Adhyaya 56
આ અધ્યાયમાં નારદ સંવાદરૂપે ક્ષેત્ર-સ્થાપનાની પરંપરા, લિંગમાહાત્મ્ય અને સંબંધિત વિધિઓ વર્ણવે છે. સૃષ્ટિની પ્રેરણાથી બ્રહ્મા સહસ્ર વર્ષ કઠોર તપ કરે છે; શંકર પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા નગરના પૂર્વે મહાપાપનાશક બ્રહ્મસરઃ ખોદે છે અને તેના કાંઠે, જ્યાં સాక్షાત્ શંકરની ઉપસ્થિતિ કહેવાય છે, મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. ત્યાં સ્નાન, પિતૃઓ માટે પિંડદાન, યથાશક્તિ દાન અને ભક્તિપૂર્વક પૂજન—વિશેષે કાર્તિક માસમાં—કરવાનું વિધાન છે; તેનું પુણ્ય પુષ્કર, કુરુક્ષેત્ર અને ગંગાતીર્થ સમાન જણાવાયું છે. પછી મોક્ષલિંગનું વર્ણન આવે છે—મોક્ષેશ્વર નામે શ્રેષ્ઠ લિંગની પ્રતિષ્ઠા અને દર્ભાગ્રથી ખોદાયેલા કૂવામાં બ્રહ્મા પોતાના કમંડલુ દ્વારા સરસ્વતીને લાવી જીવમાત્રના મોક્ષહિત માટે સ્થાપે છે. કાર્તિક શુક્લ ચતુર્દશીએ તે કૂવામાં સ્નાન કરીને તિલપિંડ અર્પણ કરવાથી ‘મોક્ષતીર્થ’ ફળ મળે છે અને વંશમાં વારંવાર પ્રેતભાવ ન આવે—એવી ફલશ્રુતિ છે. જયાાદિત્યકૂપ તીર્થમાં ગર્ભેશ્વરની આરાધનાથી પુનઃપુનઃ ગર્ભપ્રવેશ ટળે છે એમ કહી, અંતે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણને પણ પાવન અને ફળદાયક ગણાવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मेशं लिंगमुत्तमम् । यस्य स्मरणमात्रेण वाजपेयफलं भवेत्
નારદે કહ્યું—હવે હું બ્રહ્મેશ નામના પરમ ઉત્તમ લિંગનું વર્ણન કરું છું; જેના માત્ર સ્મરણથી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
Verse 2
एकदा तु पुरा पार्थ सृष्टि कामेन ब्रह्मणा । तपः सुचरितं घोरं सार्धवर्षसहस्रकम्
હે પાર્થ, પ્રાચીન કાળમાં એક વખત સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ હજાર વર્ષથી વધુ સમય સુધી ઘોર અને વિધિપૂર્વક તપ કર્યું.
Verse 3
तपसा तेन सन्तुष्टः पार्वतीपतिशंकरः । वरमस्मै ततः प्रादाल्लोककर्त्रे स्ववांछितम्
તે તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયેલા પાર્વતીપતિ શંકરે લોકકર્તા એવા તેને તેની ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું।
Verse 4
ततो हृष्टः प्रमुदितः कृतकृत्यः पितामहः । ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं स्वयं लिंगं चकार ह
પછી પિતામહ (બ્રહ્મા) હર્ષિત અને કૃતકૃત્ય બની તે ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય જાણી પોતે જ લિંગ રચ્યું।
Verse 5
चखान च सरः पुण्यं नाम्ना ब्रह्मसरः शुभम । महीनगरकात्पूर्वे महापातकनाशनम्
તેણે મહીનગરકના પૂર્વે ‘બ્રહ્મસરઃ’ નામે પવિત્ર અને શુભ સરોવર ખોદાવ્યું, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે।
Verse 6
अस्य तीरे महालिंगं स्थापयामास वै विभुः । तत्र देवः स्वयं साक्षाद्विद्यते किल शंकरः
તેના કિનારે તે વિભુએ મહાલિંગ સ્થાપ્યું; ત્યાં દેવ શંકર સ્વયં સాక్షાત્ વિરાજે છે એમ કહેવાય છે।
Verse 7
पुष्करादधिकं तीर्थं ब्रह्मेशंनाम फाल्गुन । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पिण्डदानं समाचरेत्
હે ફાલ્ગુન! ‘બ્રહ્મેશ’ નામનું આ તીર્થ પુષ્કર કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિધિ મુજબ પિંડદાન કરવું જોઈએ।
Verse 8
दानं चैव यथाशक्त्या कार्तिक्यां च विशेषतः । देवं प्रपूजयेद्भक्त्या ब्रह्मेशं हृष्टमानसः
માણસે પોતાની શક્તિ મુજબ દાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં—અને હર્ષિત મનથી ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્મેશ દેવની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 9
पितरस्तस्य तुष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । पुष्करेषु च यत्पुण्यं कुरुक्षेत्रे रविग्रहे
તેના પિતૃઓ મહાપ્રલય સુધી તૃપ્ત રહે છે। પુષ્કરમાં જે પુણ્ય છે, અને કુરુક્ષેત્રમાં સૂર્યગ્રહણ સમયે જે પુણ્ય છે—
Verse 10
गंगादिपुण्यतीर्थेषु यत्फलं प्राप्यते नरैः । तत्फलं समवाप्नोति तीर्थस्यास्यावगाहनात्
ગંગા વગેરે પવિત્ર તીર્થોમાં મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 11
मोक्षलिंगस्य माहात्म्यं शृणु पार्थ महाद्भुतम् । मया स्थानहितार्थं च समाराध्य महेश्वरम्
હે પાર્થ, મોક્ષલિંગનું આ મહા અદ્ભુત માહાત્મ્ય સાંભળો। આ સ્થાનના હિતાર્થે મેં ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વરની આરાધના કરી।
Verse 12
स्थापितं प्रवरं लिंगं नाम्ना मोक्षेश्वरं हरम् । दर्भाग्रेण ततः पार्थ कूपं खनितवानहम्
મેં હર (શિવ)નું ‘મોક્ષેશ્વર’ નામે ઉત્તમ લિંગ સ્થાપિત કર્યું। ત્યારબાદ, હે પાર્થ, દર્ભના અગ્રભાગથી મેં એક કૂવો ખોદ્યો।
Verse 13
प्रसाद्य लोककर्तारं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । कमण्डलोर्ब्रह्मणश्च समानीता सरस्वती
લોકોના સર્જક પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરીને, બ્રહ્માના કમંડલુમાંથી સરસ્વતી પ્રગટ કરી લાવવામાં આવી।
Verse 14
कूपेऽस्मिन्मोक्षनाथस्य लोकानां प्रेतमुक्तये । कार्तिकस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे चतुर्दशी
મોક્ષનાથના આ કૂવામાં લોકોને પ્રેતાવસ્થાથી મુક્તિ આપવા માટે, કાર્તિક માસના શુક્લપક્ષની ચતુર્દશી વિશેષ મહત્ત્વની છે।
Verse 15
कूपे स्नात्वा नरस्तस्यां तिलपिण्डं समाचरेत् । प्रेतानुद्दिश्य नियतं मोक्षतीर्थफलं भवेत्
તે કૂવામાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિધિપૂર્વક તિલપિંડ અર્પણ કરવો, પ્રેતોને ઉદ્દેશીને; નિશ્ચયે તેથી મોક્ષતીર્થનું ફળ મળે છે।
Verse 16
कुले न जायते तस्य प्रेतः पार्थ न संशयः । प्रेता मोक्षं प्रगच्छन्ति तीर्थस्यास्य प्रभावतः
હે પાર્થ, નિઃસંદેહ તેના કુળમાં પ્રેત જન્મતો નથી; આ તીર્થના પ્રભાવથી પ્રેત પણ મોક્ષ પામે છે।
Verse 17
जयादित्यकूपवरे नरः स्नात्वा प्रयत्नतः । गर्भेश्वरं नमस्कृत्य न स गर्भेषु मज्जति
ઉત્તમ જયાદિત્ય કૂવામાં પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરીને અને ગર્ભેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, તે ફરી ગર્ભોમાં ડૂબતો નથી (પુનર્જન્મ પામતો નથી)।
Verse 18
इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः
હે પાર્થ! ગુપ્ત પવિત્ર ક્ષેત્રના પ્રસંગોને સંક્ષેપમાં જોડીને મેં તને આ કહ્યું છે. જે આ સમગ્ર માહાત્મ્ય સાંભળે છે તે શુદ્ધ થાય છે—હવે વધુ શું કહું?
Verse 56
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखंडे कौमारिकाखंडे ब्रह्मेश्वरमोक्षेश्वर गर्भश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના પ્રથમ માહેશ્વરખંડના કૌમારિકાખંડમાં ‘બ્રહ્મેશ્વર, મોક્ષેશ્વર અને ગર્ભેશ્વર માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.