Adhyaya 4
આ અધ્યાયમાં નારદનો વ્યવહારિક ધર્મસંકટ રજૂ થાય છે—સુરક્ષિત સ્થાન/જમીન મેળવવી છે, પરંતુ પ્રતિગ્રહ (દોષયુક્ત સ્વીકાર) કરીને અધર્મમાં ન પડવું, એ કેવી રીતે શક્ય? શરૂઆતમાં ધનનું નૈતિક વર્ગીકરણ થાય છે—શુક્લ (શુદ્ધ), શબલ (મિશ્ર), કૃષ્ણ (અંધકારમય); અને તેને ધર્મકાર્યમાં વાપરવાથી ક્રમે દેવત્વ, મનુષ્યત્વ અથવા તિર્યક્ત્વ ફળ મળે છે એમ કર્મફળ સાથે સમજાવવામાં આવે છે. પછી સૌરાષ્ટ્રમાં જાહેર પ્રસંગ આવે છે. રાજા ધર્મવર્મા દાનતત્ત્વ વિષે એક ગૂઢ શ્લોક સાંભળે છે—બે કારણ, છ આધાર, છ અંગ, બે ‘વિપાક’, ચાર પ્રકાર, ત્રિવિધ શ્રેણી અને દાનના ત્રણ નાશક—અને યોગ્ય વ્યાખ્યા કરનારને મોટું ઇનામ જાહેર કરે છે. વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના વેશમાં નારદ ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે: કારણ—શ્રદ્ધા અને શક્તિ; આધાર—ધર્મ, અર્થ, કામ, વ્રીડા (લાજ), હર્ષ, ભય; અંગ—દાતા, પાત્ર/ગ્રાહક, શુચિતા, દાનદ્રવ્ય, ધર્મસંકલ્પ, યોગ્ય દેશ-કાળ; વિપાક—પાત્રની ગુણવત્તા મુજબ પરલોક/ઇહલોક ફળ; પ્રકાર—ધ્રુવ, ત્રિક, કામ્ય, નૈમિત્તિક; શ્રેણી—ઉત્તમ/મધ્યમ/અધમ; નાશક—દાન પછી પસ્તાવો, અશ્રદ્ધાથી દાન, અપમાનપૂર્વક દાન. અંતે રાજા કૃતજ્ઞ બની નારદની ઓળખ જાણે છે અને તેમના હેતુ માટે જમીન તથા ધન આપવા તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत् । ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे
નારદ બોલ્યા—ત્યારે મેં વિચાર્યું: ‘આ સ્થાન કેવી રીતે પવિત્ર પ્રતિષ્ઠાન બને? કારણ કે આ ભૂમિ મારા અધિકારમાં છે અને રાજાઓ પણ સદા મારા પ્રભાવથી વશમાં રહે છે.’
Verse 2
यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम् । अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः
જો હું તે ધર્માત્મા નૃપ પાસે જઈને ભૂમિ માગું, તો માગતાં જ તે નિશ્ચયે મને અર્પણ કરશે; પછી તે ઇનકાર નહીં કરે.
Verse 3
तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम् । शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते
મુનિઓએ જેમ કહ્યું છે—ધન (અથવા દાન) ઉત્તમ રીતે ત્રણ પ્રકારનું છે: શુક્લ (શુદ્ધ), મધ્યમ અને શબલ (મિશ્ર); પરંતુ અધમને ‘કૃષ્ણ’ (કલુષિત) કહે છે.
Verse 4
श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया । तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च
શ્રુતિનું સંરક્ષણ અને પ્રસાર કરીને, શિષ્યો પાસેથી પ્રાપ્ત, તેમજ કન્યા દ્વારા વિધિપૂર્વક અપાયેલું ધન ‘શુક્લ’ (શુદ્ધ) કહેવાય છે. તેમ જ વ્યાજ, વેપાર, ખેતી અને યાચના દ્વારા મળેલો લાભ પણ શુક્લ ગણાય છે.
Verse 5
शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्
સદ્જનો જુગાર, ચોરી અને ધાડસી/હિંસક કર્મોથી પ્રાપ્ત ધનને ‘શબલ’ (મિશ્ર) કહે છે. પરંતુ છલકપટ અને બહાનાબાજીથી કમાયેલું ધન ‘કૃષ્ણ’ (અશુદ્ધ) તરીકે ઘોષિત છે.
Verse 6
शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते
જે શુદ્ધ ધનથી શ્રદ્ધાસહ ધર્મ આચરે છે અને તીર્થસ્થાને યોગ્ય પાત્રને દાન આપે છે, તે તેના ફળરૂપે દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 7
राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते
પરંતુ જે રજોગુણી ભાવથી અને મિશ્ર (દૂષિત) ધનથી યાચકોને દાન આપે છે, તે તેના ફળરૂપે માનવત્વ જ ભોગવે છે।
Verse 8
तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः
તમસથી આવૃત મનુષ્ય જો કાળા (અપવિત્ર) ધનથી દાન આપે, તો તે અધમ પુરુષ મૃત્યુ પછી તેનું ફળ તિર્યક્-યોનિમાં ભોગવે છે।
Verse 9
तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत् । अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्
યાચના કરીને મને મળતું ધન સ્પષ્ટ રીતે રાજસ સ્વભાવનું છે; અને બ્રાહ્મણભાવ ધારણ કરીને હું રાજા પાસે દાન માગું, તો તે ‘પ્રતિગ્રહ’ (દાન સ્વીકાર) કહેવાય।
Verse 10
तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम् । अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः
તથાપિ, અહો, તે પણ અતિ કષ્ટનું કારણ છે—એવું મારું મત છે. આ પ્રતિગ્રહ ભયંકર છે: સ્વાદે મધ જેવો, પરંતુ પરિણામે વિષ સમાન।
Verse 11
प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम् । तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्
પ્રતિગ્રહ સાથે જોડાયેલો રોગ તે દ્વિજમાં પ્રવેશ્યો. તેથી હું આ પાપથી—આ પ્રતિગ્રહની પ્રથાથી—નિવૃત્ત થયો છું.
Verse 12
ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु । स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः
અતઃ કોઈક ઉપાયથી—આ બે માર્ગોમાંથી એક માર્ગે—મારે મારા વશમાં સ્થિર જીવનોપાર્જન સ્થાપવું છે; એ જ વિષયે હું વારંવાર ચિંતન કરું છું.
Verse 13
यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते । तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु
જેમ કુભર્યાવાળો પુરુષ પોતાની ચિંતાનો અંત પામતો નથી, તેમ જ હું પણ—વિચાર કરતાં છતાં—મારી ચિંતાનો અણુમાત્ર પણ અંત પામતો નથી.
Verse 14
एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः । बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे
એ જ સમયે, હે પાર્થ, ત્યાં સ્નાન કરવા ઘણા મુનિઓ આવી પહોંચ્યા—તે પુણ્ય તીર્થમાં, જ્યાં ધરતી અને સાગરનો સંગમ થાય છે.
Verse 15
अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः । ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने
મેં તેમને સૌને પૂછ્યું, “તમે ક્યાંથી આવ્યા છો?” ત્યારે તેમણે મને પ્રણામ કરીને કહ્યું, “હે મુને, સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાંથી.”
Verse 16
धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः । स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्
આ દેશના અધિપતિ ધર્મવર્મા નામના રાજાએ દાનના તત્ત્વને જાણવા ઇચ્છીને અનેક વર્ષો સુધી તપશ્ચર્યા કરી।
Verse 17
ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु । द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्
પછી આકાશવાણીએ તેને કહ્યું—“હે રાજન, એક શ્લોક સાંભળો: દાનના બે હેતુ, છ આધાર, છ અંગ છે અને તેનું ફળ દ્વિવિધ છે।”
Verse 18
चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते । इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह
“દાન ચાર પ્રકારનું, ત્રિવિધ અને ત્રણ નાશોથી યુક્ત કહેવાય છે।” એમ એક શ્લોક કહી આકાશવાણી મૌન થઈ ગઈ।
Verse 19
श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद । ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्
હે નારદ, પૂછવા છતાં તે શ્લોકનો અર્થ સમજાવવામાં આવ્યો નહીં. ત્યારબાદ રાજા ધર્મવર્માએ નગારાં વગડાવી જાહેરાત કરાવી।
Verse 20
यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया । करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्
“મારી તપશ્ચર્યાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ શ્લોકનું જે યોગ્ય વ્યાખ્યાન કરશે, તેને હું આ ઇનામ આપું છું।”
Verse 21
गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु । सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः
જે આ શ્લોકની વ્યાખ્યા કરશે, તેને હું સાત નિયુત ગાયો, એટલું જ સુવર્ણ અને સાત ગામો દાનમાં આપીશ।
Verse 22
पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत् । आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने
નૃપતિ રાજાના મહાન વચનને નગારાં દ્વારા જાહેર થયેલું સાંભળી, હે મુને, અનેક દેશોના બ્રાહ્મણો કરોડોની સંખ્યામાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 23
पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः । आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने
હે મુને, આ શ્લોકનો વિન્યાસ દુર્બોધ છે; વિપ્રપુંગવો પણ તેની વ્યાખ્યા કરી શક્યા નહીં—જેમ મૂંગો ગોળનો સ્વાદ કહી શકતો નથી।
Verse 24
वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद । दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः
હે નારદ, ધનના લોભથી અમે ત્યાં ગયા હતા; પરંતુ શ્લોક દુર્બોધ હોવાથી તેને નમસ્કાર કરીને એ જ શ્લોક લઈને અહીં આવ્યા છીએ।
Verse 25
दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः । तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः
આ શ્લોક ખરેખર દુર્વ્યાખ્યેય છે અને અમને ધન પણ મળ્યું નથી. ‘તો તીર્થયાત્રા કેવી રીતે કરીએ?’ એવી ચિંતા સાથે વ્યાકુળ થઈને અમે અહીં આવ્યા છીએ।
Verse 26
एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम् । अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्
હે ફાલ્ગુન! તે મહાત્માઓનાં વચનો સાંભળી હું અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને મનમાં વિચાર્યું—‘તેમને સહાય કરીને હું તેમને આગળ માટે વિદાય કરી દઈશ.’
Verse 27
अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः । श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा
અહો! મને ઉપાય પ્રાપ્ત થયો; પદપ્રાપ્તિમાં શંકા નથી. રાજાને આ શ્લોક સમજાવીને હું પદ પણ મેળવીશ અને ધન પણ મેળવીશ.
Verse 28
विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः । सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः
વિદ્યાના મૂલ્ય તરીકે આ રીતે માગીને દાન ગ્રહણ કરવું યોગ્ય નથી. પુરાણઋષિ—જગદ્ગુરુ વાસુદેવે સત્ય જ કહ્યું છે.
Verse 29
धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते । पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते
જેની શ્રદ્ધા ધર્મમાં હોય, છતાં તે પૂર્ણ ન થાય; અને જેની શ્રદ્ધા પાપમાં હોય, છતાં તે પણ પૂર્ણ ન થાય—એવો મનુષ્ય બંને તરફથી નિરાશ રહે છે.
Verse 30
एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि । सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे
આ રીતે વિચારીને વિદ્વાનો પોતાની રુચિ મુજબ વર્તે છે. પ્રભુનું આ વચન સત્ય છે—મારા માટે પણ તે દુર્લભ બનીને જ પ્રાપ્ત થયું છે.
Verse 31
मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम् । एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्
મારો આ મનોરથ સફળ થયો છે—તે ખરેખર સ્પષ્ટ રીતે ઉદ્ભવીને અંકુરિત થયો છે. અને આ દુર્વિદ શ્લોકને પણ હું પૂર્ણ સ્પષ્ટતાથી જાણું છું.
Verse 32
अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा । एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः
અમૂર્ત પિતૃદેવોએ આ વાત મને પૂર્વે જ જણાવી હતી. તેથી, હે પાર્થ, હર્ષથી ભરાઈને મેં આ વિષય પર વારંવાર વિચાર કર્યો.
Verse 33
प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्
તીર્થને પ્રણામ કરીને હું ભૂમિ-સમુદ્રના સંગમ તરફ ચાલ્યો. પછી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને હું રાજા પાસે ગયો.
Verse 34
इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु । यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु
મેં આમ કહ્યું છે; હવે, હે નૃપ, આ શ્લોકની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા સાંભળો. અને ઢોલના ઘોષથી પ્રસિદ્ધ થયેલ તમારું દાન વિધિપૂર્વક તૈયાર કરાવો.
Verse 35
एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः । द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते
આવું કહેવાતાં રાજાએ કહ્યું—“આ જ રીતે તો આ વાત કરોડો વાર અગાઉ પણ કહેવાઈ છે. હે દ્વિજોત્તમ, આ વિષયને ફરી નવા અર્થ સાથે તાજગીથી કેવી રીતે કહી શકાય?”
Verse 36
के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च । कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ
દાનના બે હેતુ કયા છે? જે છ અધિષ્ઠાન જાહેર કરાયા છે તે કયા? છ અંગો કયા? તેમજ સ્મૃતિમાં સ્મરાયેલા બે ‘પાક’ (ફળ-પરિણામ) કયા ગણાય છે?
Verse 37
के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज । पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद
દાનના ચાર પ્રકાર કયા છે? હે દ્વિજ, ત્રિવિધ કહેવાતું તે શું છે? અને દાનના ‘નાશ’ (હાનિ/ક્ષય) કયા કહ્યા છે? આ બધું સ્પષ્ટ કહો।
Verse 38
स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण । ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु
હે બ્રાહ્મણ, જો તમે આ સાત સ્પષ્ટ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપશો, તો હું સાત હજાર ગાયો આપીશ અને એટલું જ સોનું પણ આપીશ।
Verse 39
सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम् । इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्
“હું સાત ગામો પણ આપીશ; નહિતર તું પોતાના ઘરે જઈ શકીશ નહીં।” હે પાર્થ, સૌરાષ્ટ્રના સ્વામી એવા રાજાને આ વચન કહી…
Verse 40
धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय । श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु
તથાસ્તુ, ધર્મવર્મન્—હું જે કહું છું તે સારી રીતે ધારણ કર. હું શ્લોકની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કહીશ; અને દાનના તે બે હેતુ પણ સાંભળ।
Verse 41
अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते
દાન નાનું હોય કે મોટું, તે શુભ ઉન્નતિ આપનારું છે. દાનની વૃદ્ધિ કે ક્ષય શ્રદ્ધા અને શક્તિથી જ થાય છે.
Verse 42
तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति । कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः
ત્યાં શ્રદ્ધા વિષયે શ્લોકો છે—ઘણા દેહક્લેશોથી નહીં, અને માત્ર ધનરાશિના ઢગલાથી પણ ધર્મ પ્રાપ્ત થતો નથી.
Verse 43
धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्
શ્રદ્ધાથી ધર્મનું સૂક્ષ્મ તત્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. શ્રદ્ધા જ ધર્મ છે, તે અદ્ભુત તપ છે. શ્રદ્ધા જ સ્વર્ગ અને મોક્ષ છે; આ સમગ્ર જગત પણ શ્રદ્ધા જ છે.
Verse 44
सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्
જો કોઈ શ્રદ્ધા વિના પોતાનું સર્વસ્વ, અહીં સુધી કે જીવન પણ દાન કરે, તો તેને કોઈ ફળ મળતું નથી. તેથી શ્રદ્ધાવાન દાતા બનવું જોઈએ.
Verse 45
श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः । अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः
ધર્મ શ્રદ્ધાથી સિદ્ધ થાય છે, મહાન ધનરાશિના ઢગલાથી નહીં. કારણ કે અકિંચન હોવા છતાં શ્રદ્ધાવાન મુનિઓ સ્વર્ગે ગયા છે.
Verse 46
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु
દેહધારી જીવોની શ્રદ્ધા સ્વભાવજ ત્રણ પ્રકારની થાય છે—સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી; તે સાંભળો।
Verse 47
यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः
સાત્ત્વિકો દેવોની ઉપાસના કરે છે; રાજસી લોકો યક્ષ અને રાક્ષસોની; અને તામસી જન પ્રેત, ભૂત તથા પિશાચોની પૂજા કરે છે।
Verse 48
तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत् । तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति
અતએવ શ્રદ્ધાથી યોગ્ય પાત્રને ન્યાયથી ઉપાર્જિત જે દાન અપાય—તેના દ્વારા જ ભગવાન રુદ્ર અલ્પ દાનથી પણ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 49
शक्तिविषये च श्लोका भवंति । कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्
સામર્થ્ય વિષે કહેવામાં આવ્યું છે—કુટુંબના ભોજન-વસ્ત્ર પછી જે વધે તે જ દાન આપવું; જે દાન પહેલા મધ જેવું લાગે પણ પછી વિષ બને, તે દાતાનો ધર્મ વિકૃત થાય છે।
Verse 50
शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः
સામર્થ્ય હોવા છતાં પરજનને દાન આપી અને સ્વજનને દુઃખમાં જીવવા દે—તે મધ પીધા પછી વિષવેદના ભોગવવા જેવું; ધર્મનું માત્ર પ્રતિરૂપ છે।
Verse 51
भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च
ભૃત્યોને અટકાવી અને પીડાવી કરીને જે ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ થાય, તે ‘દુઃખોદક’ બની જીવતાં અને મરણ પછી—બન્ને સમયે દુઃખ આપે છે।
Verse 52
सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति
સામાન્ય (સાંઝી) સંપત્તિ, યાચના કરીને મેળવેલું, ન્યાસ અને ગીરો, પત્ની, તેમજ વિશ્વાસે સોંપેલું કે જમા રાખેલું નિક્ષેપ—અને વારસ હોય ત્યારે સર્વસ્વ—આ બધું દાનમાં ન આપવું।
Verse 53
आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः
આપત્તિમાં પણ પંડિતોએ ‘નવવસ્તુઓ’ દાનમાં ન આપવી. જે આપે તે મોહગ્રસ્ત; એવા મનુષ્યને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડે છે।
Verse 54
इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः । अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि
હે રાજન, આ બે હેતુઓ તને કહ્યા. હવે આગળ સાંભળ—દાનનાં છ અધિષ્ઠાનો હું કહું છું; તે પણ શ્રવણ કર।
Verse 55
धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते
ધર્મ, અર્થ, કામ, તેમજ લાજ, હર્ષ અને ભય—આ છ દાનનાં અધિષ્ઠાન (પ્રેરક આધાર) કહેવાય છે।
Verse 56
पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते
યોગ્ય પાત્રોને નિત્ય, કોઈ વ્યક્તિગત પ્રયોજનની અપેક્ષા વિના, માત્ર ધર્મબુદ્ધિથી આપવામાં આવતું દાન ‘ધર્મદાન’ કહેવાય છે।
Verse 57
धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत् । तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु
ધનના લોભથી ધનવાનને લલચાવી તેની પાસેથી સાધન/સંપત્તિ મેળવવામાં આવે, તેને ‘અર્થદાન’ કહે છે; હવે ‘કામદાન’ સાંભળો।
Verse 58
प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते । अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते
કોઈ પ્રયોજનની અપેક્ષા રાખીને, આસક્તિ અને પ્રસંગવશ, અયોગ્યોને પણ આપવામાં આવતું દાન ‘કામદાન’ કહેવાય છે।
Verse 59
संसदि व्रीडयाऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च । प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्
સભામાં શરમથી તથા લોકનિંદાના ભયથી યાચકોને જે દાન આપવામાં આવે અને બદલામાં પ્રતિદાન પણ લેવાય-આપાય—તે ‘વ્રીડાદાન’ કહેવાય છે।
Verse 60
दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते । हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः
પ્રિય વસ્તુ જોઈને અથવા સાંભળીને હર્ષપૂર્વક આપવામાં આવતું દાન ધર્મચિંતકો દ્વારા ‘હર્ષદાન’ કહેવાયું છે।
Verse 61
आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत् । दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते
આક્રોશ, અનર્થ અને હિંસાના પ્રતિકારરૂપે જે દાન આપવામાં આવે—ઉપકાર ન કરનારને પણ ભયનિવારણાર્થે અપાય—તેને ‘ભયદાન’ કહેવાય છે।
Verse 62
प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु । दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्
છ આધાર જણાવાયા; હવે દાનના છ અંગ પણ સાંભળો—દાતા, પ્રતિગ્રાહી, શુદ્ધિ, દેય વસ્તુ, અને ધર્માનુરૂપતા (ધર્મયુક્તતા)।
Verse 63
देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः । अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः
દેશ અને કાળ પણ દાનના અંગોમાં ગણાય છે—આને છ અંગ કહે છે. યોગ્ય દાતા નિરોગી, ધર્માત્મા, દાન માટે ઉત્સુક, વ્યસનરહિત અને શુચિ હોય છે।
Verse 64
अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते । अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः
નિંદ્ય ન હોય એવી આજિવિકા-કર્મથી જીવન ચલાવનાર—આ રીતે છ ગુણોથી યુક્ત દાતા પ્રશંસનીય છે. પરંતુ જે વાંકું, અશ્રદ્ધ, અંતરમાં અશાંત, અને ધૃષ્ટ તેમજ ભીરુ હોય, તે પ્રશંસનીય નથી।
Verse 65
असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः
અસત્યમાં બંધાયેલો, નિદ્રાલુ અને તમોગુણમાં ડૂબેલો દાતા અધમ ગણાય છે. એવો માણસ—ત્રિવિધ શુદ્ધિનો બહારથી દેખાવ રાખે તોય—કૃશવૃત્તિવાળો, ક્રૂર અને ઇન્દ્રિયાધીન રહે છે।
Verse 66
विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते । सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता
જે જન્મ તથા આચરણના દોષોથી મુક્ત હોય, તે ‘બ્રાહ્મ’—દાન માટે યોગ્ય પાત્ર કહેવાય છે. તે પ્રસન્ન મુખે યાચકોને જોઈ સદા હર્ષ પામે છે, તેમનો સત્કાર કરે છે અને અસૂયા વિનાનો રહે છે—આને જ શુદ્ધિ તરીકે સ્મૃતિમાં કહ્યું છે.
Verse 67
अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम् । स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते
બીજાને પીડા ન પહોંચાડીને અને અતિ ક્લેશ વિના, પોતાના પ્રયત્નથી કમાયેલું ધન—થોડું હોય કે ઘણું—દાનયોગ્ય ‘દેય’ કહેવાય છે.
Verse 68
तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन । देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्
એવા ધર્મયુક્ત ઉપાયથી પણ, યોગ્ય અર્પણભાવ અને ધર્મબુદ્ધિથી કંઈક તો દાન કરવું જોઈએ; કારણ કે જ્યારે સંકલ્પ શૂન્ય હોય, ત્યારે ફળ પણ શૂન્ય માનવામાં આવે છે.
Verse 69
न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः । दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा
ન્યાયથી મેળવવું જે ધન દુર્લભ હોય—દેશ કે કાળના કારણે—તે ધન દાન કરવાથી એ જ દેશ અને એ જ કાળ દાન માટે શ્રેષ્ઠ અને યોગ્ય બને છે; અન્યથા નહીં.
Verse 70
षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु । द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते
આ રીતે ‘ષડંગ’ કહ્યાં; હવે ‘બે પાક’ (ફળપરિપાક) સાંભળો. ઋષિઓ કહે છે કે દાનથી બે પ્રકારના પાક થાય છે—એક પરલોકમાં અને બીજો આ લોકમાં જ.
Verse 71
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति । असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते
સજ્જનોને જે કંઈ દાન આપવામાં આવે તે પરલોકમાં પુણ્યરૂપે સ્થિર રહે છે. પરંતુ અયોગ્યોને આપેલું દાન આ લોકમાં જ ભોગવાઈ જાય છે; તેનું ફળ માત્ર ઐહિક રહે છે.
Verse 72
द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु । ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्
બે ‘પાક’ (ફળપરિપાક) દર્શાવ્યા; હવે ચાર પ્રકાર સાંભળો. ક્રમથી—ધ્રુવ, ત્રિક, કામ્ય અને નૈમિત્તિક એમ ઉપદેશ છે.
Verse 73
वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः । प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्
આ વૈદિક દાનમાર્ગ દ્વિજોએ ચાર વિભાગમાં વર્ણવ્યો છે. તેમાં ‘ધ્રુવ’ દાન—જેમ કે પ્યાઉ, વિશ્રામશાળા અને તળાવ વગેરેનું નિર્માણ—સર્વ શુભ કામનાઓનું સ્થિર ફળ આપે છે.
Verse 74
तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने । अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते
જે દાન રોજેરોજ આપવામાં આવે તેને ‘ત્રિકામ’ કહે છે. તે સંતાન, વિજય અને ઐશ્વર્ય—આ ત્રણ કામનાઓની સિદ્ધિ માટે, તેમજ સ્ત્રીઓ અને બાળકોના હિતાર્થે પણ આપવામાં આવે છે.
Verse 75
इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते । कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ
વ્યક્તિગત ઇચ્છા પર આધારિત જે દાન હોય તેને ‘કામ્ય’ કહે છે. સ્મૃતિમાં તે કાળાપેક્ષ, વિધિ-ક્રિયાપેક્ષ અને પાત્રના ગુણાપેક્ષ તરીકે વર્ણવાયું છે.
Verse 76
त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते
નૈમિત્તિક દાન ત્રિવિધ કહેવાયું છે અને તે નિત્યરૂપે હોમ વિના પણ કરાય છે એમ જણાવાયું છે. આ રીતે કહેલા પ્રકારોનું ત્રૈવિધ્ય કહેવાય છે.
Verse 77
अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः
વિધિ મુજબ આઠ દાન ‘ઉત્તમ’ અને ચાર ‘મધ્યમ’ કહેવાય છે; બાકીના ‘કનીય’ છે. આમ જ્ઞાનીજન આ ત્રિવિધ દરજ્જો જાણે છે.
Verse 78
गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम् । एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः
ઘર, પ્રાસાદ, વિદ્યાદાન, ભૂમિ, ગાય, કૂવો, પ્રાણરક્ષા અને સોનું—આ ‘ઉત્તમ દાન’ છે; કારણ કે તે ઉત્તમ દ્રવ્યો અને જીવનાધારોનું દાન છે.
Verse 79
अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम् । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः
અન્ન અને આરામ/ઉદ્યાન, વસ્ત્રો, તથા ઘોડા વગેરે વાહનો—આ દાન ‘મધ્યમ’ કહેવાય છે; કારણ કે તે મધ્યમ દ્રવ્યોનું દાન છે.
Verse 80
उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च
ઉપાન (પાદુકા), છત્ર, પાત્ર વગેરે તેમજ દહીં, મધ અને આસન—આ પણ ‘કનીય દાન’માં ગણાય છે; કારણ કે તે કનીય દ્રવ્યોનું દાન છે.
Verse 81
दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम् । इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु
દીવો, લાકડું, પથ્થર વગેરેનું દાન અતિ કનિષ્ઠ ગણાય છે અને અનેક વર્ષો સુધી પણ તેનું ફળ અલ્પકાળ રહે છે. તેથી તેને ‘કનીય’ કહે છે; હવે દાન નાશ પામવાના ત્રણ ઉપાય સાંભળો.
Verse 82
यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम् । अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्
દાન આપ્યા પછી જે મનમાં પસ્તાવો કરીને બળે, તે દાન ‘આસુર’ ગણાય અને વ્યર્થ થાય. અને જે દાન શ્રદ્ધા વિના અપાય, તે ‘રાક્ષસ’—તે પણ નિષ્ફળ બને.
Verse 83
यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम् । पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी
હે પ્રિય, ગાળો આપતાં આપેલું દાન, અથવા દાન આપ્યા પછી દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ને અપમાનિત કરવું—તે ‘પૈશાચ’ દાન છે અને વ્યર્થ થાય છે. આ જ દાનનાશના ત્રણ પ્રકાર છે.
Verse 84
इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम् । शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद
આ રીતે સાત પદોમાં (શ્લોકોમાં) દાનનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય ગૂંથીને કહેલું છે. હે રાજન, મારી શક્તિ મુજબ મેં તને વર્ણવ્યું; હવે કહો—સારા રીતે કહ્યું કે ખરાબ રીતે?
Verse 85
धर्मवर्मोवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर
ધર્મવર્માએ કહ્યું—આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું તપ સફળ થયું. હે કૃતિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, આજે તારા કારણે હું કૃતકૃત્ય થયો છું.
Verse 86
पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा । बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी
જે મનુષ્ય આખું જીવન માત્ર અભ્યાસમાં જ વિતાવે, તે બ્રહ્મચારીની જેમ વ્યર્થ રહે છે. અને બહુ કષ્ટે પ્રાપ્ત થયેલી પત્ની પણ વ્યર્થ, જો તે કઠોર અને અપ્રિય વચન બોલે.
Verse 87
क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा । बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा
ઘણો પરિશ્રમ કરીને કૂવો ખોદ્યો છતાં તેનું પાણી ખારું નીકળે તો એ શ્રમ વ્યર્થ. તેમ જ અનેક કષ્ટોમાં પસાર થયેલું જીવન પણ, ધર્મ વિના હોય તો વ્યર્થ છે.
Verse 88
एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया । कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः
આ રીતે મારા જીવનમાં જે કંઈ ‘વ્યર્થ’ બન્યું હતું, તે તમે સફળ કરી દીધું. તેથી તમને નમસ્કાર; અને દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) પણ વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 89
सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि
સત્ય છે; પ્રાચીન કાળે વિષ્ણુએ પોતાની સભામાં કુમારોને આ વચન કહ્યાં હતાં.
Verse 90
नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः
યજમાનના વિસ્તૃત યજ્ઞોપચાર—હવિષ્ય, ઘૃતસિક્ત આહુતિઓ જે અગ્નિમુખે ભક્ષિત થાય—એથી હું એટલો પ્રસન્ન થતો નથી. પરંતુ સંતોષ પામેલા બ્રાહ્મણના મુખમાંથી મળેલો નાનો એક ગ્રાસ, જે પોતાના કર્મફળના પરિપાકરૂપે એકાગ્ર ભક્તિથી મને અર્પિત થાય—તેમાં હું વિશેષ તૃપ્ત થાઉં છું.
Verse 91
तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम् । सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये
મારા દ્વારા પ્રમાદથી કે અવિવેકથી બ્રાહ્મણો પ્રત્યે જે કંઈ અપ્રિય થયું હોય, સર્વના પ્રભવ એવા વિપ્રો તે ક્ષમા કરે; હું તેમની કૃપામય ક્ષમા યાચું છું.
Verse 92
त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये । आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा
અને તમે કોણ છો—નિશ્ચયે સામાન્ય નથી. હું પ્રણામ કરીને આપની કૃપા માગું છું. ‘હે મુને, આપનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરો’—એવું મેં ત્યારે કહ્યું, જ્યારે આ વાત કહેવામાં આવી હતી.
Verse 93
नारद उवाच । नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः । प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे
નારદ બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હું નારદ છું; યોગ્ય સ્થાન શોધવા આવ્યો છું. તેથી કહું છું—સ્થાન સ્થાપન માટે મને ધન અને ભૂમિ આપો.
Verse 94
यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव । तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्
હે પાર્થિવ, ભલે આ ભૂમિ અને તેનું ધન દેવતાઓનું જ હોય, તથાપિ એક નિશ્ચિત સમય-પરિસ્થિતિ એવી હોય છે કે જેમાં રાજાને જ પ્રાર્થના કરવી પડે—આ નિશ્ચિત છે.
Verse 95
सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः । तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया । पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः
રાજા ઈશ્વરના અવતાર સમાન—રક્ષક અને અભયદાતા. એ જ ભાવથી, દાન માટેના ધનની શુદ્ધિ ઇચ્છીને, હું આપને યાચું છું. પ્રથમ મને નિવાસસ્થાન આપો; કારણ કે હું દેયાર્થ પ્રાર્થનામાં તત્પર છું.
Verse 96
राजोवाच । यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव । अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः
રાજાએ કહ્યું—હે વિપ્ર નારદ! જો તમે જ હો, તો આખું રાજ્ય તમારું જ થાઓ. હું તમારો અને બ્રાહ્મણોનો સેવક બનીશ—એમાં શંકા નથી.
Verse 97
नारद उवाच । यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः
નારદે કહ્યું—જો તું ખરેખર અમારો ભક્ત હોય, તો અમારું વચન જ તારો કર્તવ્ય છે; અમારી આજ્ઞા પૂર્ણ કર.
Verse 98
सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम् । भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्
“જે ધન કહેવામાં આવ્યું છે તે બધું મને આપો, અને સાત ગવ્યૂતિ જેટલી ભૂમિ પણ મને આપો.” તે પણ “એની રક્ષા તારા તરફથી જ થાઓ” એમ વિચારીને સંમત થયો; પરંતુ હું બાકી રહેલા કાર્યનો વિચાર કરતો રહ્યો.