસ્ત્ર નિવારવા ઐષીક અસ્ત્ર તૈયાર કર્યું.
Verse 36
यावच्च संधानवशं प्रयांति नारायणादीनि निवारणाय । तावत्क्षणेनैव जघान कोटींदैत्येश्वराणां किल कालदंडः
નિર્વારણ માટે નારાયણાદિ અસ્ત્રો સંધાનમાં જ હતા, એટલામાં જ—એવું કહેવાય છે—કાળદંડે દૈત્યેશ્વરોની એક કરોડ સંહાર્યા.
Verse 37
अनंतरं शांतभयं तदस्त्रं दैत्यास्त्रयोगेन च कालदण्डम् । शांतं तदालोक्य हरिः स्वमस्त्रं कोपेन कालानलतुल्यमूर्तिः
ત્યારબાદ દૈત્યાસ્ત્રોના પ્રયોગથી તે અસ્ત્ર અને કાળદંડ પણ શાંત થયા. તે શાંત થયેલું જોઈ, પ્રલયાગ્નિસમાન ક્રોધમૂર્તિ હરિએ પોતાનું અસ્ત્ર ધારણ કર્યું.
Verse 38
जग्राह चक्रं तपना युतप्रभमुग्रारमात्मानमिव द्वितीयम् । चिक्षेप सेनापतये ज्वलंतं चतुर्भूजः संयति संप्रगृह्य
ચતુર્ભુજ પ્રભુએ સૂર્યતેજથી દીપ્ત, ઉગ્ર—જાણે પોતાનું બીજું સ્વરૂપ—એવું ચક્ર ગ્રહણ કર્યું. યુદ્ધમાં દૃઢપણે પકડી તેમણે જ્વલંત ચક્ર સેનાપતિ પર ફેંક્યું.
Verse 39
तदाव्रजच्चक्रमथो विलोक्य सर्वात्मना दैत्यवराः स्ववीर्यात् । नाशक्नुन्वारयितुं प्रचंडं दैवं यथा पूर्वमिवोपपन्नम्
તે ચક્ર વેગથી આવતું જોઈ શ્રેષ્ઠ દૈત્યો પોતાના પરાક્રમ પર સંપૂર્ણ આધાર રાખી રહ્યા; પરંતુ પહેલાંની જેમ જ તેઓ પ્રચંડ દૈવબળને રોકી શક્યા નહીં.
Verse 40
तदप्रतर्क्यं नवहेतितुल्यं चक्रं पपात ग्रसनस्य कण्ठे । तद्रक्तधारा रुणघोरनाभि जगाम भूयोपि करं मुरारेः
તે અપ્રતર્ક્ય, નવી ધાર ચઢાવેલા શસ્ત્ર સમાન ચક્ર ગ્રસનના ગળા પર પડી ગયું. તેની રક્તધારા વહેતી, ભયંકર નાભિવાળું સુદર્શન ફરી મુરારીના હાથમાં પરત આવ્યું.
Verse 41
चक्राहतः संयति दानवश्च पपात भूमौ प्रममार चापि । दैत्याश्च शेषा भृशशौकमापुः क्रोधं च केचित्पिपिषुर्भुजांश्च
યુદ્ધમાં ચક્રથી આઘાત પામેલો તે દાનવ જમીન પર પડી ગયો અને મરી ગયો. બાકી દૈત્યો ભારે શોકમાં ડૂબી ગયા; અને કેટલાક ક્રોધે પોતાની જ ભુજાઓ દાંતથી કાટવા લાગ્યા.
Verse 42
ततो विनिहते दैत्ये ग्रसने बलनायके । निर्मर्यादमयुध्यंत हरिणा सह दानवाः
ત્યારે બળના નાયક ગ્રસન નામનો દૈત્ય વિનાશ પામતાં, દાનવો મર્યાદા ત્યજી શ્રીહરિ સાથે નિરંકુશ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 43
पट्टिशैर्मुशलैः प्रासैग्नि दाभिः कणपैरपि । तीक्ष्णाननैश्च नाराचैश्चक्रैः शक्तिभिरेव च
તેઓ પટ્ટિશ, મુશલ, પ્રાસ, અગ્નિદંડ, કણપ; તેમજ તીક્ષ્ણમુખ નારાચ, ચક્ર અને શક્તિ—એવા સર્વ શસ્ત્રોથી તેને આક્રમણ કરવા લાગ્યા।
Verse 44
तदस्त्रजालं तैर्मुक्तं लब्धलक्षो जनार्दनः । एकैकं शतधा चक्रे बाणैरग्नि शिखोपमैः
તેમણે છોડેલું તે અસ્ત્રજાળ જોઈ, લક્ષ્ય પકડી જનાર્દને અગ્નિશિખા સમા બાણોથી એકેકને સો સો ભાગમાં ચીરવી નાખ્યું।
Verse 45
जघान तेषां संक्रुद्धः कोटिकोटिं जनार्दनः । ततस्ते सहसा भूत्वा न्यपतन्केशवोपरि
ક્રોધિત જનાર્દને તેમના કરોડો કરોડ દાનવોને સંહાર્યા; ત્યારબાદ તેઓ અચાનક એકઠા થઈ કેશવ પર તૂટી પડ્યા।
Verse 46
गरुडं जगृहुः केचित्पादयोः शतशोऽसुराः । ललंबिरे च पक्षाभ्यां मुखे चान्ये ललंबिरे
કેટલાક અસુરો સૈંકડો સંખ્યામાં ગરુડના પગ પકડી બેઠા; કેટલાક તેના પાંખો પરથી લટક્યા અને કેટલાક તેની ચાંચ પર પણ લટક્યા।
Verse 47
केशवस्यापि धनुषि भुजयोः शीर्ष एव च । ललंबिरे महादैत्या निनदंतो मुहुर्मुहुः
મહાદૈત્યો કેશવના ધનુષ પર, ભુજાઓ પર અને અહીં સુધી કે મસ્તક પર પણ લટકી પડ્યા, અને વારંવાર ગર્જના કરવા લાગ્યા।
Verse 48
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा सिद्धचारणवार्तिकाः । हाहेति मुमुचुर्नादसंबरे चास्तुवन्हरिम्
એ મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ સિદ્ધો, ચારણો અને દિવ્ય વાર્તિકોએ ‘હા! હા!’ કહી ઉદ્ઘોષ કર્યો; અને નાદના કોલાહલમાં હરિની સ્તુતિ કરી।
Verse 49
ततो हरिर्विनिर्धूय पातयामास तान्भुवि । यथा प्रबुद्धः पुरुषो दोषान्संसारसंभवान्
પછી હરિએ તેમને ઝટકીને ધરતી પર પાડી દીધા—જેમ જાગૃત પુરુષ સંસારજન્ય દોષોને ત્યજી દે છે તેમ।
Verse 50
विकोशं च ततः नंदकं खड्गमुत्तमम् । चर्म चाप्यमलं विष्णुः पदातिस्तानधावत
પછી વિષ્ણુએ પરમ ઉત્તમ નંદક ખડ્ગને મ્યાનમાંથી બહાર કાઢ્યો; અને નિર્મળ ઢાલ પણ લઈને, તે પદાતિ યોદ્ધાઓ પર પગપાળા ધસી ગયા।
Verse 51
ततो मुहूर्तमात्रेण पद्मानि दश केशवः । चकर्त्त मार्गे बहुभिर्विचरन्दैत्यसत्तमान्
પછી માત્ર એક મુહૂર્તમાં કેશવે યુદ્ધમાર્ગમાં ‘પદ્મ’ નામના દસ વિભાગોને કાપી નાખ્યા; અને અનેક દૈત્યશ્રેષ્ઠોમાંથી પસાર થઈ તેમને છિન્નભિન્ન કરતો આગળ વધ્યો।
Verse 52
ततो निमिप्रभृतयो विनद्यासुरसत्तमाः । अधावंत महेष्वासाः केशवं पादचारिणम्
ત્યારે નિમિ વગેરે અસુરશ્રેષ્ઠો ગર્જના કરતાં, મહાધનુર્ધર બની, પગપાળા યુદ્ધ કરતા કેશવ પર ધસી આવ્યા।
Verse 53
गरुत्मांश्चाभ्ययात्तूर्णमारुरोह च तं हरिः । उवाच च गरुत्मंतं तस्मिंश्च तुमुले रणे
ગરુત્માન ત્વરિત આવી પહોંચ્યો અને હરિ તેના પર આરોહણ કર્યા. તે તુમુલ યુદ્ધમાં તેમણે ગરુડને કહ્યું।
Verse 54
अश्रांतो यदि तार्क्ष्यासि मथनं प्रति तद्व्रज । श्रांतश्चेच्च मुहूर्तं त्वं रणादपसृतो भव
હે તાર્ક્ષ્ય, જો તું થાક્યો ન હોય તો મથન તરફ જા; અને જો થાક્યો હોય તો ક્ષણમાત્ર યુદ્ધમાંથી દૂર થા।
Verse 55
तार्क्ष्य उवाच । न मे श्रमोऽस्ति लोकेश किंचित्संस्मरतश्च मे । यन्मे सुतान्वाहनत्वे कल्पयामास तारकः
તાર્ક્ષ્ય બોલ્યો—હે લોકેશ, મને જરાય શ્રમ નથી; ખાસ કરીને જ્યારે યાદ આવે કે તારકે મારા પુત્રોને વાહનત્વમાં ગોઠવ્યા હતા।
Verse 56
इति ब्रवन्रणे दैत्यं मथनं प्रति सोऽगमत् । दैत्यस्तवभिमुखं दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम्
આમ કહીને તે યુદ્ધમાં દૈત્ય મથન તરફ ગયો. દૈત્યે તને સામે જોયો—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારને।
Verse 57
जघान भिंडिपालेन शितधारेण वक्षसि । तं प्रहारमचिंत्यैव विष्णुस्तस्मिन्महाहवे
તેણે તીક્ષ્ણ ધારવાળા ભિંદિપાલ વડે વિષ્ણુની છાતી પર પ્રહાર કર્યો, પરંતુ તે મહાયુદ્ધમાં વિષ્ણુએ તે પ્રહારની જરા પણ ચિંતા કરી નહીં.
Verse 58
जघान पंचभिर्बाणैर्गिरींद्रस्यापि भेदकैः । आकर्णकृष्टैर्दशभिः पुनर्विद्धः स्तनांतरे
તેણે પર્વતોને પણ ભેદી નાખે તેવા પાંચ બાણોથી પ્રહાર કર્યો; અને ફરીથી કાન સુધી ખેંચેલા દસ બાણોથી છાતીના મધ્યમાં વીંધી નાખ્યો.
Verse 59
विचेतनो मुहूर्तात्स संस्तभ्य मथनः पुनः । गृहीत्वा परिघं मूर्ध्नि जनार्दनमताडयत्
ક્ષણભર માટે અચેત થયેલો મથન ફરીથી સ્વસ્થ થયો; પછી પરિઘ (લોખંડની ગદા) લઈને તેણે જનાર્દનના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 60
विष्णुस्तेन प्रहारेण किंचिदाघूर्णितोऽभवत् । ततः कोपविवृत्ताक्षो गदां जग्राह माधवः
તે પ્રહારથી વિષ્ણુ સહેજ ડગમગી ગયા. ત્યારે ક્રોધથી પહોળી આંખોવાળા માધવે ગદા હાથમાં લીધી.
Verse 61
तया संताडयामास मथनं हृदये दृढम् । स पपात तथा भूमौ चूर्णितांगो ममार च
તેમણે તે ગદા વડે મથનના હૃદય પર જોરદાર પ્રહાર કર્યો. તે જમીન પર પડ્યો અને અંગો કચડાઈ જવાથી મૃત્યુ પામ્યો.
Verse 62
तस्मिन्निपतिते भूमौ मथने मथिते भृशम् । अवसादं युयुर्दैत्याः सर्वे ते युद्धमण्डले
મથન ભૂમિ પર પડીને અત્યંત ચકનાચૂર થયો ત્યારે, યુદ્ધમંડળમાં રહેલા તે બધા દૈત્ય નિરાશામાં ડૂબી ગયા।
Verse 63
ततस्तेषु विषण्णेषु दानवेष्वतिमानिषु । चुकोप रक्तनयनो महिषो दानवेश्वरः
પછી તે અતિમાનિ દાનવો નિરાશ બન્યા ત્યારે, દાનવેશ્વર મહિષ લાલ આંખો સાથે ક્રોધિત થયો।
Verse 64
प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुबलमाश्रितः । रीक्ष्णधारेण शूलेन महिषो हरिमर्दयन्
રૌદ્ર મહિષ પોતાના ભુજબળનો આશ્રય લઈને હરિ પર ધસી આવ્યો અને તીક્ષ્ણધાર શૂલથી હરિ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો।
Verse 65
शक्त्या च गरुडं वीरो हृदयेऽभ्यहनद्दृढम् । ततो विवृत्य वदनं महामलगुहानिभम्
અને તે વીરએ શક્તિથી ગરુડના હૃદયમાં દૃઢ પ્રહાર કર્યો; પછી મહા મલિન ગુફા સમું મુખ ખોલીને।
Verse 66
ग्रस्तुमैच्छद्रणे दैत्यः सगरुत्मंतमच्युतम् । अथाच्युतोऽपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्
યુદ્ધમાં તે દૈત્ય ગરુડ સહિત અચ્યુતને ગળી જવા ઇચ્છતો હતો; ત્યારે અચ્યુતે પણ દાનવનો ઇરાદો જાણી લીધો।
Verse 67
वदनं पूरयामास दिव्यैस्त्रैर्महाबलः । स तैर्बाणैरभिहतो महिषोऽचलसंनिभः
મહાબળીએ ત્રણ દિવ્ય બાણોથી પોતાનું મુખ ભર્યું. તે બાણોથી આઘાત પામી પર્વતસમાન મહિષ ઘાયલ થયો.
Verse 68
परिवर्तितकायार्धः पपाताथ ममार च । महिषं पतितं दृष्ट्वा जीवयित्वा पुनर्हरिः
શરીરનો અર્ધ ભાગ પલટાઈ તે પડી ગયો અને મરી ગયો. પડેલા મહિષને જોઈ હરિએ તેને ફરી જીવિત કર્યો.
Verse 69
महिषं प्राह मत्तस्त्वं वधं नार्हसि दानव । योषिद्वध्यः पुरोक्तस्त्वं साक्षात्कमलयोनिना
હરિએ મહિષને કહ્યું—“હે દાનવ, મારા હાથેથી તારો વધ થવા યોગ્ય નથી. કમલયોનિ બ્રહ્માએ સ્વયં પૂર્વે કહ્યું હતું કે તારો વધ સ્ત્રી દ્વારા થશે.”
Verse 70
उत्तिष्ठ गच्छ मन्मुक्तो द्रुतमस्मान्महारणात् । इत्युक्तो हरिणा तस्माद्देशादपगतोऽसुरः
“ઉઠ અને જા—મારા દ્વારા મુક્ત—આ મહારણમાંથી ઝડપથી દૂર થઈ જા.” હરિએ એમ કહ્યે તે અસુર તે સ્થાનેથી દૂર થયો.
Verse 71
तस्मिन्पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुंभदानवः । संदष्टौष्ठपुटाटोपो भृकुटीकुटिलाननः
તે દૈત્ય મહિષ પીઠ ફેરવતાં જ શુંભ દાનવ ક્રોધે હોઠ દબાવી, ભ્રૂકુટી ચઢાવી, વાંકડા મુખે રોષથી ભભૂકી ઊઠ્યો.
Verse 72
निर्मध्य पाणिना पाणिं धनुरादाय भैरवम् । सज्जीकृत्य महाघोरान्मुमोच शतशः शरान्
તે હાથમાં હાથ દૃઢ કરીને ભૈરવ નામનું ભયંકર ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું; તેને તાણીને તૈયાર કરી, અતિ ઘોર એવા સૈકડો બાણો છોડ્યા।
Verse 73
स चित्रयोधी दृढमुष्टिपातस्ततश्व विष्णुं च दैत्यः । बाणैर्ज्वलद्वह्निशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यैः प्रतिघाहीनैः
એ દૈત્ય અદભુત યોદ્ધો હતો, તેના મুষ্টિપ્રહાર દૃઢ હતા; પછી તેણે વિષ્ણુ પર પણ અગ્નિશિખા સમા જ્વલંત, અસંખ્ય અને અવિરત ઘાતક બાણો ફેંક્યા।
Verse 74
विष्णुश्च दैत्येंद्रशरार्दितो भृशं भुशुंडिमादाय कृतांततुल्याम् । तया मुखं चास्य पिपेष संख्ये शुंभस्य जत्रुं च धराधराभम्
દૈત્યેન્દ્રના બાણોથી અત્યંત આઘાત પામેલા વિષ્ણુએ કૃતાંત સમી ભુશુંડી ગદા ઉઠાવી; યુદ્ધમાં તેનાથી તેનો મુખ ચૂર કર્યો અને શુંભની પર્વત જેવી જત્રુ-હાડકાં પણ તોડી નાંખ્યાં।
Verse 75
ततस्त्रिभिः शंभुभुजं द्विषष्ट्या सूतस्य शीर्षं दशक्षिश्च केतुम् । विष्णुर्विकृष्टैः श्रवणावसानं दैत्यस्य बाणैर्ज्वलनार्कवर्णैः
પછી વિષ્ણુએ ધનુષ તાણી, અગ્નિ-સૂર્ય સમા તેજસ્વી દૈત્યબાણોથી—ત્રણ બાણે શંભુની ભુજા, બાસઠ બાણે સારથીનું મસ્તક, અને દસ બાણે ધ્વજ-केतુ કાપી પાડી દીધો।
Verse 76
स तैश्च विद्धो व्यथितो बभूव दैत्येश्वरो विस्रुतशोणिताक्तः । ततोऽस्य किंचिच्चलितस्य धैर्यादुवाच शंखांबुजसार्ङ्गपाणिः
તે બાણોથી વિદ્ધ થઈ દૈત્યેશ્વર વ્યથિત થયો, વહેતા રક્તથી લથપથ થયો; ત્યારે તેનું ધૈર્ય થોડું ડગમગતું જોઈ, શંખ-પદ્મ-શારઙ્ગધારી વિષ્ણુએ તેને કહ્યું।
Verse 77
योषित्सुवध्योऽसि रणं विभुंच शुंभाऽशुभ स्वल्पतरैरहोभिः । मत्तोर्हसि त्वं न वृथैव मूढ ततोऽपयातः स च शंभदानवः
હે અશુભ શુંભ! તું સ્ત્રીના હાથે વધ થવા યોગ્ય છે; અને રણમાં તારો પરાક્રમ થોડા જ દિવસોમાં ક્ષીણ થઈ જશે. તું મારી સમકક્ષ નથી; હે મૂઢ, વ્યર્થ પ્રયત્ન ન કર. એમ કહી તે દાનવ શુંભ પાછો હટ્યો।
Verse 78
जम्भोऽथ तद्विष्णुमुखान्निशम्य जगर्ज चोच्चैः कृतसिंहनादः । प्रोवाच वाक्यं च सलीलमाजौ महाट्टहासेन जगद्विकंप्य
વિષ્ણુના મુખથી તે વચન સાંભળી જંભે સિંહનાદ સમો ઊંચે ગર્જન કર્યું. પછી રણમાં તે ક્રીડાભાવે બોલ્યો અને મહાઠહાસથી જગતને કંપાવી દીધું।
Verse 79
किमेभिस्ते जलावास दैत्यैर्हीनपराक्रमैः । मामासादय युद्धेऽस्मिन्यदि ते पौरुषं क्वचित्
હે જલવાસી! આ હીનપરાક્રમી દૈત્યોનો તને શું ઉપયોગ? જો તારા માં ક્યાંક પણ પૌરુષ હોય, તો આ યુદ્ધમાં મારી સામે આવ।
Verse 80
यत्ते पूर्वं हता दैत्या हिरण्याक्षमुखाः किल । जंभस्तदाभवन्नैव पश्य मामद्य संस्थितम्
તું પહેલાં જેમને માર્યા—હિરણ્યાક્ષ વગેરે—તે જંભ નહોતા. આજે મને અહીં સામે ઊભેલો જો!
Verse 81
पश्य तालप्रती काशौ भुजावेतौ हरे मम । वक्षो वा वज्रकठिनं मयि प्रहर तत्सुखम्
હે હરિ! મારા આ બે ભુજાઓ જો—તાળવૃક્ષ સમા વિશાળ; અને મારું વક્ષ વજ્ર સમું કઠોર છે. મારા પર પ્રહાર કર—જેમ તને સંતોષ થાય તેમ!
Verse 82
इत्युक्तः केशवस्तेन सृक्किणी संलिहन्रुषा । मुमोच परिघंघोरं विरीणामपि दारणम्
તેના એવા વચનથી કેશવ ક્રોધે હોઠના ખૂણા ચાટી, અત્યંત ભયંકર લોખંડનો પરિઘ ફેંકી દીધો—જે બળવાન વીરોને પણ ચીરી નાખવા સમર્થ હતો।
Verse 83
ततस्तस्याप्यनुपदं कालायसमयं दृढम् । मुमोच मुद्गरं विष्णुर्द्वितीयं पर्वतं यथा
પછી તરત જ વિષ્ણુએ કાળા લોખંડનો દૃઢ બીજો મુદગર ફેંક્યો—જાણે બીજો પર્વત જ ધસી પડ્યો હોય।
Verse 84
तदायुधद्वयं दृष्ट्वा जंभो न्यस्य रथे धनुः । आप्लुत्य परिघं गृह्य गरुडं तेन जघ्निवान्
એ બે આયુધો જોઈ જંભે રથમાં ધનુષ્ય મૂકી, ઉછળી આગળ જઈ પરિઘ પકડીને તેનાથી ગરુડ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 85
द्वितीयं मुद्गरं चानु गृहीत्वा विनदन्रणे । सर्वप्राणेन गोविंदं तेन मूर्ध्नि जघान सः
પછી બીજો મુદગર પણ ઉઠાવી, રણમાં ગર્જના કરતો, તેણે સર્વ બળથી ગોવિંદના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 86
ताभ्यां चातिप्रहाराभ्यामुभौ गरुडकेशवौ । मोहाविष्टौ विचेतस्कौ मृतकल्पाविवासताम्
આ બે પ્રચંડ પ્રહારોથી ગરુડ અને કેશવ બંને મોહગ્રસ્ત થઈ નિર્વિવેક બન્યા અને મૃત સમાન પડી રહ્યા।
Verse 87
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा जगर्जुर्दैत्यसत्तमाः । नैतान्हर्षमदोद्धूतानिदं सेहे जगत्तदा
તે મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ દૈત્યશ્રેષ્ઠો ગર્જના કરવા લાગ્યા. હર્ષ, મદ અને ગર્વથી ઉન્મત્ત થઈ તેઓ પોતાને રોકી શક્યા નહીં; તે ક્ષણે તેમની ઉલ્લાસભરી ધમાકાને જાણે જગત પણ સહન ન કરી શક્યું.
Verse 88
सिंहनादैस्तलोन्नाहैर्धनुर्नादैश्च बाणजैः । जंभं ते हर्षयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ते
સિંહનાદ, ઊંચા ઘોષ, ધનુષ્યની ટંકાર અને બાણોના સળસળાટથી તેમણે જંભને હર્ષિત કર્યો; અને ઉલ્લાસમાં પોતાના વસ્ત્રો ઝાટકી લહેરાવ્યા.
Verse 89
शंखांश्च पूरयामासुश्चिक्षिपुर्देवता भृशम्
દેવતાઓએ ઘોર નાદ સાથે શંખો પૂરીને ફૂંક્યા અને મહાબળથી પોતાના અસ્ત્રો પ્રચંડ રીતે ફેંક્યા.
Verse 90
संज्ञामवाप्याथ महारणे हरिः सवैनतेयः परिरभ्य जंभम् । पराङ्मुखः संयुगादप्रधृष्यात्पलायनं वेगपरश्चकार
પછી મહારણે ચેતના પ્રાપ્ત કરીને હરિ (વિષ્ણુ) વૈનતેય ગરુડ સાથે જંભને બાહુપાશમાં લઈને—યુદ્ધથી મુખ ફેરવી, ત્યાં અપ્રધર્ષ્ય હોવા છતાં—અતિ વેગથી પલાયન કરી ગયો.