Adhyaya 55

Verse 1

सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः

સૂત બોલ્યા—બાભ્રવ્યના વચનો સાંભળી કુરુનંદને ભક્તિપૂર્વક નારદને પ્રણામ કર્યો. તે આશ્ચર્યચકિત થયો અને તેના શરીરે રોમાંચ થયો.

Verse 2

प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्

અને લાંબા સમય સુધી સ્તુતિ કરીને તેણે ફરી નારદને કહ્યું.

Verse 3

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि

હે મુનિ! તમારા મુખેથી ગુપ્તક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સાંભળતાં છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી; તેથી કૃપા કરીને તેને ફરી વધુ વિસ્તારે કહો.

Verse 4

नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्

નારદે કહ્યું—હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ! હું મહાલિંગનું, વિશેષ કરીને ગૌતમેશ્વર-લિંગનું મહિમા કહું છું. તું સાવધાન થઈને સાંભળ.

Verse 5

अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः

અક્ષપાદ નામે એક મહાયોગી હતા, જે ગૌતમ મુનિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. તેઓ અહલ્યાના પતિ, મહાપ્રભુ, અને ગોદાવરીને પ્રગટ કરાવનાર હતા.

Verse 6

गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्

ગુપ્તક્ષેત્રનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય જાણી, તેમણે યોગસાધના આરંભી અને અહીં મહાન તપ કર્યું.

Verse 7

योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया

પછી મહાત્મા ગૌતમે યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, આ જ સ્થળે ‘ગૌતમેશ્વર’ નામે લિંગની સ્થાપના કરી.

Verse 8

संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

આ મહાલિંગને સ્નાન કરાવી, ચંદનથી લેપ કરી, વિવિધ પુષ્પોથી પૂજા કરીને, તેની સામે ગુગ્ગુલ ધૂપ દહાવવો. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 9

अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्

અર્જુન બોલ્યો—હે નારદ! યોગનું સ્વરૂપ તત્ત્વતઃ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે; કારણ કે સર્વે યોગની પ્રશંસા કરે છે, તેને સર્વોત્તમોમાં પણ સર્વોત્તમ કહે છે।

Verse 10

नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु

નારદ બોલ્યો—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! હું તને સંક્ષેપમાં યોગતત્ત્વ કહું છું. જેના માત્ર શ્રવણથી પણ નિર્મળતા થાય, તેના સેવન-અભ્યાસથી તો શું કહેવું!

Verse 11

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः

યોગતત્ત્વને ‘ચિત્તવૃત્તિ-નિરોધ’ તરીકે પ્રકીર્તિત કરવામાં આવ્યું છે; અને યોગીઓ અહીં તેને અષ્ટાંગ પદ્ધતિથી સાધે છે।

Verse 12

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्

યમ અને નિયમ પ્રથમ છે; પ્રાણાયામ ત્રીજો છે. પછી પ્રત્યાહાર અને ધારણા; ધ્યેય તથા ધ્યાન સાતમું કહેવાય છે।

Verse 13

समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव

અને સમાધિ યોગનું આઠમું અંગ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. હે પાંડવ! આ આઠેયના પ્રત્યેક લક્ષણો સાંભળ।

Verse 14

अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

આ સાધનોને ક્રમથી આચરવાથી મનુષ્ય યોગને પ્રાપ્ત કરે છે. તે છે—અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ.

Verse 15

एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते

આ પાંચ યમો કહેવાયા છે; હવે તેમના લક્ષણો પણ સાંભળો. જે સર્વ ભૂતોમાં આત્મવત્ ભાવ રાખીને તેમના હિત માટે પ્રવર્તે છે—

Verse 16

अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः

આને અહિંસા કહેવામાં આવે છે અને તે વેદોમાં પણ વિધાનરૂપે નિર્ધારિત છે—જે જોયું, સાંભળ્યું, અનુમાન્યું અને સ્વાનુભવ્યું હોય, તેને યથાર્થ રીતે (કહેવું).

Verse 17

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन

બીજાને પીડા ન પહોંચાડતાં યથાર્થ બોલવું એ ‘સત્ય’ કહેવાય છે. અને ‘અસ્તેય’ એટલે આપત્તિમાં પણ કદી પરધન ન લેવું.

Verse 18

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः

મન, કર્મ અને વાણીથી પરધન ન લેવું—આને ‘અસ્તેય’ તરીકે પ્રકીર્તિત કર્યું છે. અને યતિઓ માટે ‘અમૈથુન’ (બ્રહ્મચર્ય) પણ મન-વચન-કાયાથી પાલન કરવું.

Verse 19

ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा

ગૃહસ્થો માટે ઋતુકાળે પોતાની ધર્મપત્ની પાસે જવું પણ બ્રહ્મચર્ય ગણાય છે; પરંતુ યતિઓ માટે મન, વાણી અને કાયાકર્મથી સર્વથા સંપૂર્ણ સંન્યાસ જ ધારણ કરવો।

Verse 20

गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु

અને ગૃહસ્થો માટે ‘અપરિગ્રહ’ મનની અનાસક્તિ તરીકે સમજવામાં આવ્યો છે. આ યમો તને કહ્યા; હવે પાંચ નિયમો સાંભળ।

Verse 21

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्

શૌચ, તુષ્ટિ, તપ, જપ અને ગુરુભક્તિ—આ પાંચ નિયમો છે; તેમના અલગ અલગ લક્ષણો ક્રમે સાંભળ।

Verse 22

बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्

શૌચ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્ય શૌચ માટી અને જળથી શુદ્ધિ; આંતરિક શૌચ શુદ્ધ મન છે।

Verse 23

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते

ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલી જીવનવૃત્તિથી—ભિક્ષાથી હોય કે ધર્મોચિત વ્યવસાયથી—જે સદા સંતોષમાં રહે, તેને જ ‘તુષ્ટિ’ કહેવાય છે।

Verse 24

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

ચાંદ્રાયણ વગેરે તપસ્યા શાસ્ત્રમાં ફરીથી વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત છે. જે આહારને લઘુ રાખીને આચરે, તે જ તપ કહેવાય.

Verse 25

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता

સ્વાધ્યાયને જપ કહેવાયો છે—પ્રણવ (ૐ) નો અભ્યાસ વગેરે રૂપે. શિવમાં, જ્ઞાનમાં અને ગુરુમાં જે ભક્તિ, તે ‘ગુરુભક્તિ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 26

एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः

આ રીતે નિયમો અને સંયમોને યોગ્ય રીતે સાધીને વિવેકી સાધકે પ્રાણાયામમાં પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ; યોગસાધક માટે બીજો માર્ગ નથી.

Verse 27

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते

કારણ કે અશુદ્ધ શરીરવાળામાં વાયુનો મોટો કોપ થાય છે. વાયુવિકારથી કૂષ્ઠ, જડતા વગેરે દુઃખો પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव

અતએવ વિવેકી પુરુષે દેહને શુદ્ધ કરીને પરમ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. હવે હું પ્રાણાયામનું લક્ષણ કહું છું—સાંભળ, હે પાંડવ.

Verse 29

प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः

પ્રાણ અને અપાનનો નિરોધ જ પ્રાણાયામ કહેવાય છે. ધીર પુરુષો તેને ત્રિવિધ કહે છે—લઘુ, મધ્યમ અને ઉત્તમ।

Verse 30

लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः

લઘુ પ્રાણાયામ બાર માત્રાનો છે; ‘માત્રા’ એટલે નિમિષ-ઉન્મિષ (પાંપણ ઝપકાવવું અને ખોલવું). મધ્યમ તેનો દ્વિગુણ અને ઉત્તમ ત્રિગુણ સ્મૃત છે।

Verse 31

प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्

પ્રથમથી પરસેવો જીતાય છે, મધ્યમથી કંપન; અને તૃતીયથી વિષાદ—આ રીતે ક્રમશઃ દોષો પર વિજય થાય છે।

Verse 32

पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्

પદ્માસન કરીને સુખાસને બેસી પ્રાણાયામનો ત્રિવિધ અભ્યાસ કરવો—રેચક (શ્વાસ છોડવો), પૂરક (શ્વાસ લેવો) અને કુંભક (ધારણ).

Verse 33

प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः

પ્રાણોનો ઘનિષ્ઠ નિરોધ થવાથી તેને પ્રાણાયામ કહેવામાં આવે છે. જેમ પર્વતની ધાતુઓને ભઠ્ઠીમાં ધમાવી ફૂંકતાં તેમનો મલ દગ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 34

तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्

એ જ રીતે ઇન્દ્રિયોથી આવૃત દોષ પ્રાણાયામથી દગ્ધ થઈ જાય છે. સો કપિલા ગાયોનું દાન આપવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ આથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

પ્રાણાયામથી યોગજ્ઞ બને છે; તેથી પ્રાણને સદા નિયંત્રિત કરવો જોઈએ. પ્રાણાયામથી શાંતિ વગેરે દિવ્ય સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 36

शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्

શાંતિ, પ્રશાંતિ, દીપ્તિ અને પ્રસાદ—આ બધું યથાક્રમે પ્રગટ થાય છે; અને તેથી વર્તમાન તથા નવી ઊભી થતી પાપપ્રવૃત્તિ રોકાઈ જાય છે.

Verse 37

वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः

લોભ અને મોહરૂપ દોષોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરતાં ‘વાસનાશાંતિ’ નામનો પ્રથમ ગુણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 38

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि

તપસ્યાથી ઉત્પન્ન સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તેને પણ ‘શાંતિ’ કહેવામાં આવે છે. ત્યારે સર્વ ઇન્દ્રિયોમાં પ્રસાદ અને બુદ્ધિમાં પણ નિર્મળ શાંતતા—પ્રાણવાયુઓના સંયમથી—ઉદભવે છે.

Verse 39

प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्

આને ‘પ્રસાદ’—નિર્મળ કૃપા—કહેવામાં આવ્યું છે. આ રીતે ચતુર્વિધ પ્રાપ્તિ મળે છે; તેથી એવો ફળ જાણીને યોગીએ સદા પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 40

मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः

જેમ સેવા અને તાલીમથી સિંહ, વાઘ અને હાથી પણ નમ્ર બને છે, તેમ સાધનાથી પ્રાણ વશમાં આવે છે.

Verse 41

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्

પ્રાણાયામ સમજાવ્યો; હવે પ્રત્યાહાર સાંભળો. વિષયો તરફ દોડતા ચિત્તને પાછું ફેરવી અંદર ખેંચવું એ જ પ્રત્યાહાર છે.

Verse 42

प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु

જે સંયમ નિર્દિષ્ટ થયો છે, એ જ પ્રત્યાહાર છે. પ્રત્યાહાર કહેવાયો; હવે ધારણાનું લક્ષણ સાંભળો.

Verse 43

यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्

જેમ પાણી ઇચ્છનારાઓ પાનની નળી વગેરે દ્વારા ધીમે ધીમે પાણી પીવે છે, તેમ યોગી વિધિ સિદ્ધ કરીને પ્રાણવાયુને મૃદુ રીતે ચલાવી અંદર ગ્રહણ કરે છે.

Verse 44

प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके

પ્રથમ યોગી નાભિપ્રદેશમાંથી પ્રાણવાયુને હૃદયમાં સ્થાપે; પછી તેને તાલુ અને ભ્રૂમધ્યમાં લઈ જાય—ચાર દળ, સોળ દળ, બાર દળ અને બે વખત સોળ દળવાળા કમળ-કેન્દ્રોમાં।

Verse 45

आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती

માત્ર આકુંચનથી પવનને ધીમે ધીમે મસ્તક સુધી ઉઠાવી, કૃતજ્ઞ સાધકે તે પ્રાણને શિરોસ્થ બ્રહ્મરંધ્રમાં ધારણ કરવો જોઈએ.

Verse 46

प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्

આ ધારણા બાર પ્રાણાયામોથી યુક્ત છે એમ કથિત છે. આ દસ ધારણાઓ સ્થાપિત કરવાથી સાધક અક્ષર (અવિનાશી) સાથે સમતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 47

धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते

ધારણામાં સ્થિત સાધકનું જે ધ્યેય છે, તેનું લક્ષણ મારી પાસેથી સાંભળ. હે પાર્થ, ધ્યેય બહુવિધ છે અને તેની સીમા સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતી નથી.

Verse 48

केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन

કેટલાક શિવનું ધ્યાન કરે છે, કેટલાક હરિનું; કેટલાક સૂર્યનું, અને કેટલાક વિધાતા બ્રહ્માનું. કેટલાક મહાભૂતા દેવી-શક્તિનું ચિંતન કરે છે—આ રીતે લોકો વિવિધ રીતે ઉપાસના કરે છે.

Verse 49

तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्

મનુષ્ય જેનું ધ્યાન કરે છે, તેમાં જ તે લીન થઈ જાય છે. તેથી સદા પંચવક્ત્ર હર-શિવ દેવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

Verse 50

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्

તેમને પદ્માસનમાં સ્થિત, ગૌરવર્ણ, હાથમાં બીજપૂર (લીંબુ) ધારણ કરનાર—દશહસ્ત, અતિ પ્રસન્ન મુખવાળા, ગાઢ ધ્યાનમાં સ્થિત—એ રીતે ધ્યાન કરવું.

Verse 51

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

આ ધ્યેય તને કહેવામાં આવ્યું છે; તેથી ધ્યાનનો અભ્યાસ કર. આ જ ધ્યાનનું સ્પષ્ટ લક્ષણ છે—પાંપણ ઝબકાવાની અર્ધ ક્ષણમાં પણ.

Verse 52

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

જે ધારણામાં દૃઢ રીતે સ્થિત છે, તેને ધ્યેયથી અલગપણું જન્મતું નથી. આ રીતે આ દુર્લભ ભૂમિ પર આરૂઢ થઈ યોગવિદ…

Verse 53

न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

પછી જ્યારે તે કશુ પણ વિચારતો નથી, તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે. હું યોગ્ય રીતે કહું છું—સમાધિનું લક્ષણ સાંભળો.

Verse 54

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः

જે શબ્દ, સ્પર્શ અને રસથી રહિત તથા ગંધ અને રૂપથી વિવર્જિત થઈ પરમ પુરુષને પ્રાપ્ત કરે છે, તે સમાધિસ્થ તરીકે પ્રકીર્તિત થાય છે.

Verse 55

तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

તે અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય ક્યારેય વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી. સમાધિસ્થ પુરુષ ભારે દુઃખથી પણ ચલિત થતો નથી.

Verse 56

शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति

જો તેના કાન પાસે સૈકડો શંખાદિ વાદ્યો વાગે અને ભેરીઓ પણ વાગે, તો પણ તે બાહ્ય શબ્દને અનુભવે નહીં.

Verse 57

कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

જો તે ચાબુકના પ્રહારોથી ઘાયલ થાય, અગ્નિથી દેહ દગ્ધ થાય, અથવા ભયંકર શીતમાં ઊભો રહે, તો પણ તે બાહ્ય સ્પર્શને જાણતો નથી.

Verse 58

रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

જ્યારે તે બાહ્ય સ્પર્શથી પણ અપ્રભાવિત છે, ત્યારે બાહ્ય રૂપ, ગંધ અને રસની તો શું વાત! જે આત્માથી આત્માને જોઈ ફરી સમાધિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 59

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्

તરસ કે ભૂખ—બન્નેમાંથી કશુંય તેને ક્યારેય પીડતું નથી।

Verse 60

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः

એ સુખ ન સ્વર્ગમાં છે, ન પાતાળમાં, ન માનવલોકમાં ક્યાંય; અચલ સમાધિ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય જે આનંદ અનુભવે છે તે જ।

Verse 61

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु

હે કુરુનંદન! આ રીતે યોગમાર્ગે આરૂઢ થયેલાને પણ પાંચ કટુ ઉપસર્ગો (વિઘ્નો) ઊભા થાય છે; તે કેવી રીતે પ્રવર્તે છે તે સાંભળો।

Verse 62

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः

આ (પાંચ) વિઘ્નો છે—પ્રાતિભ, શ્રાવણ, દૈવ, ભ્રમાવર્ત અને ભીષણ. ‘પ્રાતિભ’ સાત્ત્વિક શક્તિ છે—સમસ્ત શાસ્ત્રો વિષેની સૂક્ષ્મ અંતઃપ્રજ્ઞા।

Verse 63

तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः

તે પ્રાતિભના કારણે જે યોગી ઝડપથી મદ (અહંકાર)માં પડી જાય છે, તેનું ચિત્ત વિક્ષેપ પામે છે. અને સહસ્ર યોજન દૂરથી પણ સાંભળી શકવું—આને જ ‘શ્રાવણ’ (વિઘ્ન) કહે છે।

Verse 64

द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ

આ બીજું પણ સાત્ત્વિક છે; પરંતુ મદ (અહંકાર)રૂપે વળે ત્યારે નાશ પામે છે. જે દેવોના આઠ યોનિઓને જુએ છે, તે ‘દૈવ’ (વિઘ્ન) કહેવાય છે.

Verse 65

अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः

આ પણ સાત્ત્વિક દોષ છે; આમાંથી ઊઠતા મદ (અહંકાર)થી તે નાશ પામે છે. જેમ પાણીમાં ભમરો, પ્રવાહોની ભીડના આવર્તમાં અશાંત થાય છે.

Verse 66

आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः

‘આવર્ત’ નામનો આ દોષ રાજસિક છે અને મહાભયકારક છે. આ દોષોથી યોગીનું મન આધાર વિના ભટકે અને ફરતું રહે છે.

Verse 67

समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः

સમસ્ત આધારનો વિભ્રંશ થાય ત્યારે ‘ભ્રમ’ નામનો તામસ ગુણ પ્રગટે છે. આ તામસ વિક્ષોભોથી દેવયોનિમાં જન્મેલાઓનું પણ યોગ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે.

Verse 68

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

અતિ ઘોર ઉપસર્ગોથી મન વારંવાર આવર્તિત થાય છે. તેથી યોગીએ શ્વેત કમ્બળ ઓઢીને, મનોભાવથી રચાયેલો નિયમ—અંતર્મુખ ધ્યાન—આશ્રય કરવો.

Verse 69

चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता

પરમ બ્રહ્મનું સતત ચિંતન કરવું અને મનને સંપૂર્ણપણે તેમાં જ વાળવું. સિદ્ધિ ઇચ્છનારએ માત્ર સાત્ત્વિક આહાર જ સેવવો જોઈએ।

Verse 70

राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

રાજસ અને તામસ ઉપાયો દ્વારા યોગી ક્યારેય સિદ્ધિ પામતો નથી. શ્રદ્ધાવાન, ઇન્દ્રિયદમન કરનાર, વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય મહાત્માઓનો સંગ કરવો જોઈએ।

Verse 71

स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा

યોગીએ ભિક્ષા માત્ર તેમના પાસેથી જ માગવી જોઈએ જે સ્વધર્મથી વિમુખ ન થયા હોય. ભિક્ષામાં જવનું અન્ન, અથવા છાશ, અથવા દૂધ, અથવા માત્ર યાવક (પાતળી ખીચડી) હોય।

Verse 72

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः

પાકેલા ફળ અને મૂળ, અથવા ધાન્યકણ, ભૂસી અને સત્તુ—પરંપરામાં શ્રુત કહેવાયેલા આ આહાર યોગીઓને સિદ્ધિ આપનાર છે।

Verse 73

मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः

નિમિત્તોથી મૃત્યુનો સમય જાણી, યોગસાધકે મનને સમાધાનમાં રાખીને, કાળ (મૃત્યુ)ને વંચિત કરવા માટે યોગમાં સતત જોડાવું જોઈએ।

Verse 74

निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्

હવે હું તે નિમિત્તો કહું છું, જેના દ્વારા યોગવિદ્ મૃત્યુને જાણે છે—જેમ કે સ્વપ્નમાં લાલ અને કાળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલી સતી સ્ત્રી અહીં ગાતી દેખાય।

Verse 75

दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च

જો સ્વપ્નમાં કોઈ સ્ત્રી મનુષ્યને દક્ષિણ દિશા તરફ લઈ જાય, તો તે પણ જીવતો નથી. તેમજ સ્વપ્નમાં નગ્ન ક્ષપણક સંન્યાસીને હસતો જોવો—આ પણ (મૃત્યુનું) નિમિત્ત છે।

Verse 76

एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्

તેને હસતો અને ઉછળતો જોઈને જાણવું કે મૃત્યુ આવી પહોંચ્યું છે. તેમજ ભાલુ અને વાંદરાની જોડ પર આરૂઢ થઈ ગાતો ગાતો દક્ષિણ દિશા તરફ જવું પણ અપશકુન છે।

Verse 77

याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्

જો સ્વપ્નમાં માણસ દહીં, કાદવ અથવા ગોબરમાં જઈ ડૂબી જાય, તો તે જીવતો નથી. તેમજ પાણી સાચું પાણી ન હોય એવી—વાળ, અંગારા અને ભસ્મના સર્પોથી ભરેલી—નદી જોવી પણ મૃત્યુનું નિમિત્ત છે।

Verse 78

एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः

જો સ્વપ્નમાં આમાંથી કોઈ એકથી ભરેલું દૃશ્ય દેખાય—ભયાનક, વિકટ, રૂક્ષ પુરુષો, જેમના શસ્ત્રો ઉંચા કરેલા હોય—તો મનુષ્ય જીવતો નથી।

Verse 79

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

સ્વપ્નમાં પથ્થરોથી માર ખાનાર મનુષ્ય તત્કાળ મૃત્યુ પામે છે. સૂર્યોદય સમયે જો શિયાળ રડતું સામે આવે, તો તે પણ મૃત્યુનો સંકેત છે.

Verse 80

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

જે વિપરીત અથવા ઊંધું જુએ છે, તે શીઘ્ર મૃત્યુ પામે છે. જેને દીવાની ગંધ નથી આવતી અને જે રાત્રે અગ્નિ ઓકે છે, તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.

Verse 81

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

જે બીજાની આંખોમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ શકતો નથી, તે જીવતો નથી. મધ્યરાત્રિએ મેઘધનુષ્ય અથવા દિવસે ગ્રહણ દેખાવું એ મૃત્યુનું ચિહ્ન છે.

Verse 82

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

આ જોઈને માનવું જોઈએ કે આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ ગયું છે. જ્યારે નાક વાંકું થઈ જાય અને કાન નમી જાય કે ઊંચા-નીચા થઈ જાય, ત્યારે તે મૃત્યુની નિશાની છે.

Verse 83

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

જેની ડાબી આંખમાંથી પાણી વહે છે, તેનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું છે. જ્યારે મોઢું લાલ થઈ જાય અને જીભ કાળી પડી જાય, ત્યારે મૃત્યુ નજીક છે.

Verse 84

तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्

ત્યારે વિદ્વાન પુરુષે પોતાનો મૃત્યુ સમય નજીક આવ્યો છે એમ જાણવું. જે સ્વપ્નમાં ઊંટ કે ગધેડા પર ચઢી દક્ષિણ દિશામાં જાય, તે મરણસૂચક નિમિત્ત છે.

Verse 85

दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते

કાન ઢાંકી લીધા છતાં જો તેને કોઈ અવાજ ન સંભળાય, તો તે જીવતો રહેતો નથી. તેમ જ સ્વપ્નમાં જો તેનો પતિ/સ્વામી બંધ થઈ જાય અથવા અદૃશ્ય બને, તો તે પણ મરણનું નિમિત્ત છે.

Verse 86

द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः

જો દ્વાર યોગ્ય રીતે ઊભું/ખુલેલું ન દેખાય અને દૃષ્ટિ પહેલાં ફિક્કી પછી લાલ થઈ જાય, તો તે અશુભ છે. અને જે સ્વપ્નમાં અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને ફરી બહાર ન આવે, તે જીવતો રહેતો નથી.

Verse 87

जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा

જળમાં પ્રવેશથી હોય કે અન્ય કોઈ રીતે, તેનું જીવન અંતને પામે છે. અને જેને દુષ્ટ ભૂત-પ્રેત રાત્રે કે દિવસે આઘાત કરે, તે પણ એ જ રીતે નાશ પામે છે.

Verse 88

प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा

સ્વાભાવિક કે વિકૃત નિમિત્તોથી તેના માટે યમ અને અંતક—બે મૃત્યુદાતા—નજીક આવે છે. તેમજ દેવતાઓ, ગુરુઓ, માતા-પિતા અને જ્ઞાનવિદોના વિષયમાં પણ પ્રતિકૂળ અપશકુન પ્રગટ થાય છે.

Verse 89

निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्

જે ભક્ત બનીને પણ નિંદા અને અવજ્ઞા કરે છે, તે દીર્ઘકાલ જીવતો નથી. આવા વિપરીત નિમિત્તો જોઈ યોગવિદ્ સાવધાન રહે.

Verse 90

धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते

ધારણાને યોગ્ય રીતે સ્થિર કરીને સમાધિમાં અચળ થવું જોઈએ. ત્યારે જો મૃત્યુ તને ‘ઇચ્છતું’ ન હોય, તો તે તને પકડી શકતું નથી.

Verse 91

विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः

મોક્ષ ઇચ્છનારએ બ્રહ્મમૂર્ધ્નિ (શિરોચ્ચ) ખાતે પ્રાણ-ચેતનાનું વિસર્જન કરવું. છતાં દેહમાં રહેતાં અને મુક્તિના ક્ષણે પણ જે ઉપસર્ગો/વિઘ્નો ઊભા થાય છે, તે રહે છે.

Verse 92

योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च

તેઓ યોગીને નજીક આવે છે—તેમની વાત પણ સાંભળ, હે પાંડવ. ઈશાન દિશામાં રાક્ષસપુરમાં યક્ષ અને ગંધર્વ પણ (ત્યાં) હોય છે.

Verse 93

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी

ઐન્દ્ર, સૌમ્ય, પ્રાજાપત્ય અને બ્રાહ્મ (લોક/દિશા)માં સિદ્ધિઓ અષ્ટકરૂપે પ્રગટ થાય છે. તે આઠ પ્રકારની છે—સાંભળો—પાર્થિવી અને તૈજસી (ભેદ) પણ.

Verse 94

वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात

એ જ રીતે વાયવી, વ્યોમાત્મિકા તથા મન અને અહંકારમાંથી ઉત્પન્ન સિદ્ધિઓ પણ હોય છે. પ્રત્યેક આઠ-આઠ પ્રકારથી ભિન્ન છે અને ક્રમશઃ દ્વિગુણ દ્વિગુણ વધે છે.

Verse 95

पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा

આરંભે આઠ અને અંતે ચોસઠ—તે જેમ છે તેમ સાંભળો: સ્થૂલતા, હ્રસ્વતા, બાળ્ય, વાર্ধક્ય તથા યૌવન વગેરે.

Verse 96

नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः

વિવિધ જાતિઓનાં સ્વરૂપ ધારણ કરવું અને ચાર (તત્ત્વો) દ્વારા દેહ ધારણ કરવો—તથાપિ ‘પાર્થિવ અંશ’ વિના પણ સદા આઠ વિશેષ પાર્થિવ સિદ્ધિઓ રહે છે.

Verse 97

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्

જ્યારે પૃથ્વી-તત્ત્વ વિજય થાય અને ઈશાનસદૃશ ઐશ્વર્યસ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે જળમાં નિવાસ પણ ભૂમિ પરના નિવાસ સમાન સહજ બને છે; સમુદ્ર પણ એવા સાધકને ડૂબાડી કે હાનિ કરી શકતો નથી.

Verse 98

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे

સર્વત્ર જળ પ્રાપ્ત થાય છે; સૂકા ફળ પણ દ્રવ આપે છે. આ ત્રણ (શક્તિઓ) વડે દેહ ટકે છે, અને હાથથી નદીઓને પણ અટકાવી સ્થિર કરી શકાય છે.

Verse 99

अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः

શરીરમાં ઘા ન થવો અને તેજસ્વી કાંતિ—આને અષ્ટક તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે. પહેલાંની તે આઠ અને આ આઠ—રાક્ષસોની પુરીમાં સિદ્ધિઓ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 100

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्

પોતાના દેહમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરવો અને તેના તાપથી ભય તથા પીડા ન થવી. જીવોને શક્તિ આપવી અને જળના મધ્યમાં પણ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવો.

Verse 101

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

હાથથી અગ્નિ પકડી લેવું અને માત્ર સ્મરણથી પાવનતા થવી. ભસ્મીભૂત થયેલાનું પુનર્નિર્માણ કરવું અને બે (શક્તિઓથી) દેહનું ધારણ થવું.

Verse 102

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

પહેલાની સોળ અને આ આઠ—યક્ષોના ધામમાં તેજસ્-લોકની સિદ્ધિઓ તરીકે કહેવાય છે. ત્યાં જીવોનું મનોગતિથી ગમન અને અન્યના અંતરમાં પ્રવેશ પણ છે.

Verse 103

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्

પર્વત વગેરે મહાભાર વહન કરવું પણ લીલા સમાન બને છે. ઇચ્છાનુસાર લઘુત્વ અને ગૌરવત્વ ધારણ થાય છે, અને હાથોથી વાયુને પણ રોકી શકાય છે.

Verse 104

अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः

આંગળીના અગ્રભાગના માત્ર સ્પર્શથી પૃથ્વી સર્વત્ર કંપે છે. એક જ શક્તિથી ઇચ્છાનુસાર દેહ-પ્રકટિ થાય—ગંધર્વલોકમાં આવી સિદ્ધિઓ પ્રચલિત કહેવાય છે.

Verse 105

चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय

પૂર્વે કહેલી ચોવીસ સિદ્ધિઓ અને આ આઠ—આ રીતે ગંધર્વલોકમાં બત્રીસ સિદ્ધિઓ છે. હવે તેનાથી ઉપરનું સાંભળો.

Verse 106

छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्

છાયા વિના પણ દેહનું પ્રકટ થવું અને ઇન્દ્રિયોનું અદૃશ્ય થવું. નિત્ય આકાશમાં ગમન, તથા સ્વયં ઇન્દ્રિયાદિનું શમન અને વશીકરણ પ્રાપ્ત થવું.

Verse 107

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

દૂરથી પણ શબ્દનું ગ્રહણ, અને સર્વ પ્રકારના શબ્દોનું અવગાહન. તન્માત્રાના સૂક્ષ્મ લક્ષણોનું ગ્રહણ, તથા સર્વ પ્રાણીઓનું દર્શન—આ યોગસિદ્ધિઓ છે.

Verse 108

अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

ઇન્દ્રલોકમાં વાયુ-સ્વરૂપ એવી આઠ સિદ્ધિઓ કહેવાય છે, અને પૂર્વની બત્રીસ પણ. ત્યાં ઇચ્છાનુસાર પ્રાપ્તિ, તથા ઇચ્છાનુસાર નિર્ગમન (પ્રક્ષેપણ) પણ થાય છે.

Verse 109

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः

સર્વત્ર વિજયની શક્તિ, સર્વ ગુપ્ત રહસ્યોનું દર્શન, તેમજ સંસારગતિનું પ્રત્યક્ષ અવલોકન—આ પણ મનથી ઉત્પન્ન આઠ ‘માનસી’ સિદ્ધિઓ છે.

Verse 110

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्

સોમલોકમાં આ સિદ્ધિઓ પૂર્વોક્તો સાથે મળીને ચાળીસ તરીકે સ્મરાય છે—છેદન (વિઘ્નો કાપવું), તાપન (દહન/પીડન), બંધ, અને અન્યના સંસારસ્થિતિનું પરિવર્તન.

Verse 111

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः

સર્વ ભૂતોની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરવી, તેમજ નિયત મૃત્યુ-કાળ પર વિજય મેળવવો; અને અહંકારથી ઉદ્ભવેલી બીજી આઠ—આ બધું પૂર્વોક્તો સાથે પ્રાજાપત્ય લોકમાં કહેવાયું છે.

Verse 112

आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्

માત્ર આકાર/સંકલ્પથી જગત્સૃષ્ટિ, તેમજ અનુગ્રહ પ્રદાન; પ્રલય પર પણ અધિકાર, અને લોકોમાં અદ્ભુત દિવ્ય ચિત્રવિચિત્ર પ્રપંચનું પ્રવર્તન—(આ શક્તિઓ ગણાય છે).

Verse 113

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी

આ પ્રગટ અસાદૃશ્ય (અતુલ્ય વિશિષ્ટતા), તેમજ નિર્વાણનો અલગ અલગ રીતે અનુભવ; અને શુભ-અશુભ બંને પર કર્તૃત્વ—આ બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન આઠ સિદ્ધિઓ કહેવાય છે.

Verse 114

षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्

છપ્પન તથા પૂર્વોક્ત ગુણો—આ ચોસઠ ગુણો બ્રાહ્મ્ય પદમાં પ્રવર્તે છે. આ તારા દ્વારા પ્રકટ કરાયેલ ગુહ્ય ઉપદેશ છે.

Verse 115

जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्

જીવિત અવસ્થામાં કે દેહભેદ પછી પણ આ સિદ્ધિઓ યોગીઓને મળે છે. પરંતુ તેમાં આસક્તિ કરવી નહીં, કારણ કે આસક્તિથી પતન થવાની શક્યતા છે.

Verse 116

एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः

આ (નીચલા) ગુણોને ત્યજીને જ્યારે યોગી સાધના કરે છે, ત્યારે યોગને પૂર્ણ સિદ્ધિ આપનાર આઠ સિદ્ધિઓ પ્રગટ થાય છે.

Verse 117

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे

અણિમા, લઘિમા, મહિમા અને પ્રાપ્તિ; તેમજ પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ—અને અન્ય સિદ્ધિઓ પણ કહેવાય છે.

Verse 118

यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता

માહેશ્વર પદમાં સ્થિત જનને કામાવસાયિત્વ—અર્થાત્ સંકલ્પની પૂર્ણ સિદ્ધિ—થાય છે. સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ થવું અણિમા કહેવાય, અને શીઘ્રતાથી લઘિમા સ્મૃત છે.

Verse 119

महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः

મહિમા એ માટે કહેવાય કે તે સર્વે દ્વારા પૂજ્ય છે; પ્રાપ્તિ એવી સિદ્ધિ છે જેમાં કશુંય અપ્રાપ્ય રહેતું નથી. પ્રાકામ્ય સર્વવ્યાપકનું છે; અને ઈશિત્વ તેનું જ, કારણ કે તે જ પરમેશ્વર છે.

Verse 120

वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता

વશિત્વથી ‘વશિતા’ નામની સાતમી અને ઉત્તમ સિદ્ધિ પ્રગટે છે. જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં જ સ્થાન; અને ત્યાં જ અભિલાષા પૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 121

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

જે ઐશ્વર્યપદને પ્રાપ્ત કરે છે, તેને આ સિદ્ધિઓ પ્રગટ થાય છે. ત્યાર પછી તે ન જન્મે, ન વધે, ન નાશ પામે.

Verse 122

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति

જે આ રીતે મુક્તિને પ્રાપ્ત કરે છે, તેને જ ‘મુક્ત’ કહેવામાં આવ્યો છે. જેમ પાણી પાણીમાં નાખતાં જ તેની સાથે એકત્વ પામે છે તેમ.

Verse 123

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्

તેમ જ યોગીનો આત્મા પરમાત્મા સાથે પૂર્ણ સાત્મ્ય અને એકત્વ પામે છે. આ ફળ જાણીને યોગીએ સદા યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 124

अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्

અહીં યોગાર્થ સમજાવવા નિર્મળ યોગીઓ એક ઉપમા કહે છે—ચંદ્રકિરણોના સંયોગથી અર્કકાંત મણિ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે।

Verse 125

समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे

માત્ર એક ઉપમા નથી; યોગી માટે અનેક ઉપમાઓ છે—જેમ તીતર, ઉંદર અને નોળિયા સ્વામીના ઘરમાં જ પોતાનું ઘર માનીને વસે છે।

Verse 126

ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा

તે નષ્ટ થાય ત્યારે તેઓ દુઃખથી અન્યત્ર જાય છે—આ યતિ (યોગી)ની ઉપમા નથી. દેહ માટી જેવો હોય કે ‘કલ્પદેહ’ જેવો, તો પણ પરમ અગ્ર (ઉચ્ચ સાક્ષાત્કાર) સામે તે નાનો જ છે।

Verse 127

करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्

યોગીના ઉપદેશથી માટીના અંશોનો ઢગલો રચાય છે; તે પાંદડા, ફૂલ અને ફળોથી યુક્ત થઈ પશુ-પક્ષી-મનુષ્ય આદિ માટે નૈવેદ્યરૂપ અર્પણ બને છે।

Verse 128

वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्

છાલ ઉતારાતું વૃક્ષ પ્રાપ્ત કરીને યોગીઓ સિદ્ધિ પામે છે; અને હરણના શિંગના અગ્રભાગને નિહાળી તેઓ તિલકાકૃતિનું ચિહ્ન જુએ છે।

Verse 129

सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः

તે સાધન-ચિહ્ન સાથે વધતો યોગી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. દ્રવ્યથી ભરેલું પાત્ર લઈને તે પૃથ્વી પરથી ઊર્ધ્વે ઉડે છે, જાણે સામાન્ય મર્યાદા પાર કરે છે.

Verse 130

तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति

આ રીતે ઊંચા માર્ગને જોઈને યોગીઓને અજાણ્યું શું રહે? તેઓ જાણે છે કે કોણ ક્યાં વસે છે, તેનું ઘર કયું છે, અને જે ભોજનથી તે જીવિત રહે છે તે પણ.

Verse 131

येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्

જે જ્ઞાનથી હેતુ ખરેખર સિદ્ધ થાય અને યોગસિદ્ધિ સ્વયં પ્રગટે—એ કાર્યસાધક જ્ઞાનની યોગીએ ઉપાસના કરવી જોઈએ.

Verse 132

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्

જ્ઞાનની આ અતિશય બહુતા યોગમાં વિઘ્ન કરનારી છે. ‘આ જાણવું છે, તે જાણવું છે’ એમ તૃષિત થઈ ફરનાર અવરોધિત થાય છે.

Verse 133

अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः

હજાર કલ્પો જેટલું આયુષ્ય હોય તોય માત્ર સંગ્રહથી ‘જ્ઞેય’ પ્રાપ્ત થતું નથી. તેથી આસક્તિ ત્યજી, ક્રોધ જીતે, જે આહાર મળે એટલો જ લે, અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવે.

Verse 134

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः

વિવેકથી ઇન્દ્રિયોના દ્વારો બંધ કરી મનને ધ્યાનમાં સ્થિર કરવું. સાત્ત્વિક આહાર જ સેવવો; જેના કારણે ચિત્ત જડ અને અચેત બને એવો આહાર કદી ન લેવો।

Verse 135

स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः

એવો તામસ આહાર કરનાર રૌરવ નરકનો પ્રિય અતિથિ બને છે. વાક્-દંડ, કર્મ-દંડ અને મનોદંડ—આ ત્રણ સંયમના દંડ છે.

Verse 136

यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्

જેનામાં આ દંડો દૃઢ રીતે નિયત હોય તે ત્રિદંડી યતિ તરીકે સ્મરાય છે. લોકો તેના પ્રત્યે અનુરાગ પામે છે અને તે ગેરહાજર હોય ત્યારે પણ તેના ગુણગાન કરે છે.

Verse 137

न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते

સિદ્ધિનું લક્ષણ એમ કહેવાયું છે કે જીવજંતુઓ તેને જોઈને ભય પામતા નથી.

Verse 138

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

અલોલ્યતા (અસ્થિરતાનો અભાવ), આરોગ્ય, અક્રૂરતા, મૂત્ર-મળમાં પણ શુભ સુગંધ, કાંતિ, વાણીમાં પ્રસન્નતા અને સ્વરમાં મધુરતા—આ યોગપ્રવૃત્તિના પ્રથમ ચિહ્નો છે.

Verse 139

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः

જે મનને સમાધાનમાં રાખી બ્રહ્મપરાયણ, સદા સાવધાન, શુચિ, એકાંતપ્રિય અને જિતેન્દ્રિય હોય—એ મહાત્મા આ યોગને પ્રાપ્ત કરે છે; અને એ યોગથી જ મુક્તિ પામે છે।

Verse 140

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

જેનુ ચિત્ત આનંદ-સાગરમાં લીન થઈ, સર્વ લૌકિક માર્ગોથી પરે પરમ બ્રહ્મમાં દૃઢ રીતે સ્થિર છે—તેના કારણે કુળ પવિત્ર થાય છે, માતા કૃતાર્થ બને છે અને ધરતી પણ ભાગ્યવતી થાય છે।

Verse 141

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते

જેનિ બુદ્ધિ વિશુદ્ધ છે, જે માટીના ઢગલા અને સોનાને સમાન ગણે છે, અને સર્વ ભૂતોમાં સમદૃષ્ટિથી વસે છે—એવો યતિ પરમ, શાશ્વત, અવ્યય પદને પામી ફરી જન્મ લેતો નથી।

Verse 142

इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्

આ રીતે મેં યોગનું રહસ્ય કહ્યું. આ જ રીતથી ગૌતમને યોગ પ્રાપ્ત થયો; તેથી, હે પાર્થ, તેણે આ લિંગ સ્થાપ્યું—જે દર્શન અને અર્ચનથી જ પાપનાશક છે।

Verse 143

यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः

અને જે કોઈ આશ્વિન માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીની રાત્રે આ લિંગની સમ્યક આરાધના કરે—પ્રધાન અહલ્યા-સરોવરમાં સ્નાન કરીને, શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી સર્વ વિધિ પૂર્ણ કરીને—

Verse 144

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः

આ મહાન ઉપકારથી પાપમુક્ત થઈ તે ત્યાં જાય છે, જ્યાં મુનિ ગૌતમ નિવાસ કરે છે.

Verse 145

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः

હે પાર્થ, ગુપ્ત પવિત્ર ક્ષેત્રનું આ સંક્ષિપ્ત વર્ણન મેં તને કહ્યું છે. જે આ સમગ્ર માહાત્મ્ય સાંભળે છે તે શુદ્ધ થાય છે—હું વધુ શું કહું?

Verse 146

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्

જે ભક્તિપૂર્વક ગૌતમનું આ ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળે છે, તે પુત્ર-પૌત્રપ્રિય ફળ પામી અવ્યય પદને પ્રાપ્ત થાય છે.