Adhyaya 33

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तं गिरिवर्ष्माणं पतितं वसुधोपरि । आलिंगितमिव पृथ्व्या गुणिन्या गुणिनं यथा

નારદે કહ્યું—પછી તે પર્વતદેહી ભૂમિ પર પડી ગયો; જાણે ગુણમયી પૃથ્વીએ કોઈ ગુણવાન પુરુષને આલિંગન કર્યું હોય તેમ લાગ્યું।

Verse 2

दृष्ट्वा देवा विस्मितास्ते जयं जगुस्तथा मुहुः । केचित्समीपमागंतुं बिभ्यति त्रिदिवौकसः

તે જોઈ દેવો અચંબિત થયા અને વારંવાર “જય” એવો જયઘોષ કરવા લાગ્યા. છતાં ત્રિદિવના કેટલાક નિવાસીઓ નજીક આવતાં ભય પામ્યા.

Verse 3

उत्थाय तारको दैत्यः कदा चिन्नो निहंति चेत् । तं तथा पतितं दृष्ट्वा वसुधामण्डले गुहः

“જો દૈત્ય તારક ફરી ઊઠી ઊભો થાય, તો શું તે આપણને મારી ન નાખે?”—એવી શંકાથી, ધરતીમંડળ પર તેને પડેલો જોઈ ગુહ (સ્કંદ) એવો વિચાર કર્યો.

Verse 4

आसीद्दीनमनाः पार्थ शुशोच च महामतिः । स्तवनं चापि देवानां वारयित्वा वचोऽब्रवीत्

હે પાર્થ, તે મહામતિ દીનમન થયો અને શોક કરવા લાગ્યો. દેવોના સ્તવનને પણ રોકી તેણે આ વચનો કહ્યા.

Verse 5

शोच्यं पातकिनं मां च संस्तुवध्वं कथं सुराः । पंचानामपि यो भर्ता प्राकृतोऽसौ न कीर्त्यते

“હે સુરોએ, શોકયોગ્ય પાપી એવા મને તમે કેવી રીતે સ્તવો છો? પાંચના (ઇન્દ્રિયોના) સ્વામી હોવા છતાં જો કોઈ પ્રાકૃત-સાંસારિક બની જાય, તો તે કીર્તનીય નથી.”

Verse 6

स तु रुद्रांशजः प्रोक्तस्तस्य द्रुह्यन्न रुद्रंवत् । स्वायंभुवेन गीतश्च श्लोकः संश्रूयते तथा

“તે રુદ્રાંશજ કહેવાય છે; જે તેનો દ્રોહ કરે, તે જાણે રુદ્રનો જ દ્રોહ કરે. સ્વાયંભુવ (મનુ) દ્વારા ગાયેલો આ શ્લોક પણ એમ જ સાંભળવામાં આવે છે.”

Verse 7

वीरं हि पुरुषं हत्वा गोसहस्रेण मुच्यते । यथाकथंचित्पुरुषो न हंतव्यस्ततो बुधैः

વીર પુરુષનો વધ કરવાથી થયેલું પાપ પણ સહસ્ર ગાયોના દાન-પ્રાયશ્ચિત્તથી મુક્ત થાય છે. તેથી કોઈ પણ રીતે મનુષ્યનો વધ ન કરવો—એવું બુદ્ધિમાનોનું નિશ્ચય છે.

Verse 8

पापशीलस्य हनने दोषो यद्यपि नास्ति च । तथापि रुद्रभक्तोऽयं संस्मरन्निति शोचिमि

પાપશીલનો વધ કરવામાં દોષ નથી એમ માનવામાં આવે તોય, આ તો રુદ્રભક્ત હતો—એ સ્મરીને હું શોક કરું છું.

Verse 9

तदहं श्रोतुमिच्छामि प्रायाश्चित्तं च किंचन । प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यतोपि महदर्जितम्

અતએવ હું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત સાંભળવા ઇચ્છું છું, જેથી પ્રાયશ્ચિત્તકર્મોથી ઉપાર્જિત મહાપાપ દૂર થઈ જાય.

Verse 10

इति संशोचतस्तस्य शिवपुत्रस्य धीमतः । वासुदेवो गुरुः पुंसां देवमध्ये वचोऽब्रवीत्

આ રીતે શોક કરતા તે ધીમાન શિવપુત્ર વિષે, દેવસમૂહની વચ્ચે મનુષ્યોના ગુરુ વાસુદેવે આ વચન કહ્યાં.

Verse 11

श्रुतिः स्मृतिश्चेतिहासाः पुराणं च शिवात्मज । प्रमाणं चेत्ततो दुष्टवधे दोषो न विद्यते

હે શિવાત્મજ, જો શ્રુતિ, સ્મૃતિ, ઇતિહાસો અને પુરાણને પ્રમાણ માનવામાં આવે, તો દુષ્ટના વધમાં દોષ નથી.

Verse 12

स्वप्राणान्यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः पुमान् । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्

જે નિર્દય પુરુષ પરપ્રાણોથી પોતાના પ્રાણોનું પોષણ કરે છે, તેનો વધ જ શ્રેયસ્કર છે; કારણ કે તેના દોષથી લોકો અધોગતિ અને વિનાશને પામે છે।

Verse 13

अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्या पचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम्

ભ્રૂણહંતક પોતાનું પાપ અન્નદાતા પર મૂકે છે; વ્યભિચારિણી પત્ની તે પતિ પર; શિષ્ય (અપરાધથી) ગુરુ પર; યાજક યજમાન પર; અને ચોર પોતાનો દોષ રાજા પર નાખે છે।

Verse 14

पापिनं पुरुषं यो हि समर्थो न निहंति च । तस्य तावंति पापानि तदर्धं सोऽप्यवाश्रुते

જે સમર્થ હોવા છતાં પાપી પુરુષને દંડિત કરતો નથી, તેના પર તે અપરાધીના જેટલાં પાપો આવે છે; અને તેમાંનું અડધું તે પોતે વહન કરે છે।

Verse 15

पापिनो यदि वध्यंते नैव पालनसंस्थितैः । ततोऽयमक्षमो लोकः कं याति शरणं गुह

હે ગુહ! જો રક્ષણધર્મમાં સ્થિત રાજા અને રક્ષકો પાપીઓને દંડ ન આપે, તો આ અસમર્થ લોક કોની શરણમાં જશે?

Verse 16

कथं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्तते विश्वधारकाः । तस्मात्त्वया पुण्यमाप्तं न च पापं कथंचन

દુષ્ટોનો નિયંત્રણ ન થાય તો વિશ્વને ધારણ કરનાર યજ્ઞો અને વેદો કેવી રીતે ચાલે? તેથી તું પુણ્ય જ પ્રાપ્ત કર્યું છે; ક્યારેય પાપ નથી।

Verse 17

अथ चेद्रुद्रभक्तेषु बहुमानस्तव प्रभो । तत्र ते कीर्तयिष्यामि प्रायश्चित्तं महोत्तमम्

હે પ્રભુ, જો રુદ્રભક્તો પ્રત્યે તારો મહાન આદર હોય, તો તે વિષયમાં હું તને પરમોત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેશ।

Verse 18

आजन्मसंभवैः पापैः पुमान्येन विमुच्यते । आकल्पांत च वा येन रुद्रलोके प्रमोदते

જેના દ્વારા મનુષ્ય જન્મથી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે, અને જેના દ્વારા તે કલ્પાંત સુધી રુદ્રલોકમાં આનંદ કરે છે।

Verse 19

कृते पापेऽनुतापो वै यस्य स्कन्द प्रजायते । रुद्राराधनतोऽन्यच्च प्रायश्तित्तं परं न हि

હે સ્કંદ, જે પાપ કર્યા પછી સાચો અનુતાપ પામે છે, તેના માટે રુદ્રારાધના કરતાં પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત બીજું નથી।

Verse 20

न यस्यालमपि ब्रह्मामहिमानं विवर्णितुम् । श्रुतिश्च भीता यं वक्ति किं तस्मात्परमं भवेत्

જેનાં મહિમાનું પૂર્ણ વર્ણન કરવા બ્રહ્મા પણ સમર્થ નથી; જેને શ્રુતિ (વેદ) પણ ભય-વિસ્મયથી સંયત વાણીમાં કહે છે—તેનાથી પરે પરમ શું હોઈ શકે?

Verse 21

अकांडे यच्च ब्रह्मांडक्षयोद्युक्तं हलाहलम् । कण्ठे दधार श्रीकण्ठः कस्तस्मात्परमो भवेत्

અચાનક સંકટમાં જ્યારે બ્રહ્માંડનો નાશ કરવા ઉદ્યત હલાહલ વિષ પ્રગટ થયું, ત્યારે શ્રીકંઠે તેને પોતાના કંઠમાં ધારણ કર્યું—તેનાથી પરમ કોણ હોઈ શકે?

Verse 22

दुःखतांडवदीनोऽभूदण्डसंकीर्णमानसः । मारमारश्च यो देवः कस्तस्मात्परमो भवेत्

જે દુઃખમય તાંડવના પણ સ્વામી બન્યા, જેમનું મન સમગ્ર અંડમાં વ્યાપેલું છે, અને જે મારના સંહારક દેવ છે—તેમથી પરમ કોણ હોઈ શકે?

Verse 23

वियद्व्यापी सुरसरित्प्रवाहो विप्रुषाकृतिः । बभूव यस्य शिरसि कस्तस्मात्परमो भवेत्

આકાશવ્યાપી દેવસરિતાનો પ્રવાહ પણ જેમના શિરે માત્ર એક બિંદુ બની ગયો—તેમથી પરમ કોણ હોઈ શકે?

Verse 24

यज्ञादिकाश्च ये धर्मा विना यस्यार्चनं वृथा । दक्षोऽत्र सत्यदृष्टांतः कस्तस्मात्परमो भवेत्

યજ્ઞાદિ સર્વ ધર્મકર્મો તેમની અર્ચના વિના નિષ્ફળ થાય છે; અહીં દક્ષ સાચો દૃષ્ટાંત છે—તેમથી પરમ કોણ હોઈ શકે?

Verse 25

क्षोणी रथो विधिर्यंता शरोऽहं मन्दरो धनुः । रथांगे चापि चंद्रार्कौ युद्धे यस्य च त्रैपुरे

ત્રિપુરના યુદ્ધમાં પૃથ્વી તેમનો રથ બની, બ્રહ્મા સારથી બન્યા, હું (વિષ્ણુ) તેમનો બાણ બન્યો, મન્દર પર્વત ધનુષ બન્યો, અને ચંદ્ર-સૂર્ય રથના ચક્ર બન્યા.

Verse 26

आराधनं तस्य केचिद्योगमार्गेण कुर्वते । दुःखसाध्यं हि तत्तेषां नित्यं शून्यमुपासताम्

કેટલાક યોગમાર્ગે તેમની આરાધના કરે છે; પરંતુ જે નિત્ય શૂન્યની ઉપાસના કરે છે, તેમના માટે તે સાધના ખરેખર દુઃખસાધ્ય અને કઠિન છે.

Verse 27

तस्मात्तस्यार्चयेल्लिंगं भुक्तिमुक्ती य इच्छति । सृष्ट्यादौ लिंगरूपी स विवादो मम ब्रह्मणः

અતએવ જે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને ઇચ્છે છે, તેણે તેમના લિંગની આરાધના કરવી. સૃષ્ટિના આરંભે, મારી અને બ્રહ્માની વચ્ચે વિવાદ ઊઠ્યો ત્યારે તેઓ લિંગરૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 28

अभूद्यस्य परिच्छेदे नालमावां बभूविव । चराचरं जगत्सर्वं यतो लीनं सदात्र च

જ્યારે અમે તેમના અંતની મર્યાદા શોધવા પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે અમે સર્વથા અસમર્થ રહ્યા. જેમાથી અને જેમામાં આ સર્વ ચરાચર જગત્ સદૈવ લીન રહે છે.

Verse 29

तस्माल्लिंगमिति प्रोक्तं देवै रुद्रस्य धीमतः । तोयेन स्नापयेल्लिंगं श्रद्धया शुचिना च यः

અતએવ દેવોએ ધીમાન રુદ્રના તે સ્વરૂપને ‘લિંગ’ એમ કહ્યું છે. જે શ્રદ્ધા અને શુચિતાથી જળ વડે લિંગને સ્નાન કરાવે છે—

Verse 30

ब्रह्मादितृणपर्यंतं तेनेदं तर्पितं जगत् । पंचामृतेन तल्लिंगं स्नापयेद्यश्च बुद्धिमान्

બ્રહ્માથી લઈને તૃણપર્યંત આ સમગ્ર જગત્ તેના દ્વારા તૃપ્ત થાય છે. અને જે બુદ્ધિમાન પંચામૃતથી તે લિંગને સ્નાન કરાવે છે—

Verse 31

तर्पितं तेन विश्वं स्यात्सुधया पितृभिः समम् । पुष्पैरभ्यर्चयेल्लिंगं यथाकालोद्भवैश्चयः

તેના દ્વારા પિતૃઓ સહિત સમગ્ર વિશ્વ અમૃતસમાન તર્પણથી તૃપ્ત થાય છે. અને જે યોગ્ય કાળે ઉત્પન્ન થયેલા પુષ્પોથી લિંગની અભ્યર્ચના કરે છે, તે યથોચિત ઉપાસના કરે છે.

Verse 32

तेन संपूजितं विश्वं सकलं नात्र संशयः । नैवेद्यं तत्र यो दद्याल्लिंगस्याग्रे विचक्षणः

તે કર્મથી સમગ્ર વિશ્વનું સંપૂર્ણ પૂજન થાય છે—એમાં શંકા નથી. જે વિવેકી ભક્ત ત્યાં શિવલિંગના અગ્રે નૈવેદ્ય અર્પે છે, તે સર્વવ્યાપી પૂજાનું ફળ પામે છે.

Verse 33

भोजितं तेन विश्वं स्याल्लिंगस्यैवं फलं महत् । किमत्र बहुनोक्तेन स्वल्पं वा यदि व बहु

તેના દ્વારા જાણે સમગ્ર વિશ્વને ભોજન કરાવ્યું હોય—લિંગપૂજાનું આ મહાન ફળ છે. અહીં વધુ શું કહેવું—થોડું અર્પણ કરો કે ઘણું, ભાવ જ મુખ્ય છે.

Verse 34

लिंगस्य क्रियते यच्च तत्सर्वं विश्वप्रीतिदम् । तच्च लिगं स्थापयेद्यः शुचौ देशे सुभक्तितः

લિંગ માટે જે કંઈ કરવામાં આવે છે તે સર્વે સમગ્ર વિશ્વને પ્રીતિકર બને છે. અને જે શુદ્ધ પવિત્ર સ્થાને શુભભક્તિથી તે લિંગની સ્થાપના કરે છે, તેનું કર્મ સર્વહિતકારી થાય છે.

Verse 35

स सर्वपापनिर्मुक्तो रुद्रलोके प्रमोदते । यन्नित्यं यजतो यज्ञैः फलमाहुर्मनीषिणः

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકમાં આનંદ કરે છે. નિત્ય યજ્ઞ કરનારને જે ફળ જ્ઞાનીજન કહે છે, તે જ ફળ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

तच्च स्थापयतो लिंगं शिवस्य शुभलक्षणम् । यथाग्निः सर्वदेवानां मुखं स्कन्द प्रकीर्त्यते

અને જે શિવના શુભલક્ષણરૂપ લિંગની સ્થાપના કરે છે, તેને પણ એવો જ મહિમા છે; હે સ્કંદ, જેમ અગ્નિને સર્વ દેવતાઓનું ‘મુખ’ કહેવાય છે તેમ.

Verse 37

तथैव सर्वजगतां मुखं लिंगं न संशयः । प्रारंभान्मुच्यते पापैः सर्वजन्मकृतैरपि

એ જ રીતે નિઃસંદેહ લિંગ જ સર્વ જગતોનું ‘મુખ’ છે. આ કર્મના આરંભમાત્રથી મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં કરેલા પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 38

अतीतं च तथागामि कुलानां तारयेच्छतम् । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पक्वेष्टं शैलमेव च

તે ભૂતકાળના તથા આવનારા—બન્ને પ્રકારના કુલોમાંથી સો કુલોને તારણ આપે છે. લિંગ માટીનું હોય, લાકડાથી બનાવેલું હોય, પક્વ ઇંટનું હોય કે પથ્થરનું હોય—બધામાં પણ (એ જ પાવનતા છે).

Verse 39

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाच्छतगुणं फलम् । कलशं तत्र चारोप्य एकविंशत्कुलैर्युतः

પૂર્ણ બનેલું આયતન (મંદિર-ગૃહ) દાન કરવાથી ક્રમશઃ તેનું ફળ શતગણું વધે છે. અને ત્યાં કલશ સ્થાપિત કરવાથી તે એકવીસ કુલો સાથે (પુણ્ય-સંબંધથી) યુક્ત બને છે.

Verse 40

आकल्पांतं रुद्रलोके मोदते रुद्रवत्सुखी । एवंविधफलं लिंगमतो भूयोऽप्यधो न हि

કલ્પાંત સુધી તે રુદ્રલોકમાં રુદ્ર સમાન સુખી થઈ આનંદ કરે છે. આવું ફળ આપનારું આ લિંગ છે; તેથી તે ફરી કદી અધોગતિમાં પડતો નથી.

Verse 41

तस्मादत्र महासेन लिंगं स्थापितुमर्हसि । यदुक्तमेतदश्लीलं यदि किंचन चात्र चेत्

અતએવ, હે મહાસેન, તારે અહીં લિંગની સ્થાપના કરવી યોગ્ય છે. અને અહીં કહેલી કોઈ વાત કોઈ રીતે અશોભન લાગી હોય તો—

Verse 42

तद्ब्रवीतु महा सेन स्वयं साक्षी महेश्वरः । एवं वदति गोविंदे साधुवादो महानभूत्

મહાસેન જ આ વાત કહો; સ્વયં મહેશ્વર પ્રત્યક્ષ સાક્ષી છે. ગોવિંદે આમ કહ્યે ત્યારે “સાધુ! સાધુ!” એવો મહાન્ પ્રશંસાધ્વનિ ઊઠ્યો.

Verse 43

महादेवो ह्यथालिंग्य स्कन्दं वचनब्रवीत् । यद्भवान्मम भक्तेषु प्रकरोति कृपां पराम्

પછી મહાદેવે સ્કંદને આલિંગન કરીને કહ્યું— “કારણ કે તું મારા ભક્તો પર પરમ કૃપા કરે છે—”

Verse 44

तेनापि परमा प्रीतिर्मम जाता तवोपरि । किं तु यद्भगवानाह वासुदेवो जगद्गुरुः

એ જ કારણે તારા પ્રત્યે મારી પરમ પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ છે. પરંતુ જગદ્‌ગુરુ ભગવાન વાસુદેવે જે કહ્યું છે—

Verse 45

तत्त्था नान्यथा किंचिदत्र प्रोक्तं हि विष्णुना । यो ह्यहं स हरिर्ज्ञेयो यो हरिः सोऽहमित्युता

એ એમ જ છે, અન્યથા નથી; કારણ કે અહીં વિષ્ણુએ જે કહ્યું છે તે સત્ય છે. ‘જે હું છું તે હરિ છે; અને જે હરિ છે તે હું છું’— એવો નિશ્ચય છે.

Verse 46

नावयोरंतरं किंचिद्दीपयोरिव सुव्रत । एनं द्वेष्टि स मां द्वेष्टियोन्वेत्येनं स माऽनुगः

હે સુવ્રત! બે દીવાઓની જ્વાળાઓ જેવી રીતે, આપણામાં કશોય અંતર નથી. જે તેમને દ્વેષે છે તે મને દ્વેષે છે; અને જે તેમને અનુસરે છે તે મારો અનુગામી છે.

Verse 47

इति स्कन्द विजानाति स मद्भक्तोन्यथा न हि

આ રીતે સ્કંદ જાણે છે; તે મારો ભક્ત છે, અન્યથા નથી.

Verse 48

स्कन्द उवाच । एवमेवास्मि जानामि त्वां च विष्णुं च शंकर

સ્કંદ બોલ્યા: હે શંકર! હું તમને અને વિષ્ણુને બરાબર આ જ રીતે જાણું છું.

Verse 49

यच्च लिंगकृते प्राह हरिर्मां धर्मवत्सलः । खे वाणी तारकवधे एवमेव पुराह माम्

ધર્મવત્સલ હરિએ લિંગ વિશે મને જે કહ્યું, તારકાસુર વધ સમયે આકાશવાણીએ પણ મને પૂર્વે બરાબર એવું જ કહ્યું હતું.

Verse 50

लिंगं संस्थापयिष्यामि सर्वपापा पहं ततः । एकं यत्र प्रतिज्ञा मे गृहीतास्य वधाय च

હું ત્યાં સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર લિંગની સ્થાપના કરીશ. એક લિંગ ત્યાં હશે જ્યાં મેં તેના વધ માટે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.

Verse 51

द्वितीयं यत्र निःसत्त्वसत्यक्तः शक्त्याऽसुरोऽभवत् । तृतीयं यत्र निहतो हत्या पापोपशांतिदम्

બીજું ત્યાં, જ્યાં શક્તિ દ્વારા તે અસુર નિસ્તેજ થયો હતો. ત્રીજું ત્યાં, જ્યાં તે હણાયો હતો; જે હત્યાના પાપને શાંત કરનારું હશે.

Verse 52

इत्युक्त्वा विश्वकर्माणमाहूय प्राह पावकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि शीघ्रं त्वं कर्तुमर्हसि

આવું કહી પાવકીએ વિશ્વકર્માને બોલાવી કહ્યું— “તું ત્વરિત ત્રણ શુદ્ધ શિવલિંગો રચ.”

Verse 53

वचनाद्बाहुलेयस्य निर्ममे देववर्द्धकिः । त्रीणि लिंगानि शुद्धानि न्यवेदयत तानि च

બાહુલેયના વચનથી દેવશિલ્પી દેવવર્ધકીએ ત્રણ શુદ્ધ લિંગો બનાવી અને તે પણ અર્પણ કર્યા.

Verse 54

ततो ब्रह्मादिभिः सार्धं विष्णुना शंकरेण च । पूर्वं संस्थापयामास पश्चिमायामदूरतः

પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો સાથે, વિષ્ણુ અને શંકર સહિત, તે પ્રદેશના પશ્ચિમ ભાગથી બહુ દૂર નહીં એવા સ્થાને, પૂર્વ દિશામાં પ્રથમ તેની સ્થાપના કરી.

Verse 55

प्रतिज्ञेश्वरमित्येव लिंगं परमशोभनम् । अष्टम्यां बहुले चात्र चैत्रे स्नात्वा उपोष्य च

તે પરમ શોભન લિંગ ‘પ્રતિજ્ઞેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. અહીં ચૈત્ર માસના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીએ સ્નાન કરીને અને ઉપવાસ રાખીને…

Verse 56

पूजां च जागरं कृत्वा मुच्येत्पारुष्यपापतः । इत्याह स्कंदप्रीत्यर्थं स्वयं तत्र महेश्वरः

…પૂજા તથા રાત્રિ-જાગરણ કરીને મનુષ્ય કઠોરતા/ક્રૂરતાના પાપથી મુક્ત થાય છે. સ્કંદની પ્રીતિ માટે ત્યાં સ્વયં મહેશ્વરે આમ કહ્યું.

Verse 57

ततो द्वितीयं लिंगं तु वह्निकोणाश्रितं तथा । स्थापयामास सरसो यत्र शक्तिर्विनिर्ययौ

પછી તેણે અગ્નિકોણ (દક્ષિણ-પૂર્વ)માં સ્થિત બીજું લિંગ પણ સ્થાપ્યું. સરોવર પાસે જ્યાંથી શક્તિ પ્રગટ થઈ હતી, ત્યાં જ તેની પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 58

कपालेश्वरमित्येव लिंगं पापापहं शुभम् । शक्तिं च तामभिष्टूय स्थापयामास तत्र च

એ શુભ અને પાપનાશક લિંગ ‘કપાલેશ્વર’ તરીકે ઓળખાય છે. તે શક્તિની સ્તુતિ કરીને તેણે ત્યાં તેની પણ પ્રતિષ્ઠા કરી.

Verse 59

कपालेश्वरसांनिध्यं देवीं कापालिकेश्वरीम् । तत्र चोत्तरदिग्भागे शक्तिच्छिद्रं प्रचक्षते

કપાલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં ‘કાપાલિકેશ્વરી’ નામની દેવી વિરાજે છે. ત્યાં જ તે સ્થાનના ઉત્તર ભાગમાં ‘શક્તિછિદ્ર’ તરીકે ઓળખાતું સ્થાન દર્શાવવામાં આવે છે.

Verse 60

पातालगंगा यत्रास्तिं सर्वपापहरा शिवा । तत्र स्नात्वा ददौ स्कंदः कृपयाभिपरिप्लुतः

જ્યાં પાતાળ-ગંગા વહે છે—શિવા-સ્વરૂપા, સર્વ પાપહરિણી—ત્યાં સ્કંદે સ્નાન કર્યું અને કરુણાથી પરિપૂર્ણ થઈ પવિત્ર દાન અર્પણ કર્યું.

Verse 61

तदा तोयं तारकाय सहितः सर्वदैवतैः

ત્યારે તેણે સર્વ દેવતાઓ સાથે મળીને તારક માટે તે જળનું તર્પણરૂપે અર્પણ કર્યું.

Verse 62

काश्यपेयाय वज्रांगतनयाय महात्मने । रुद्रभक्ताय सतिलमक्षय्योदकमस्त्विति

કાશ્યપેયને, વજ્રાંગના મહાત્મા પુત્રને તથા રુદ્રભક્તને—તિલ સહિત આ અક્ષય જલ-તર્પણ સ્થાપિત થાઓ—એવું તેણે કહ્યું।

Verse 63

ततो महेश्वरः प्रीतः प्राह स्कंदस्य श्रृण्वतः । चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे मधौ चैवात्र यो नरः । स्नात्वोपोष्य समभ्यर्च्य कपालेश्वरमीश्वरीम्

પછી પ્રસન્ન મહેશ્વરે, સ્કંદ સાંભળતો હતો ત્યારે કહ્યું—મધુ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ જે મનુષ્ય અહીં સ્નાન કરી, ઉપવાસ રાખી, કપાલેશ્વર અને દેવીની વિધિવત્ આરાધના કરે…

Verse 64

तेजोवधसमुद्भूतपातकेन स मुच्यते

તે તેજોવધથી ઉત્પન્ન પાતકમાંથી નિશ્ચિત રીતે મુક્ત થાય છે।

Verse 65

अस्यामेव तिथौ सोमः शिवयोगश्च तैतिलम् । षड्योगः शक्तिच्छिद्रेयो दिनं रुद्रं जपन्निशि । स्नात्वात्र सशरीरो वै रुद्रलोकं व्रजीष्यति

આ જ તિથિએ, જ્યારે સોમ અને શિવયોગનો સંયોગ થાય, ત્યારે તિલવ્રત શુભ છે; શક્તિચ્છિદ્રે ષડયોગ હોય ત્યારે જે દિવસે રુદ્રજપ કરે, રાત્રે પૂજન કરે અને અહીં સ્નાન કરે, તે દેહ સહિત રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 66

कपालेशस्य सांनिध्ये शक्तिच्छिद्रं हि कीर्त्यते । तस्य तुल्यं परं तीर्थं पृथिव्यां नैव विद्यते

કપાલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં જ ‘શક્તિચ્છિદ્ર’ નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે; પૃથ્વી પર તેના સમાન પરમ તીર્થ નથી।

Verse 67

इति श्रुत्वा रुद्रवाक्यं स्कंदः प्रीतोऽभवद्भृशम् । देवाश्च मुदिताः सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः

રુદ્રના વચન સાંભળી સ્કંદ અત્યંત પ્રસન્ન થયો. સર્વ દેવો હર્ષિત થઈ “સાધુ! સાધુ!” કહીને જયઘોષ કરવા લાગ્યા.