Adhyaya 12
આ અધ્યાયમાં નારદના વર્ણનથી બહુવક્તૃ સંવાદરૂપ ધાર્મિક ઉપદેશ પ્રગટે છે. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજા વગેરે ‘મૈત્ર’ માર્ગના મહાતપસ્વીને મળે છે—અહિંસા અને વાણી-સંયમથી યુક્ત એવા કે પ્રાણીઓ પણ તેમને આદર આપે. કૂર્મ ઇન્દ્રદ્યુમ્નનો પરિચય કરાવે છે કે રાજા સ્વર્ગની ઇચ્છા નહીં, પરંતુ કીર્તિનું પુનઃસ્થાપન અને આધ્યાત્મિક લાભ ઈચ્છે છે; તેથી શિષ્યરૂપે તેને માર્ગદર્શન આપવા લોમશને વિનંતી કરે છે. લોમશ સંસારના નિર્માણ અને આસક્તિ પર કઠોર ટીકા કરે છે—ઘર, સુખસગવડ, યુવાનપણું, ધન વગેરે પર આધારિત પ્રયત્નો અનિત્ય છે; મૃત્યુ બધું છીનવી લે છે, તેથી વૈરાગ્ય અને ધર્માચરણ જ સ્થિર આધાર છે. પછી ઇન્દ્રદ્યુમ્ન લોમશની અદભુત દીર્ઘાયુનું કારણ પૂછે છે. લોમશ પૂર્વજન્મની કથા કહે છે—એક સમયે ગરીબ હતો, પરંતુ એકવાર સાચી શ્રદ્ધાથી શિવલિંગનું સ્નાન કરાવી કમળોથી પૂજા કરી; તે એક કર્મથી સ્મૃતિસહ પુનર્જન્મ મળ્યો અને તપ-ભક્તિનો માર્ગ ખુલ્યો. શિવે તેને સંપૂર્ણ અમરત્વ નહીં, પરંતુ કલ્પચક્ર સુધી વિસ્તૃત આયુષ્યનો વર આપ્યો; સમય નજીક આવે ત્યારે શરીરના રોમ ઝરવું તેનું ચિહ્ન છે. અંતે રહસ્યરૂપે કહે છે કે કમળપૂજા, પ્રણવજપ અને શિવભક્તિ મહાપાપોને પણ શુદ્ધ કરનારી સુલભ સાધના છે; તેમજ ભારતભૂમિમાં માનવજન્મ, શિવભક્તિ વગેરે ‘દુર્લભ’ વસ્તુઓ યાદ કરાવી, ક્ષણભંગુર જગતમાં શિવપૂજાને જ મુખ્ય આશ્રય અને કર્તવ્ય ઉપદેશ ગણાવવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः
નારદે કહ્યું—ત્યારે, હે પૃથાપુત્ર, તેમણે સંયમમાં સ્થિત તે મહામુનિને જોયા. (અહીં ‘કૂર્માખ્યાન’ નામનો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.)
Verse 2
जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्
ત્યારે તેમણે લોમશ નામના મુનિને જોયા—ત્રિકાળ સ્નાનથી કપિલવર્ણ થયેલી જટાઓ શિરે ધારણ કરીને, ઘૃતસિંચિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી।
Verse 3
सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्
તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે છાયા માટે ડાબા હાથમાં તૃણગોચો ધારણ કર્યો હતો અને જમણા હાથમાં અક્ષમાળા; તે મૈત્રી અને કલ્યાણના માર્ગે ચાલતો હતો।
Verse 4
अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते
જે ભૂમિ પર ફરતા પ્રાણીઓને કઠોર વચન વગેરે દ્વારા પણ ઇજા કરતો નથી અને જપથી સિદ્ધિ પામે છે—તેને ‘મૈત્ર’ મુનિ કહેવાય છે।
Verse 5
बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्
તેમને જોઈ બગલો, પશુરાજ (સિંહ), પક્ષી, ઘુવડ, ગીધ અને કાચબો—કલાપ ગામમાં તે ચિરંતન તપોનિધિને નમ્યા।
Verse 6
स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्
તેણે સ્વાગત, આસન અને યથોચિત આતિથ્ય-સત્કારથી તેમનો અતિશય માન કર્યો. તેઓ યોગ્ય રીતે સંતોષ પામી હૃદયમાં રહેલું કાર્ય તેને કહ્યુ́.
Verse 7
कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः
કૂર્મ બોલ્યા—આ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામનો અવનીપતિ છે, મનુષ્યોમાં અગ્રગણ્ય નેતા. તેની કીર્તિ લોપ પામતાં વિધાતા બ્રહ્માએ તેને સ્વર્ગશિખરથી નીચે પાડી દીધો છે.
Verse 8
मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्
હે સત્તમ! માર્કંડેય આદિ મહર્ષિઓને મળીને કીર્તિનો ઉદ્ધાર મેળવી લીધા છતાં, પુનઃપતનના ભયથી ભયંકર એવા સ્વર્ગને આ ઇચ્છતો નથી.
Verse 9
भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्
તમારા અનુગ્રહથી આ રાજા આ જ જીવનમાં મહાન ઉન્નતિ ઇચ્છે છે. તેથી, હે ભગવન, મેં આ ભુપને—તમારા શિષ્યને—પ્રેરિત કરીને તમારી પાસે લાવ્યો છે. કૃપા કરીને કહો, તેને શું ઇચ્છવું જોઈએ?
Verse 10
परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्
પરોપકાર એ સાધુઓ માટે સ્થાપિત વ્રતધર્મ છે; વિશેષ કરીને જેમને પ્રેરણા-માર્ગદર્શન આપવું હોય અને જેમણે શિષ્યવૃત્તિ સ્વીકારી છે તેમના માટે.
Verse 11
अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च
જે પાપીઓ ઉપદેશ લેવા યોગ્ય નથી, તેમના વિષે સાધુઓએ નિઃસંદેહ કહ્યું છે—તેમની સંગત દ્વેષ ઉત્પન્ન કરે છે અને બેમાંથી કોઈ એક પક્ષ માટે મૃત્યુનું પણ કારણ બને છે।
Verse 12
अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्
આ મુનિ સદા સાવધાન રહી ઉપદેશ-યોગ્ય લોકોને સહાય આપે છે। તમે ધર્મને આમ જ જાણો છો; તો અમે તેને અન્ય રીતે કેવી રીતે જાણીએ?
Verse 13
लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्
લોમશ બોલ્યા—હે કૂર્મ! આજે તમે અમને જે કહ્યું તે સર્વથા યોગ્ય છે। તે ધર્મશાસ્ત્રોને અનુરૂપ છે અને પ્રાચીન ઉપદેશનું સ્મરણ કરાવે છે।
Verse 14
ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः
હે રાજન! નિર્ભયપણે કહો; હૃદયમાં રહેલો સંદેહ પ્રગટ કરો। કોણે તમને શું કહ્યું? બાકી કહો—હું નિઃસંદેહ સમજાવી દઈશ।
Verse 15
इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યા—ભગવન! પહેલાં મારી પ્રારંભિક પૂછપરછનું જ ઉત્તર આપો। ગ્રીષ્મકાળમાં પણ, સૂર્ય મધ્યમાં હોય ત્યારે, તમારા આશ્રમમાં શીતળ છાયાનો આશ્રય કેમ નથી?
Verse 16
कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः
પોતાના હાથથી ઘાસ પકડી માથા પર કરેલી કૂટી જેટલી છાયાં પણ પૂરતી માનવામાં આવે છે।
Verse 17
लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः
લોમશ બોલ્યા—મરણ અનિવાર્ય છે અને આ દેહ નિશ્ચયે પડી જશે. અનિત્ય ભવના મધ્યમાં રહેનારા લોકો કોના માટે ઘર બાંધે છે?
Verse 18
यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति
જેનાં માટે મૃત્યુ મિત્ર બની ગયું હોય, અથવા જેણે પરમ અમૃત પાન કર્યું હોય—એને જ ‘આ કાલે મારું થશે’ એમ કહેવું યોગ્ય છે।
Verse 19
इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः
આ દિવસ ક્યારેક હજારો યુગો પછી આવશે એમ લાગતું હતું; પરંતુ એ જ ‘આજ’ બનીને આવી પહોંચ્યો. તો મૃત્યુની મર્યાદા વિશે શું કહેવું?
Verse 20
कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद
કાર્ય કારણને અનુસરે છે; આ દેહ શુક્રમાંથી જ ઉત્પન્ન થયો છે. કહો—ધોયેલા કાથળા જેવી રીતે આ કેવી રીતે શુદ્ધ થશે?
Verse 21
तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम
તેના માટે પણ પાપ કરવામાં આવે છે—કામ, ક્રોધ વગેરે છ આંતરિક શત્રુઓથી જીતાયેલા લોકો દ્વારા. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આવા કર્મ કરતાં તેઓ લાજ કેમ નથી અનુભતાં?
Verse 22
तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्
તે જ બ્રહ્મમાંથી અહીં ઉત્પન્ન, બે ‘સિકતા’ (પુરુષ-સ્ત્રી)ના સંયોગથી જન્મેલો; છતાં વેદવચન વાંચતો-સાંભળતો આ જીવ સાચે (વિવેકથી) કેવી રીતે જીવશે?
Verse 23
तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः
તથાપિ વૈષ્ણવી માયા અવિવેકીને મોહમાં નાખે છે. સો વર્ષ જીવતા હોવા છતાં તેઓ પોતાના હૃદયમાં વસેલા મૃત્યુને ઓળખતા નથી.
Verse 24
दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्
હે નૃપ, દાંત અસ્થિર છે, લક્ષ્મી ચંચળ છે, યુવન અને જીવન પણ અસ્થાયી છે. અહીં બધું જ ક્ષણભંગુર જાણીને મનુષ્યે દાન કરવું જોઈએ; મનુષ્યોનું ઘર-ગૃહસ્થપણું પણ એવું જ ચંચળ છે.
Verse 25
इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः
આ રીતે સંસારનું સાર પણ ચંચળ અને અસ્થિર છે એમ જાણી, હે રાજન—તો કૂટજ વગેરે તુચ્છ વસ્તુઓ સુધીનો પરિગ્રહ કોના માટે કરવામાં આવે છે?
Verse 26
इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव
ઇન્દ્રદ્યુમ્ને કહ્યું: 'ત્રણેય લોકમાં સાંભળ્યું છે કે માત્ર ભગવાન જ ચિરાયુ છે. તે જ હેતુથી હું આવ્યો છું, તો પછી તમારા વચનો આવા કેમ છે?'
Verse 27
लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्
લોમશે કહ્યું: 'દરેક કલ્પમાં મારા શરીરમાંથી એક રુંવાડું ખરી પડે છે. જ્યારે બધા રુંવાડા નાશ પામશે, ત્યારે મારું મૃત્યુ નિશ્ચિત થશે.'
Verse 28
पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः
'મારા ઘૂંટણ પાસે જુઓ, બે આંગળ જેટલી જગ્યા રુંવાડા વગરની થઈ ગઈ છે. શરીરની આ દશા જોઈને હું ડરું છું. જ્યારે મરવું નિશ્ચિત છે, તો પછી ઘરોથી શું પ્રયોજન?'
Verse 29
नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः
નારદ બોલ્યા: આ રીતે તેમના વચનો સાંભળીને, તે રાજાએ હસીને અને અત્યંત વિસ્મિત થઈને તેમને આવા આયુષ્યનું કારણ પૂછ્યું.
Verse 30
इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा
ઇન્દ્રદ્યુમ્ને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ! હું તમને પૂછું છું કે તમારું આ આયુષ્ય આવું કેમ છે? આ દીર્ઘાયુ દાનનો પ્રભાવ છે કે તપસ્યાનો?'
Verse 31
लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्
લોમશ બોલ્યા—હે રાજન, સાંભળો; હું પૂર્વજન્મથી ઉપજેલી, શિવધર્મયુક્ત, પુણ્યદાયિની અને પાપનાશિની કથા કહું છું.
Verse 32
अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्
પૂર્વે હું શૂદ્ર હતો, ધરતી પર અતિ દરિદ્ર. અન્નની પીડાથી બહુ કષ્ટ પામી હું વસુધાના પૃષ્ઠ પર ભટકતો રહ્યો.
Verse 33
ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः
ત્યારે મેં જાળી-ઘેરાવની મધ્યમાં સ્થિત એક મહાલિંગ જોયું. મધ્યાહ્ને દૂરથી જ તેનું જલાધાર (પૂજાજલસ્થાન) પણ દેખાયું.
Verse 34
ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः
પછી અંદર પ્રવેશ કરીને મેં તે પવિત્ર જળ પીધું અને શાંભવ વિધિથી સ્નાન કર્યું. તે લિંગને સ્નાપિત કરીને શુભ કમળોથી પૂજા કરી.
Verse 35
अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम
પછી ભૂખ અને શ્રમથી મારું કંઠ સૂકી ગયું; મેં તે શ્રીકંઠને નમસ્કાર કર્યો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ફરી માર્ગે નીકળ્યો અને રસ્તામાં જ પ્રાણ ત્યાગ્યા.
Verse 36
ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्
ત્યારબાદ હું બ્રાહ્મણગૃહમાં જાતિસ્મર પુત્રરૂપે જન્મ્યો; કારણ કે મેં એક વાર શિવલિંગને સ્નાન કરાવ્યું અને કમળોથી તેની પૂજા કરી હતી।
Verse 37
स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः
પૂર્વાનુભવ સ્મરીને મેં જાણ્યું કે આ જગત માત્ર લીલા છે—મિથ્યા, સત્યનો આભાસમાત્ર, અવಿದ್ಯામય; એમ જાણી મેં મૌન ધારણ કર્યું।
Verse 38
तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्
તે બ્રાહ્મણે વૃદ્ધાવસ્થામાં મહેશ્વરની વિધિપૂર્વક આરાધના કરી; અને ‘હું પ્રાપ્ત થયો’ એમ કહ્યાથી મારું નામ ‘ઈશાન’ એમ કલ્પિત થયું।
Verse 39
ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः
પછી તે બ્રાહ્મણે સ્નેહવશ મારા માટે ઘણી ઔષધિઓ બનાવી અને નિશ્ચય કર્યો—‘હું આ મૂક્ત્વ દૂર કરી દઈશ।’
Verse 40
मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा
તેણે ઘણા મંત્રવાદીઓ, વૈદ્યો અને અન્ય ઉપાયો પણ અજમાવ્યા; અને મહામાયાથી બંધાયેલા મનવાળા મારા માતા-પિતાએ પણ તેમ જ પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 41
निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्
તેમની મૂઢતા જોઈ તે સમયે મારા મનમાં હાસ્ય ઊપજ્યું. પછી યૌવન પ્રાપ્ત કરીને હું રાત્રે પોતાનું જ ઘર છોડીને નીકળી પડ્યો।
Verse 42
संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः
કમળોથી શંભુની યથાવિધી પૂજા કરીને હું પછી શયન કરવા ગયો. ત્યારબાદ પિતા અવસાન પામતાં મને ‘મૂઢ’ માનીને ત્યજી દેવાયો।
Verse 43
संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा
પછી સગાંઓ દ્વારા સ્વીકારાઈને હું માત્ર ફળાહાર પર સ્થિર રહ્યો. તેમાં સંતોષ પામી હું અનેક પ્રકારના કમળોથી ઈશ્વરની પૂજા કરતો રહ્યો।
Verse 44
अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्
પછી સો વર્ષના અંતે વરદાતા શશિશેખર (ચંદ્રશેખર) ભગવાન પ્રત્યક્ષ થયા. મેં યાચના કરી—“જરા અને મરણનો ક્ષય આપો.”
Verse 45
ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते
ઈશ્વરે કહ્યું—“નામ અને રૂપ ધારણ કરનારા દેહધારીઓ માટે અજરા-અમરતા નથી. મારું પણ દેહપાત થાય છે; તેથી જીવન માટે એક નિશ્ચિત અવધિ પસંદ કર.”
Verse 46
इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये
શંભુના વચન સાંભળી મેં ત્યારે એવી પ્રાર્થના કરી—“કલ્પાંતમાં સર્વસંક્ષય થાય ત્યારે જ મારું મરણ થાઓ; ત્યાં સુધી માત્ર રોમપાત થતો રહે.”
Verse 47
ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः
પછી મારો અભિલષિત વર એવો હતો—“હું તમારા ગણોમાંનો એક થાઉં.” “તથાસ્તુ” કહી ભગવાન હર અદૃશ્ય થઈ ગયા।
Verse 48
अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्
તે સમયથી હું તપસ્યામાં દૃઢનિષ્ઠ થયો. શિવપૂજનથી બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી પણ મુક્તિ મળે છે.
Verse 49
ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्
બ્રધ્નાબ્જ કમળોથી—અથવા અન્ય કમળોથી પણ—એમાં શંકા નથી. આમ કરો, મહારાજ; તમે પણ ઇચ્છિત ફળ પામશો.
Verse 50
हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च
હરભક્ત જન માટે ત્રિલોકીમાં કશુંય દુર્લભ નથી. છતાં બાહ્ય પ્રવૃત્તિ તથા જ્ઞાન-કર્મેન્દ્રિયાદિ સ્વીકારી, તેમનું યોગ્ય સ્થાન સમજવું જોઈએ.
Verse 51
लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ
સદાશિવમાં નિત્ય લય થવો એ જ ‘અમર્ત્ય માર્ગ’ કહેવાય છે. બહિર્યોગ દુષ્કર હોવાથી સ્વયં શિવે તેનું ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 52
पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्
પંચભૂતોથી કરેલું અર્ચન નિશ્ચયે વિશિષ્ટ ફળ આપનારું છે; પરંતુ તે ક્લેશ, કર્મ, કર્મવિપાક વગેરે આશય-સંસ્કારો સાથે જોડાયેલું જ રહે છે.
Verse 53
ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना
ઈશાનની આરાધના કરીને અને પ્રણવ (ૐ) નો જપ કરવાથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. સર્વ પાપક્ષય થયા પછી શિવમાં ભાવના દૃઢ થાય છે.
Verse 54
पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्
પાપથી હાનિ પામેલી બુદ્ધિવાળાને શિવની વાત પણ દુર્લભ છે. ભારતમાં જન્મ દુર્લભ છે અને શિવપૂજન પણ દુર્લભ છે.
Verse 55
दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्
જાહ્નવી (ગંગા) માં સ્નાન દુર્લભ છે; શિવમાં ભક્તિ તો અતિદુર્લભ છે. બ્રાહ્મણને દાન દુર્લભ છે અને અગ્નિપૂજન પણ દુર્લભ છે.
Verse 56
अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्
અલ્પ પુણ્યવાળાં જન માટે પુરુષોત્તમનું પૂજન દુર્લભ અને દુષ્પ્રાપ્ય છે।
Verse 57
लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः
એક લાખ ધનુષોથી ‘યોગ’ ગણાય; તેના અર્ધથી ‘હુતાશન’ (પવિત્ર અગ્નિ) ગણાય. એક લાખમાં એક જ સાચો ‘પાત્ર’ મળે; અને રેવા તથા રુદ્ર તો સાઠમાં એક—અતિ દુર્લભ।
Verse 58
इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्
હે મહીપતે! મેં તને સર્વ વાત કહી. મહેશ્વરની યથાવિધિ આરાધના કરવાથી આયુષ્ય દીર્ઘ થાય—એવું ઘોષિત છે।
Verse 59
न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्
મહાત્માઓ માટે કશું દુર્લભ નથી, દુષ્પ્રાપ્ય નથી, અને અસાધ્ય પણ નથી. શિવભક્તિ કરનાર પુરુષો માટે ત્રિલોકમાં આ નિશ્ચિત છે।
Verse 60
नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति
નંદીશ્વરે એ જ દેહથી શિવપૂજન કરીને જે સિદ્ધિ મેળવી, તે જોઈ હે રાજન! શંકરને કોણ નમસ્કાર ન કરે?
Verse 61
श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्
રાજા શ્વેતે શ્રીકંઠને નમન કર્યું, જેનાથી કાળ પણ લય પામ્યો. તે ઈશ્વરની પૂજા કોણ ન કરે?
Verse 62
यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्
જેની ઈચ્છાથી આ વિશ્વ સર્જાય છે, ટકે છે અને અંતે વિલીન થાય છે, તેના શરણે કોણ ન જાય?
Verse 63
एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्
હે રાજન! મનુષ્યોનું મુખ્ય કર્તવ્ય શિવપૂજન જ છે, આ જ રહસ્ય છે. શિવને નમન કરનાર મનુષ્ય વિઘ્નોને પાર કરી સત્યસ્વરૂપ શિવને જ પામે છે.