Adhyaya 6

Verse 1

श्रीनारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्

શ્રી નારદ બોલ્યા—આ સાંભળીને હું, ફાલ્ગુન, રોમાંચથી પુલકિત થયો. પછી મારું સાચું સ્વરૂપ પ્રગટ કરીને મેં બ્રાહ્મણોને આ વચન કહ્યું.

Verse 2

अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः । युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः

અહો! ધન્ય છે અમારા પિતા, જેમની સૃષ્ટિનું રક્ષણ તમારાં જેવા બ્રાહ્મણેન્દ્રો કરે છે. આ સત્ય હરિએ પ્રાચીનકાળે કહ્યું હતું.

Verse 3

मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् । तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्

મારાથી પણ પરે—અનંતથી પણ પરે—સમસ્ત ભૂતોના અધિપતિ પરમેશ્વરથી પણ પરે—કંઈ જ નથી. જે દ્વિજેશ્વરો મારા માર્ગનું પ્રચાર કરે છે, તેમને બીજું શું જોઈએ?

Verse 4

तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् । यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः

અતએવ આજે હું સર્વથા ધન્ય છું; મારા જન્મનું ફળ પ્રાપ્ત થયું—કારણ કે પાપ અને ઉપદ્રવથી રહિત એવા આપનાં દર્શન મને થયા.

Verse 5

ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः

ત્યારે શાતાતપના આગેવાનપણે તે દ્વિજોએ સહસા ઊભા થઈ અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે સન્માન-ઉપચારોથી મારું પૂજન કર્યું।

Verse 6

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः

હે પાર્થ, તેમણે સાધુજનોચિત અને હૃદયને પ્રિય એવા વચનો મને કહ્યા—“હે દેવર્ષિ, તમે અહીં અમારી પાસે આવ્યા તેથી અમે ધન્ય છીએ।”

Verse 7

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम

તમે ક્યાંથી આવ્યા છો અને હવે ક્યાં જવાનું છે? તેમજ અહીં આવવાથી કયો હેતુ સિદ્ધ થાય છે—કૃપા કરીને કહો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।

Verse 8

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः

હે પાંડવ, દ્વિજોના પ્રીતિકર વચનો સાંભળી મેં તે મુનિશ્રેષ્ઠોને કહ્યું—“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સાંભળો।”

Verse 9

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे

હું બ્રહ્માજીના વચનથી, મહાતીર્થે—ભૂમિ (નદી/પ્રદેશ) અને સાગરના સંગમે—વિપ્રોને શુભ નિવાસસ્થાન આપવા ઇચ્છું છું।

Verse 10

परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः । अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः

બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કરવા તમે અહીં આવ્યા હતા; હવે તમે પોતે પરીક્ષિત થયા છો. તમારા હિતાર્થે હું અહીં જ રહીશ—અતએવ, હે દ્વિજગણ, અનુમતિ આપો.

Verse 11

एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् । देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्

આ રીતે કહ્યા પછી શાતાતપે દ્વિજોને જોઈને કહ્યું—હે નારદ, સત્ય દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; હે ભારત, આ જ સત્ય છે.

Verse 12

किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः । यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते

તો પછી એ મહી–સાગર સંગમની તો વાત જ શું! જે ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ મહાતીર્થોના ફળને સંપૂર્ણ રીતે ભોગવે છે.

Verse 13

पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः । तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः

પરંતુ ફરી એક મોટો, અત્યંત ભયંકર દોષ છે—તે સ્થળે ઘણા ચોરો છે; તેઓ નિર્દય અને દુસ્સાહસપ્રિય છે.

Verse 14

स्वर्शेषु षोडशं चैकविंशंगृह्णंति नो धनम् । धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्

તેઓ અમારા જ ઘરોમાં અમારા ધનના સોળ—અથવા એકવીસ—ભાગ સુધી લઈ જાય છે. તે ધન વિના અમારું જીવન (અથવા જન્મ) કેવું રહેશે?

Verse 15

वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् । अर्जुन उवाच । अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः

ભૂખમાં વસવું શ્રેય, પણ ચોરોના હાથમાં પડવું નહીં. અર્જુને કહ્યું—હે વિપ્ર! આ તો અદ્ભુત છે; તમે કહેલા આ ‘ચોર’ ખરેખર કોણ છે?

Verse 16

किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः । नारद उवाच । कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा

જેનાથી બ્રાહ્મણો પણ ડરે છે, તે કયું ધન હરાવે છે? નારદે કહ્યું—કામ, ક્રોધ વગેરે જ ચોર છે; અને તેઓ તપનું ધન જ ચોરી જાય છે.

Verse 17

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः । तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः

તે (આધ્યાત્મિક ધન) હરી જાશે એ ભયથી તે બ્રાહ્મણોએ મને કહ્યું. પછી મેં તેમને કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો, આ વાતને સારી રીતે જાણી લો.

Verse 18

जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः । भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः

મનુષ્યો જાગતા હોય તોય દુષ્ટ ચોરો શું નથી કરતા? અને જે ભયભીત, આળસુ તથા અશુચિ છે, તે આ માર્ગમાં સ્થિરતા કેવી રીતે પામશે?

Verse 19

तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्

એવી રીતે જીવવાથી શું સિદ્ધ થાય? અંતે ધરતી તે મનુષ્યને ગળી જાય છે.

Verse 20

शातातप उवाच । वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् । कर्तुं तदा कथं शक्यमंगजागरणं तथा

શાતાતપ બોલ્યા—ચોરોના ભયથી અમે અત્યંત ભીત છીએ; તેઓ મહાધન હરી લે છે. આવી સ્થિતિમાં જાગરણ અને નિયમપૂર્વક વ્રતાચરણ કેવી રીતે શક્ય બને?

Verse 21

खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽगता वयम् । तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने

એ દુષ્ટ ચોરો ક્યાંક ચાલ્યા ગયા છે; અને અમે નમસ્કાર કરીને પાછા આવ્યા છીએ. તેથી, હે મુનિ, ભયભીત થઈને અમે બધું જ ત્યજી દઈએ છીએ.

Verse 22

प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा । एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्

અવિવેકથી દાન સ્વીકારવું ખરેખર ઘોર છે, અને તેનું ફળ પણ માત્ર છઠ્ઠો ભાગ જ મળે છે. આમ કહેતા જ, હારીત નામના એકે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 23

मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् । त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा

સંપૂર્ણ મોહગ્રસ્ત ન હોય એવો કોણ ભૂમિ-સાગર સંગમને ત્યજે? જ્યાં મોક્ષ અને સ્વર્ગ જાણે હાથમાં જ આવી જાય છે.

Verse 24

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः । यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते

કલાપા વગેરે સામાન્ય ગામોમાં કોણ વિવેકી વસે, જો સ્તંભતીર્થમાં અર્ધ ક્ષણનું પણ નિવાસ મળતું હોય?

Verse 25

भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न । कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्

ત્યાં ચોરજન્ય કોઈપણ ભય શું કરી શકે? જે હૃદયમાં કુમારનાથને દૃઢપણે રક્ષક બનાવે છે, તેમના સર્વ ભયનો નાશ થાય છે।

Verse 26

साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते । तस्मान्नारद तत्राहमा यास्ये तव वाक्यतः

સાહસ વિના સમૃદ્ધિ (અને સફળતા) ક્યારેય પ્રાપ્ત થતી નથી. તેથી, હે નારદ, તારા વચન અનુસાર હું નિશ્ચયે ત્યાં જઈશ।

Verse 27

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे । षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः

મારા આશ્રયમાં છવીસ હજાર બ્રાહ્મણો છે—તેઓ ષટ્કર્મમાં નિરત, શુદ્ધ, અને લોભ તથા દંભથી રહિત છે।

Verse 28

तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् । इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि

“હું તેમની સાથે જ આવીશ—આ મારો સર્વોત્તમ નિર્ણય છે।” એમ કહી તેણે તે વચનને આદરપૂર્વક શિરોધાર્ય કર્યું (અર્થાત્ સ્વીકાર્યું)।

Verse 29

निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः । शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च

હે પાર્થ, તે ખેચર મહાન આનંદથી ભરાઈ તત્કાળ પાછો વળ્યો; અને સો યોજન જેટલો હિમમાર્ગ પાર કરીને…

Verse 30

केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः । आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः

તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) સંગાથે કેદાર પહોંચ્યો. તે પ્રદેશ આકાશમાર્ગે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે અને—એવું કહેવાય છે—ગુફામાર્ગે પણ જઈ શકાય છે.

Verse 31

अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः

તેને અન્ય કોઈ રીતે પાર કરવું શક્ય નથી; માત્ર એ જ રીતે, સ્કંદના પ્રસાદથી જ.

Verse 32

अर्जुन उवाच । क्व कलापं च द्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च । कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद

અર્જુને કહ્યું—“એ કલાપ ગામ ક્યાં છે? અને ગુફામાર્ગે ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી શકાય? તેમજ સ્કંદનો પ્રસાદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? હે નારદ, મને આ કહો.”

Verse 33

नारद उवाच । केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् । तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्

નારદે કહ્યું—“કેદારથી હિમથી ભરેલો સો યોજનનો પ્રદેશ કહેવાયો છે. તેના અંતે વધુ સો યોજન સુધી વિસ્તરેલું ‘કલાપક’ ક્ષેત્ર છે.”

Verse 34

तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते । शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः

તેના આગળ સો યોજનનો પ્રદેશ ‘વાસુકિ-આર્ણવ’ (વાસુકિનું સાગર) કહેવાય છે. ત્યાંથી સો યોજન જેટલો વિસ્તાર ‘ભૂમિ-સ્વર્ગ’ એટલે ધરતી પરનું સ્વર્ગ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 35

बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् । निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्

ગુફાના માર્ગે ત્યાં જેમ શક્ય હોય તેમ કેવી રીતે જવું તે સાંભળો. અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરીને દેવ ગુહ (સ્કંદ)ની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 36

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा । तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत

પછી દક્ષિણ દિશામાં, જ્યારે તે પોતાને પાપરહિત માને છે, ત્યારે સ્વપ્નમાં ગુહ પ્રગટ થઈ કહે છે—“જા”, હે ભારત।

Verse 37

ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् । तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्

પછી ગુહના પશ્ચિમ તરફ વધુ મોટી ગુફા છે. તેમાં પ્રવેશ કરીને સાતસો પગલાં આગળ વધવું જોઈએ.

Verse 38

तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् । तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला

ત્યાં સૂર્ય સમાન તેજવાળું મરકતવર્ણ લિંગ છે. તેના આગળ સ્વર્ણવર્ણની અતિ નિર્મળ મૃત્તિકા પણ છે.

Verse 39

नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् । आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्

તે લિંગને નમસ્કાર કરીને અને તે પવિત્ર મૃત્તિકા ગ્રહણ કરીને સ્તંભતીર્થમાં જવું જોઈએ; ત્યાં કુમારક (સ્કંદ)ની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી.

Verse 40

कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् । तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्

મધ્યરાત્રીએ તળાવ કે કૂવામાંથી જળ ગ્રહણ કરવું. તે જળ અને પવિત્ર મૃત્તિકા વડે બંને નેત્રો માટે અંજન (નેત્રલેપ) તૈયાર કરવું.

Verse 41

उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे । नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्

તે દ્રવ્યથી દેહનું ઉદ્વર્તન કરવાથી, ક્યારેક સાઠમા પગલે, નેત્રાઞ્જનના પ્રભાવથી એક શોભન બિલદ્વાર (ગુફામુખ) દેખાય છે.

Verse 42

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः । कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः

પછી તે તેના મધ્યમાંથી પસાર થઈ, ગાત્ર-ઉદ્વર્તનના પ્રભાવથી આગળ વધે છે. ‘કારીષ’ નામના અતિઉગ્ર જીવ હોવા છતાં, કીટકો તેને જરાય ભક્ષતા નથી.

Verse 43

बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् । यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्

બિલની અંદર તે સૂર્યસમાન તેજસ્વી સિદ્ધોને જુએ છે. આ રીતે, હે પાર્થ, તે આગળ વધતો ‘કલાપ’ નામના ઉત્તમ ગામે પહોંચે છે.

Verse 44

तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् । फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्

ત્યાં ચાર હજાર વર્ષનું આયુષ્ય પ્રકીર્તિત છે. ફળો જ ત્યાં ભોજન બને છે; અને ફરી (મર્ત્યલોકની જેમ) નવું પુણ્ય અર્જિત થતું નથી.

Verse 45

इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् । तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्

આ રીતે તને બધું કહેલું છે; હવે આગળ શું બન્યું તે સાંભળ. તપસ્યાના સામર્થ્યથી તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોને દંડના અગ્રભાગે સ્થાપી તેણે…

Verse 46

द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्

હું દ્વિજોના સાથે ધરતી અને સાગરના સંગમસ્થાને આવ્યો.

Verse 47

तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये । ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः

તેમને પાર ઉતારી મેં તે પુણ્ય જળાશયના કિનારે મુક્ત કર્યા. પછી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની સાથે મેં પવિત્ર સ્નાન કર્યું.

Verse 48

निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे । पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः

ધરતી-સમુદ્રના સંગમે—જે બાકી રહેલા દોષોને દાવાગ્નિ સમા દહન કરે છે—તેમણે પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે તર્પણ તથા સત્ક્રિયાઓ કરી.

Verse 49

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् । भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि

સંગમ-તીર્થમાં અમે બેસીને પરમ જપ્ય મંત્રનો જપ કર્યો; ભાસ્કરને નિહાળી, હૃદયમાં હરિનું ચિંતન કર્યું.

Verse 50

तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः

એ જ સમયે, હે પાર્થ, શક્રના આગેવાને દેવગણ એકત્ર થયા. આદિત્યથી આરંભ કરીને સર્વ ગ્રહો તથા દિશાઓના લોકપાલો પણ ત્યાં ભેગા થયા.

Verse 51

देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः । महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे

ત્યાં દેવતાઓની આઠ દિવ્ય શ્રેણીઓ તથા ગંધર્વ-અપ્સરાઓના ગણો હાજર હતા. તે મહોત્સવમાં ઉત્તમ ગાન અને વાદ્યનાદ ગુંજી ઊઠ્યો.

Verse 52

पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् । तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्

હું વિપ્રોના પાદપ્રક્ષાલન કરવા માટે તત્પર થયો. એ જ સમયે મેં અતિથિ-સત્કારની રીતથી બોલાયેલા વચનો સાંભળ્યા.

Verse 53

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् । अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्

તે સામધ્વનિથી યુક્ત હતી, તૃતીય સ્વરે ગુંજતી હતી. મનને અતિ રમણીય—જાણે શિવની પરમ ભક્તિ જ હોય તેમ.

Verse 54

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः । किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते

વિપ્રો ઊભા થઈ તેને પૂછવા લાગ્યા—“તું કોણ છે, હે વિપ્ર, અને ક્યાંથી આવ્યો છે? કહો, તું શું પ્રાર્થના કરે છે, તારા મનને જે ગમે તે શું?”

Verse 55

विप्र उवाच । मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् । आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्

વિપ્રે કહ્યું—“હું કપિલ નામનો મુનિ છું; આ વાત નારદને નિવેદિત કરજો. હું માત્ર પ્રાર્થના કરવા જ આવ્યો છું.” આ સાંભળી મેં પછી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 56

धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने । नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्

હે કપિલ મહામુને, તમે અહીં આવ્યા તેથી હું ધન્ય થયો. તમારા માટે અમારી તરફથી અદેય એવું કશું નથી; તમાથી મહાન પાત્ર કોઈ નથી.

Verse 57

कपिला उवाच । ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् । अष्टौ विप्रसहस्रामि मम देहीति नारद

કપિલે કહ્યું—“હે બ્રહ્મપુત્ર નારદ, જો તું મને દાન આપવો હોય તો સાંભળ—મને આઠ હજાર બ્રાહ્મણો આપ.”

Verse 58

भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् । ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो

કલાપગ્રામમાં વસતા આ બ્રાહ્મણો માટે હું ભૂમિદાન કરીશ. તેથી, હે વિભો, આ કાર્ય કરાવશો.

Verse 59

ततो मया प्रतिज्ञातमेव मस्तु महामुने । त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्

ત્યારે મેં કહ્યું—“હે મહામુને, મેં જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે તે યથાવત્ સિદ્ધ થાઓ. અને હે કપિલોત્તમ, તમે પણ ‘કાપિલ’ નામનું પવિત્ર સ્થાન સ્થાપિત કરો.”

Verse 60

श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् । यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्

શ્રાદ્ધના સમયે કે યોગ્ય અવસરે આશ્રમમાં આવેલો અતિથિ સન્માન વિના વિમુખ થઈ પાછો ફરે તો, તે યજમાન માટે સર્વ કર્મ નિશ્ચયે નિષ્ફળ બને છે।

Verse 61

स गच्छेद्रौरवांल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् । अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते

જે અતિથિનું અભિપૂજન-સત્કાર કરતો નથી તે રૌરવ લોકોમાં જાય છે; અને જેણે અતિથિનું પૂજન કર્યું, તે દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજ્ય બને છે।

Verse 62

दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः । ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा

પછી ત્યાં દાન અને યજ્ઞો સાથે મુનિ કપિલને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું; ત્યારબાદ શ્રીમાન મહામુનિ હારીતને પણ ત્યારે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા।

Verse 63

पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे । हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः

પાદપ્રક્ષાલન માટે સિદ્ધો અને દેવોના સમાગમમાં, હારીતને આગળ રાખીને તે ત્યારે ડાબો પગ આગળ કરીને ઊભો રહ્યો।

Verse 64

ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् । विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः

ત્યારે શુભ પર્વોના સિદ્ધો અને અપ્સરાઓમાં મહાન હાસ્ય ઊઠ્યું; પૃથ્વી વિષે અનેક રીતે વિચાર કરીને દ્વિજોએ ‘સાધુ, સાધુ’ કહી પ્રશંસા કરી।

Verse 65

ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् । सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्

ત્યારે મારા મનમાં પણ શોકનો મહાવેગ ઊઠ્યો; અને પૂર્વકાળના જ્ઞાનીજનોએ કહેલી પ્રાચીન ગાથા સત્ય છે એમ મેં જાણી લીધું।

Verse 66

सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः । कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्

બધા કાર્યોમાં ‘હેતિ’—અર્થાત્ શસ્ત્રસમાન કઠોર પ્રતિઉત્તર—નિંદનીય છે; મર્યાદા વટાવી કર્મ કરનારને શિલાપાત, એટલે નિશ્ચિત વિનાશ, અવશ્ય થાય।

Verse 67

ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ । धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः

ત્યારે મેં બ્રાહ્મણોને કહ્યું—‘તમે મૂર્ખ બનશો; અલ્પ ધન-ધાન્યથી યુક્ત રહી, દરિદ્રતાના કાદવથી ઢંકાઈ જશો।’

Verse 68

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् । तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्

આવું કહ્યે પછી હારીત હસીને બોલ્યો—‘હે મુને, આ હાનિ તો માત્ર તારી જ છે; કારણ કે અમને શાપ આપનાર તો તું જ છે.’

Verse 69

कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते । ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज

‘તને કયો શાપ આપવામાં આવે છે? આ તો તારો જ શાપ છે.’ પછી ફરી વિચાર કરીને મેં કહ્યું—‘હે દ્વિજ, મેં આ શું કરી નાખ્યું?’

Verse 70

तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः

તમે એવા સ્વભાવવાળા હોવા છતાં વામ પાદ અર્પણ કર્યો—તે અશુભસૂચક તિરસ્કારરૂપ અર્પણ હતું।

Verse 71

हारीत उवाच । श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्

હારીત બોલ્યા—હે ધીમાન, સાંભળ; કયા કારણે મારામાં આંતરિક શૂન્યતા ઉપજે છે.

Verse 72

इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः । प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राहयं तेजो हि शाम्यति

હૃદયમાં એમ વિચારતાં—‘હાય, આ પ્રતિગ્રહ કેટલો દુઃખદ છે!’ કારણ કે પ્રતિગ્રહથી વિપ્રોનું બ્રાહ્મ તેજ નિશ્ચયે શમાય છે.

Verse 73

महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् । ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्

બ્રાહ્મણ મહાદાન ગ્રહણ કરે ત્યારે પોતાનું શુભ-પુણ્ય જાણે આપી દે છે; અને દાતા પોતાનું અશુભ ગ્રહીતાને સોંપી દે છે.

Verse 74

दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् । मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते

દાતા અને પ્રતિગ્રહીતા પરસ્પર વચન પર આધાર રાખે છે; પરંતુ જે બીજાને ‘અધઃ’ માને છે, તે અલ્પબુદ્ધિ બની પતિત થાય છે.

Verse 75

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

આ રીતે વિચારતાં, હે નારદ, મારા અંતરમાં શૂન્યતા છવાઈ ગઈ. નિદ્રા, ભય, કામના અથવા શોકથી પીડિત મનુષ્ય જાણે શૂન્ય બની જાય છે.

Verse 76

हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च । तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया

જેનુ ધન હરણ થયું હોય અથવા જેનું ચિત્ત અન્યત્ર સ્થિર હોય—એવા લોકો પણ ખરેખર ‘શૂન્ય’ બની જાય છે. તેથી જો તું બુદ્ધિમાન હોય, તો તેમના પર ક્રોધ ન કર.

Verse 77

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने । ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः

હે મુનિ, તારા અંદર ક્રોધ ઊઠવાથી જ આ હાનિ થઈ. ત્યારબાદ પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈને મેં તે બ્રાહ્મણોને ફરી કહ્યું.

Verse 78

धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् । कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्

મારા પર ધિક્કાર—આ દુર્બુદ્ધિ પર—જે વિચાર્યા વિના કાર્ય કરું છું. જે અવિવેકથી કરે છે, તેમના માટે એવું કયું અનર્થ છે જે ઊભું ન થાય?

Verse 79

सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् । विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः

સહસા કોઈ ક્રિયા ન કરવી; એ મહાવિપત્તિઓ તરફનું પગલું છે. જે ધીર બની વિચારીને કાર્ય કરે છે, સર્વ સંપત્તિઓ તેને જ વરે છે.

Verse 80

सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः । पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले

‘સત્ય જ છે,’ એમ મહાબુદ્ધિમાને કહ્યું. પ્રાચીન કાળમાં ચિરકારી નામે એક પુરુષ હતો; અને બહુ પહેલાં ગિરસ વંશમાં પ્રસિદ્ધ એક બ્રાહ્મણ પણ હતો.

Verse 81

चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते

ચિરકારી મહાપ્રાજ્ઞ ગૌતમનો પુત્ર હતો—જે લાંબા વિચાર પછી જ દરેક કાર્ય હાથ ધરતો હતો.

Verse 82

चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते । अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते

જે કાર્યસિદ્ધિ લાંબા સમય પછી મેળવે તે ‘ચિરકારી’ કહેવાય; પરંતુ જે માત્ર આળસમાં ફસાઈ જાય તે ‘દુર્મેધા’ (મંદબુદ્ધિ) કહેવાય.

Verse 83

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना । व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिकम्या परान्सुतान्

જેની બુદ્ધિ ચપળ અને દૂરદર્શી છે, તે કયા અપચારથી ભટકશે? ધર્મનો અતિક્રમ કરીને બીજાના પુત્રોને કેવી રીતે હાનિ પહોંચાડશે?

Verse 84

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति । स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः

ક્રોધિત પિતાએ આદેશ આપ્યો—‘આ માતાને મારી નાખ!’ તે સ્વભાવથી ચિરકારી હતો; તેથી ‘તથાસ્તુ’ એમ પણ તેણે ઘણાં મોડે કહ્યું.

Verse 85

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

વિચારશીલ હોવાથી તેણે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો: 'હું પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કેવી રીતે કરું અને માતાની હત્યા પણ ન કરું?'

Verse 86

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

ધર્મના બહાને હું અહીં દુષ્ટની જેમ કેવી રીતે ડૂબી શકું? પિતાની આજ્ઞા પરમ ધર્મ છે, પરંતુ માતાનું રક્ષણ ન કરવું એ અધર્મ છે.

Verse 87

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

પુત્ર હોવું એ પરતંત્ર છે, પરંતુ તે મને અહીં પીડા ન આપે. સ્ત્રી અને તેમાં પણ પોતાની માતાની હત્યા કરીને કોણ ક્યારેય સુખી થઈ શકે?

Verse 88

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

પિતાની અવગણના કરીને કોણ પ્રતિષ્ઠા પામી શકે? પિતાનો અનાદર ન કરવો યોગ્ય છે, અને માતાનું રક્ષણ કરવું પણ યોગ્ય છે.

Verse 89

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

આ બંને ક્ષમાને પાત્ર છે, તેમનું ઉલ્લંઘન કેવી રીતે કરી શકાય? કારણ કે પિતા પત્નીમાં પોતાને જ સ્થાપિત કરે છે, જેનાથી પુત્રનો જન્મ થાય છે.

Verse 90

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च । सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः

શીલ, સદાચાર અને ગોત્રની રક્ષા તથા કુલપરંપરાના પ્રવાહ માટે, એ જ આત્માને પિતાએ સ્વયં પુત્રત્વમાં નિયુક્ત કર્યો છે।

Verse 91

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया

જાતકર્મમાં પિતા જે કહે છે અને ઉપાકર્મમાં જે ઉપદેશ આપે છે—પિતૃગૌરવ ઇચ્છનાર માટે એ જ દૃઢ આજ્ઞારૂપે પૂરતું છે।

Verse 92

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति । तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन

શરીર વગેરે બધું દાનરૂપ છે; પરંતુ તેને આપનાર એકમાત્ર પિતા છે. તેથી પિતાનું વચન અવશ્ય કરવું—કોઈપણ રીતે વિચાર-વિવાદ કર્યા વિના।

Verse 93

पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः । पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः

પિતાના વચનનું પાલન કરનારના પાપ પણ ચૂર્ણ થઈ જાય છે. પિતા સ્વર્ગ છે, પિતા ધર્મ છે, પિતા પરમ તપ છે।

Verse 94

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः । आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता

પિતા પ્રસન્ન થાય તો સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. પિતાએ ઉચ્ચારેલી આશીર્વાદવાણી તે પુરુષને આવીને અનુગ્રહ કરે છે।

Verse 95

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति । मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते

પિતા જ્યારે અનુમોદન કરે છે, ત્યારે તે સર્વ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત બને છે. જેમ પુષ્પ બંધનમાંથી છૂટે છે અને જેમ ફળ ડાંઠથી છૂટે છે, તેમ જીવ બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 96

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति । एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्

પુત્ર દુઃખ આપે તોય પિતા પોતાનો સ્નેહ છોડતો નથી. તેથી આ વિચાર કરો—પુત્રનું કર્તવ્ય છે કે પિતાનું ગૌરવ અને માન જાળવે.

Verse 97

पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् । यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः

હું માતાને પણ પિતાથી ઓછા સ્થાનમાં માનિશ નહિ. કારણ કે આ મર્ત્ય જીવનમાં મારું આ દેહ-સમૂહ પંચમહાભૂતોથી રચાયેલો છે.

Verse 98

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः

મારા જન્મનું કારણ જનની જ છે, જેમ અરણિથી અગ્નિ પ્રગટે છે. માતા પુરુષના દેહની અરણિ છે—જેનાથી સર્વ પુરુષાર્થોની સિદ્ધિ અને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 99

मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति

માતા હોય ત્યારે મનુષ્ય સનાથ બને છે; માતા વિયોગે તે ખરેખર અનાથ થાય છે. માતા સાથે હોય તો તે શોક કરતો નથી, અને દુર્ભાગ્ય પણ તેને સહેલાઈથી ખેંચી શકતું નથી.

Verse 100

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते । पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः

ધનથી હીન હોવા છતાં જે પોતાના ગૃહમાં ‘અંબે’ કહી માતાની શરણ લે છે, જનનીનો આશ્રય કરનાર તે પુત્ર-પૌત્ર સહિત કુળપરંપરાથી સમૃદ્ધ બને છે।

Verse 101

अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् । समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा

સો વર્ષના અંતે પણ માતા તેને બે વર્ષના બાળક સમાન જ ગણે છે—પુત્ર સમર્થ હોય કે અસમર્થ, કૃશ હોય કે સ્થૂલ, માતૃદૃષ્ટિ સદા સમાન રહે છે।

Verse 102

रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः । तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः

પોષણધર્મના વિધાનથી પુત્રનું રક્ષણ માતા જ કરે છે; એવી રીતે બીજો કોઈ કરી શકતો નથી. જ્યારે તે નથી રહેતી, ત્યારે જ તે સાચે ‘વૃદ્ધ’ બને છે અને ત્યારે જ દુઃખિત થાય છે।

Verse 103

तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः

જ્યારે તે માતાથી વિયોગ પામે છે, ત્યારે તેનું જગત શૂન્ય બની જાય છે. માતા સમી છાયા નથી; માતા સમો આશ્રય-માર્ગ નથી।

Verse 104

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा । कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा

માતા સમું ત્રાણ નથી, માતા સમી પ્રપા (વિશ્રામ-આશ્રય) નથી. ગર્ભમાં ધારણ કરવાથી તે ‘ધાત્રી’ અને જન્મ આપવાથી તે ‘જનની’ કહેવાય છે।

Verse 105

अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः । शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा

શિશુના અંગોનું પોષણ-વર્ધન કરે તેથી તે ‘અંબા’ કહેવાય છે અને વીરોને જન્મ આપે તેથી ‘વીરસૂ’ કહેવાય છે. શિશુની સેવા કરવાથી સાસુ પણ ‘માતા’ બને છે; તેમ જ સ્ત્રીનું માન કરવાથી તે માતૃતુલ્ય ગણાય છે.

Verse 106

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः । मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्

દેવતાઓના એકત્વ માટે સામાન્ય ક્ષેત્રરૂપ ‘સમાવાપ’ તરીકે પિતાને જ્ઞાનીજન જાણે છે. પરંતુ મનુષ્યોમાં અને દેવતાઓમાં પણ કોઈ સમૂહ માતાની મહિમાને વટાવી શકતો નથી.

Verse 107

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन । गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी

ગુરુઓ પતિત થાય તો ત્યાજ્ય બની શકે; પરંતુ માતા ક્યારેય, કોઈ રીતે ત્યાજ્ય નથી. ગર્ભ ધારણ અને પાલન-પોષણથી માતા તેથી વધુ ગૌરવશાળી છે.

Verse 108

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् । स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्

આ રીતે કૌશિકી તટે તેણે રાજા બલિને જોયો. અને લાંબા સમયથી માતાના વર્તનને અયોગ્ય માની, કઠોર નિશ્ચયથી પોતાની જ માતાનો વધ કરવા ઉદ્યત થયો.

Verse 109

विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत । एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः

ઘણો સમય વિચાર્યા છતાં તે કોઈ નિશ્ચિત અંતિમ નિર્ણયે પહોંચ્યો નહીં. એ વચ્ચે શક્ર (ઇન્દ્ર) એક રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયો.

Verse 110

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

એક ગાથા ગાતા ગાતા તે તેના પિતાના આશ્રમની નજીક આવ્યો. 'સર્વ સ્ત્રીઓ ખરેખર ઋણમુક્ત હોય છે,' જેમ સૂત્રકારે કહ્યું છે.

Verse 111

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

તેથી તેમની પાસેથી ફળ ગ્રહણ કરવું જોઈએ, બુદ્ધિમાન પુરુષે દોષ જોવો ન જોઈએ. આ સાંભળીને ઉદાર બુદ્ધિવાળા મેધાતિથિએ તેમનો સત્કાર કર્યો.

Verse 112

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

દુઃખી થઈને અને ચિંતા કરતા, પુષ્કળ આંસુ સારતા તે ત્યાં પહોંચ્યો. 'અરેરે! ઈર્ષ્યાથી વ્યાકુળ થઈને હું દુઃખના સાગરમાં ડૂબી ગયો છું.'

Verse 113

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

'એક સ્ત્રી અને તે પણ સાધ્વીની હત્યા કરીને, હવે કોણ મારો ઉદ્ધાર કરશે? મેં ઉતાવળમાં ઉદાર બુદ્ધિવાળા ચિરકારીને આજ્ઞા આપી દીધી હતી.'

Verse 114

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

'જો તે ખરેખર 'ચિરકારી' (વિલંબથી કાર્ય કરનાર) હોય, તો તે મને પાપમાંથી બચાવી શકે છે. હે ચિરકારી, તારું કલ્યાણ થાઓ! તારું કલ્યાણ થાઓ, હે ચિરકારી!'

Verse 115

यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः । त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया

જો આજે તું સાચે જ ચિરકારી થયો હોય, તો તું નિશ્ચયે ચિરકારિક છે. મને અને મારી માતાને બચાવ, અને મેં અર્જિત કરેલું તપ પણ અખંડ રાખ.

Verse 116

आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक । एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा

હે શુભનામ ચિરકારિક! હું મને પાપમાં ડૂબેલો જોઈ રહ્યો છું. આમ દુઃખિત થઈ ગૌતમ ત્યારે વિચારવા લાગ્યા.

Verse 117

चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके । चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः

પછી તેણે માતાની નજીક પુત્ર ચિરકારિકને જોયો. પરંતુ ચિરકારીએ પિતાને જોઈને અત્યંત દુઃખ અનુભવ્યું.

Verse 118

शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे । मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि

તે શસ્ત્ર ત્યજી, મસ્તક નમાવી ઊભો રહી ક્ષમા માગવા લાગ્યો. મેધાતિથિએ પોતાના પુત્રને માથું નમાવી ભૂમિ પર પડેલો જોયો.

Verse 119

पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् । हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते

પત્ની જીવતી જોઈને તેને પરમ આનંદ થયો. પુત્ર હાથમાં શસ્ત્ર લઈને ઊભો હતો છતાં ‘તે મારી નાખશે’ એવો આશય હતો તે તેણીને ખબર ન પડી.

Verse 120

बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

પુત્રને પિતાના ચરણોમાં નમેલો જોઈ તેણીએ સમજ્યું—ભયથી તે શસ્ત્ર ઉઠાવવાની ઉતાવળ છુપાવે છે।

Verse 121

ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः

પછી પિતાએ લાંબા સમય સુધી તેને સ્મરી, લાંબા સમય સુધી મસ્તક પર ઘ્રાણ લઈ, બંને ભુજાઓથી લાંબા સમય સુધી આલિંગન કરી કહ્યું—“ચિરંજીવ રહો!”

Verse 122

चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् । चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्

ત્યારે દીર્ઘ આનંદથી ભરેલા મેધાતિથિએ પુત્રને કહ્યું—“હે ચિરકારિક, તારો કલ્યાણ થાઓ; તું ચિરકાલ ચિરકારી—વિચાર કરીને કાર્ય કરનાર—બને રહેજે।”

Verse 123

चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः । गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः

“હે સૌમ્ય, જે કાર્ય મોડું થયું, તેના કારણે હું લાંબા સમય સુધી દુઃખી રહ્યો।” એમ કહી મુનિશ્રેષ્ઠ વિદ્વાન ગૌતમએ ગાથાઓ પણ ઉચ્ચારી।

Verse 124

चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् । चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

મંત્રની સિદ્ધિ સમયથી જ થાય; બહુ મોડે કરેલું કાર્ય ત્યજી દેવું. લાંબા સમયનો મિત્ર હાનિ પામ્યો હોય તો પણ તે દીર્ઘ સહન અને આધારનો અધિકારી છે।

Verse 125

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

રોગમાં, દર્પમાં, માનભંગમાં, દ્રોહમાં, પાપકર્મમાં તથા અપ્રિય કર્તવ્યમાં—જે વિચારપૂર્વક ધીરજથી કાર્ય કરે તે પ્રશંસનીય છે।

Verse 126

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

બંધુઓ, સુહૃદો, ભૃત્યો અને સ્ત્રીજનો વિષે—અપરાધ અસ્પષ્ટ હોય ત્યારે—જે વિચારપૂર્વક ધીરજથી વર્તે તે પ્રશંસનીય છે।

Verse 127

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च

દીર્ઘકાળ ધર્મનું સેવન કરવું, દીર્ઘકાળ શોધ-વિચાર કરવો; વિદ્વાનોની દીર્ઘ સેવા કરવી અને ઇષ્ટદેવનું દીર્ઘ ઉપાસન કરવું।

Verse 128

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्

દીર્ઘકાળ આત્મસંયમ રાખવાથી મનુષ્ય દીર્ઘકાળ અવમાનરહિત સ્થિતિ પામે છે; અને અન્યનું વચન પણ, જો તે ધર્મસંયુક્ત હોય, તો માનપૂર્વક સ્વીકારવું।

Verse 129

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते

દીર્ઘકાળ પૂછવું અને દીર્ઘકાળ સાંભળવું—તેથી સહેલાઈથી પરાજિત થતો નથી; પરંતુ ધર્મકાર્યમાં, શત્રુ સામે, હાથમાં શસ્ત્ર હોય ત્યારે, અને યોગ્ય પાત્ર નજીક ઊભું હોય ત્યારે—વિલંબ ન કરવો।

Verse 130

भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते । एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्

ભયના સમયે અને સાધુપૂજામાં વિલંબ કરનાર પ્રશંસનીય નથી. એમ કહી તે પુત્ર અને પત્ની સહિત આશ્રમમાં પહોંચ્યો.

Verse 131

ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः । वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः

પછી લાંબા સમય સુધી ઉપાસના કરીને મુનિ લાંબા સમય માટે સ્વર્ગે જાય છે. પરંતુ અમે—આવું બોલતાં હોવા છતાં—મોહથી આ રીતે છેતરાયા છીએ.

Verse 132

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति । केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः

કલિયુગમાં, હે વિપ્રો, મારો શાપ તમારાં પર પડશે. છતાં કેટલાક બ્રાહ્મણો સદા સર્વગુણોથી યુક્ત રહેશે.

Verse 133

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः । समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्

પાદપ્રક્ષાલન કરીને પછી હું ધર્મવર્મણના સમીપ ગયો. દેવોને સાક્ષી બનાવી મેં સંકલ્પનું આચરણ કર્યું.

Verse 134

कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः । भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः

સોનાના દાન, વિવિધ પ્રદાન, ગૃહદાન, ધનાદિ, તેમજ તેમની પત્નીઓ માટે આભૂષણો અને વસ્ત્રો—આ બધાથી બ્રાહ્મણો સંપૂર્ણ તૃપ્ત અને કૃતાર્થ બન્યા.

Verse 135

ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे । हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता

ત્યારે હાથ ઊંચો કરીને ઇન્દ્ર દેવસભામાં બોલ્યો—હે ગિરિસુતા દેવી, જેમના વામાર્ધને હરદેહે આલિંગન કર્યું છે।

Verse 136

गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् । तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः

જ્યાં સુધી અમે શિવગણોના અધિષ્ઠાતા છીએ અને જ્યાં સુધી આ ત્રિભુવન ટક્યું છે, ત્યાં સુધી નંદીથી આરંભેલું આ સ્થાન, નારદે સ્થાપેલું, હે દેવો, અડગ રહેશે।

Verse 137

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च । द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः

જે આ પવિત્ર સ્થાનને લૂંટી કે વિનાશ કરે, તેના પર બ્રહ્માનો શાપ, રુદ્રનો શાપ, વિષ್ಣુનો શાપ તથા દ્વિજનો શાપ પણ પડે।

Verse 138

ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् । एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः । स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म

ત્યારે સર્વે હર્ષિત થઈ ત્યાં “તથાસ્તુ” એમ બોલ્યા. આ રીતે મારા દ્વારા આ સ્થાન સ્થાપિત થયા પછી, મુનિએ પણ વિધિપૂર્વક ત્યાં કપિલને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો. દેવકૃત બંને પ્રતિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થઈ દેવતાઓ પછી પોતાના દિવ્ય ધામે ગયા।