Adhyaya 24

Verse 1

नारद उवाच । एवं श्रुत्वा सभार्यः स प्रमोदप्लुतमानसः । प्रणम्य मामिति प्राह यद्येवं पुण्यवानहम्

નારદે કહ્યું—આ સાંભળીને તે પત્ની સહિત હર્ષથી ભરાઈ ગયો. મને પ્રણામ કરીને તેણે કહ્યું, “જો હું ખરેખર એવો પુણ્યવાન હોઉં…”

Verse 2

पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि पुत्र्या मे दक्षिणः करः । उत्तानः कारणं किं तच्छ्रोतुमिच्छामि नारद

“ફરી કંઈક વધુ કહું: મારી પુત્રીનો જમણો હાથ ઉપર તરફ ખુલ્લો (ઉત્તાન) છે—તેનું કારણ શું છે? હે નારદ, હું તે સાંભળવા ઇચ્છું છું.”

Verse 3

इति पृष्टोऽस्मि शैलेन प्रावोचं कारणं तदा । सर्वदैव करो ह्यस्याः सर्वेषां प्राणिनां प्रति

આ રીતે શૈલરાજે પૂછતાં મેં ત્યારે કારણ કહ્યું—તેણો કર સદા સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણાથી વિસ્તરેલો રહે છે।

Verse 4

अभयस्य प्रदाताऽसावुत्तानस्तु करस्ततः । एषा भार्या जगद्भर्तुर्वृषांकस्य महीधर

અતએવ તે ઊંચે ઉઠેલો કર અભય આપનાર છે. હે મહીધર! આ જગદ્ભર્તા વૃષાંક (શિવ)ની પત્ની છે।

Verse 5

जननी सर्वलोकस्य भाविनी भूतभाविनी । तद्यथा शीघ्रमेवैषा योगं यातु पिनाकिना

તે સર્વ લોકોની જનની—કલ્યાણદાયિની, સર્વ ભૂતોની હિતકારિણી છે. તેથી આ શુભા પિનાકી (શિવ) સાથે શીઘ્ર યોગ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 6

त्वया विधेयं विधिवत्तथा शैलेन्द्रसत्तम । अस्त्यत्र सुमहतकार्यं देवानां हिमभूधर

હે શૈલેન્દ્રશ્રેષ્ઠ! તારે વિધિ મુજબ યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ. હે હિમભૂધર! અહીં દેવતાઓનું અતિ મહાન કાર્ય છે।

Verse 7

इति प्रोच्य तमापृच्छ्य प्रावोचं वासवाय तत् । मम भूयस्तु कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि

આ રીતે કહી તેને વિદાય લઈને મેં તે વાત વાસવ (ઇન્દ્ર)ને કહી. મારી તરફથી આગળ જે કરવાનું હતું, તે તો મેં પહેલેથી જ કરી દીધું હતું।

Verse 8

किं तु पंचशरः प्रेर्यः कार्यशेषेऽत्र वासव । इत्यादिश्य गतश्चाहं तारकं प्रति फाल्गुन

પરંતુ હે વાસવ! આ કાર્યના શેષ ભાગ માટે પંચશર કામદેવને પ્રેરિત કરવો જોઈએ. એમ કહી, હે ફાલ્ગુન, હું તારક તરફ ગયો।

Verse 9

कलिप्रियत्वात्तस्यैनमर्थं कथयितुं स्फुटम् । हिमाद्रिरपि मे वाक्यप्रेरितः पार्वतीं प्रति

તે કલિ (વિવાદ) પ્રિય હોવાથી આ હેતુ તેને સ્પષ્ટ કહેવું કઠિન હતું. અને મારા વચનથી પ્રેરિત થઈ હિમાદ્રિ પણ પાર્વતી તરફ પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 10

भवस्याराधनां कर्तुं ससखीमादिशत्तदा । सा तं परिचचारेशं तस्या दृष्ट्वा सुशीलताम्

ત્યારે તેણે સખી સહિત તેને ભવ (શિવ)ની આરાધના કરવા આદેશ આપ્યો. તેણીએ તે ઈશ્વરની સેવા કરી; તેની સુશીલતા જોઈ (ઈશ) પ્રસન્ન થયા।

Verse 11

पुष्पतोयफलाद्यानि नियुक्ता पार्वती व्यधात् । महेन्द्रोपि च मद्वाक्यात्स्मरं सस्मार भारत

નિયુક્ત થતાં પાર્વતીએ પુષ્પ, જળ, ફળ વગેરે તૈયાર કર્યા. અને હે ભારત! મારા વચનથી મહેન્દ્રે પણ સ્મર (કામદેવ)નું સ્મરણ કર્યું।

Verse 12

स च तत्स्मरणं ज्ञात्वा वसंतरतिसंयुतः । चूतांकुरास्त्रःऋ सहसा प्रादुरासीन्मनोभवः

અને તે (કામદેવ) પોતાનું સ્મરણ થયું જાણીને, વસંત અને રતિ સાથે, આંબાના કૂંપળ-રૂપ શસ્ત્ર ધારણ કરીને, સહસા પ્રગટ થયો—મનોભવ દેવ।

Verse 13

तमाह च वचो धीमान्स्मरन्निव च तं स्पृशन् । उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति रतिप्रिय

ત્યારે તે ધીમાને તેને જાણે સ્મરણ કરાવતો અને સૌમ્ય રીતે સ્પર્શ કરતો કહી દીધું— “હે રતિપ્રિય, તને બહુ ઉપદેશની શું જરૂર?”

Verse 14

चित्ते वससि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम् । तथापि त्वां वदिष्यामि स्वकार्यपरतां स्मरन्

તું ચિત્તમાં વસે છે; તેથી જે થયું અને જે થવાનું છે તે તને જાણીતું છે. તેમ છતાં તારી સ્વકાર્યપરતા સ્મરીને હું તને કહું છું.

Verse 15

ममैकं सुमहत्कार्यं कर्तुमर्हसि मन्मथ । महेश्वरं कृपानाथं सतीभार्यावियोजितम्

મારું એક અતિ મહાન કાર્ય છે, હે મન્મથ—તું તે કર. કૃપાનાથ મહેશ્વર સતી-પત્નીથી વિયોગિત થયા છે.

Verse 16

संयोजय पुनर्देव्या हिमाद्रिगृहजातया । देवी देवश्च तुष्टौ ते करिष्यत इहेप्सितम्

હિમાદ્રિના ગૃહમાં જન્મેલી દેવી (પાર્વતી) સાથે તેમને ફરી જોડ. દેવી અને દેવ પ્રસન્ન થાય તો અહીં તારો ઇપ્સિત હેતુ સિદ્ધ કરશે.

Verse 17

मदन उवाच । अलीकमेतद्देवेन्द्र स हि देवस्य पोरतिः । नान्यासादयितव्यानि तेजांसि मुनरब्रवीत्

મદને કહ્યું— “હે દેવેન્દ્ર, આ વ્યર્થ છે; કારણ કે તે દેવ (શિવ)નો પૂર્વસહચર છે. મુનિએ કહ્યું છે—આવા દિવ્ય તેજને અન્ય રીતે નજીક જવું કે ઉશ્કેરવું યોગ્ય નથી।”

Verse 18

वेदान्तेषु च मां विप्रा गर्हसंयति पुनःपुनः । महाशनो महापाप्मा कामोऽयम नलो गहान्

વેદાંતોમાં પણ વિપ્રો મને વારંવાર ધિક્કારે છે—“આ કામ મહાભક્ષક છે, મહાપાપી છે; અગ્નિની જેમ ઘરોને ભસ્મ કરી નાખે છે।”

Verse 19

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनां नित्यवैरिणा । तस्मादयं सदा त्याज्यः कामऽहिरिव सत्तमैः

આ (કામ) નામના નિત્ય વૈરીથી જ્ઞાનીજનનું જ્ઞાન ઢંકાઈ જાય છે. તેથી સત્તમ પુરુષોએ તેને સદા ત્યજવું જોઈએ—સર્પની જેમ।

Verse 20

एवं शीलस्य मे कस्मात्प्रतुष्यति महेश्वरः । मद्यपस्येव पापस्य वासुदेवो जगद्गुरः

મારો સ્વભાવ એવો હોય તો મહેશ્વર મને કેવી રીતે પ્રસન્ન થશે? જેમ પાપી મદ્યપથી જગદ્ગુરુ વાસુદેવ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય?

Verse 21

इंद्र उवाच । मैवं ब्रूहि महाभाग त्वां विनाकः पुमान्भुवि । धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે મહાભાગ, આવું ન બોલો. તમારા વિના પૃથ્વી પર કોણ પુરુષ ધર્મ, અર્થ, કામ કે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ થશે?

Verse 22

यत्किंचित्साध्यते लोके मूलं तस्य च कामना । कथं कामं विनिंदति तस्मात्ते मोक्षसाधकाः

લોકમાં જે કંઈ સિદ્ધ થાય છે તેનું મૂળ કામના છે. તો પછી કામની નિંદા કેવી રીતે થાય? તેથી મોક્ષસાધકો પણ (સૂક્ષ્મ રૂપે) તેનો જ આશ્રય લે છે।

Verse 23

सत्यं चापि श्रुतेर्वाक्यं तव रूपं त्रिधागतम् । तामसं राजसं चैव सात्त्विकं चापि मन्मथ

શ્રુતિનું વચન નિશ્ચયે સત્ય છે—હે મન્મથ! તારો રૂપ ત્રિવિધ છે: તામસ, રાજસ અને સાત્ત્વિક.

Verse 24

अमुक्तितः कामनया रूपं तत्तामसं तव । सुखबुद्ध्या स्पृहा या च रूपं तद्राजसं तव

અમુક્તિ (બંધનબુદ્ધિ)માંથી ઊપજતી કામના તારો તામસ રૂપ છે. અને સુખબુદ્ધિથી ઊઠતી સ્પૃહા તારો રાજસ રૂપ છે.

Verse 25

केवलं यावदर्थार्थं तद्रूपं सात्त्विकं तव । तत्ते रूपत्रयमिदं ब्रूहि नोपासते हि के

માત્ર કાર્યસિદ્ધિ માટે જેટલું જરૂરી હોય એટલી જ ઇચ્છા—તે તારો સાત્ત્વિક રૂપ છે. તારા આ ત્રિરূপને કહો; એવો કોણ છે જે તારી ઉપાસના નથી કરતો?

Verse 26

त्वं साक्षात्परमः पूज्यः कुरु कार्यमिदं हि नः । अथ वा पीडितान्दृष्ट्वा सामान्यानपि पंडिताः । स्वप्राणैरपि त्रायांति परमेतन्महाफलम्

તમે સాక్షાત્ પરમ પૂજ્ય છો—અમારું આ કાર્ય સિદ્ધ કરો. કારણ કે પંડિતો પણ સામાન્ય જનને પીડિત જોઈ, પોતાના પ્રાણોની પણ ચિંતા કર્યા વિના રક્ષા કરે છે; આ પરમ મહાફળદાયક છે.

Verse 27

इति संचिंत्य कार्यं त्वं सर्वथा कुरु तत्स्फुटम्

આ રીતે વિચાર કરીને, તે કાર્ય તું સર્વથા—સ્પષ્ટ રીતે અને નિશ્ચિતપણે—કરી નાખ.

Verse 28

इत्या कर्ण्य तथेत्युक्त्वा वसंतरतिसंयुतः । पिकादिसैन्यसंपन्नो हिमाद्रिं प्रययौ स्मरः

આ સાંભળી સ્મર (કામદેવ) એ “તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી. પછી વસંત અને રતિ સાથે, કોયલ વગેરેની સેના સહિત તે હિમાદ્રિ (હિમાલય) તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 29

तत्रापश्यत शंभोः स पुण्यमाश्रममंडलम् । नानावृक्षसमाकीर्णं शांतसत्त्वसमाकुलम्

ત્યાં સ્મરે શંભુનું પવિત્ર આશ્રમ-મંડળ જોયું—વિવિધ વૃક્ષોથી ભરેલું અને શાંત સ્વભાવવાળા સત્ત્વોથી સમાકુલ.

Verse 30

तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य वीरकंनाम द्वारपम् । यथा साक्षान्महेशानं गणआंश्चायुतशोऽस्य च

ત્યાં તેણે ત્રિનેત્રધારી પ્રભુના ‘વીરક’ નામના દ્વારપાલને જોયો; અને જાણે સાક્ષાત્ મહેશાન હોય તેમ, તેમના અસંખ્ય ગણોને પણ નિહાળ્યા.

Verse 31

ददर्श च महेशानं नासाग्रकृतलोचनम् । देवदारुद्रुमच्छायावेदिका मध्यमाश्रितम् । समाकायं सुखासीनं समाधिस्थं महेश्वरम्

તેણે મહેશાનને જોયા—જેઓની દૃષ્ટિ નાસાગ્ર પર સ્થિર હતી. દેવદારુ વૃક્ષોની છાયાવાળી વેદિકાના મધ્યમાં, સમભાવથી સુખાસનમાં બેસેલા, સમાધિસ્થ મહેશ્વરને તેણે નિહાળ્યા.

Verse 32

निस्तरंगं विनिर्गृह्य स्थितमिंद्रियगोचरान् । आत्मानमात्मना देवं प्रविष्टं तपसो निधिम्

ઇન્દ્રિયોના વિષયો સંયમમાં રાખી અને મનને તરંગરહિત કરીને, તે આત્મામાં સ્થિર રહ્યો—અને આત્મા દ્વારા તપસ્યાના નિધિસ્વરૂપ દેવમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 33

तं तथाविधमालोक्य सोंतर्भेदाय यत्नवान् । भ्रमरध्वनिव्याजेन विवेश मदनो मनः

તેણે તેને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ, અંતઃસમાધિ ભંગ કરવા ઉત્સુક કામદેવ ભમરાના ગુંજનના બહાને મનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे देवो विकासितविलोचनः । सस्मार नगराजस्य तनयां रक्तमानसः

એ જ સમયે દેવે નેત્રો વિકસાવી ખોલ્યા; અને રાગથી રંજિત મનથી પર્વતરાજની પુત્રીનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 35

निवेदिता वीरकेण विवेश च गिरेः सुता । तस्मिन्काले महाभागा सदा यद्वदुपैति सा

વીરકે નિવેદન કરતાં ગિરિરાજની પુત્રી અંદર પ્રવેશી. તે સમયે મહાભાગ્યા તે સદા જેમ આવે તેમ પોતાના સ્વભાવ મુજબ આગળ આવી।

Verse 36

ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च । निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत । तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम्

પછી તેણી પ્રત્યે પોતાનું મન અનુરક્ત થયું છે એમ જોઈ દેવે તેને લીલાપૂર્વક સંયમિત કરી પાછળ જોયું. તત્ક્ષણે તેણે ધનુષ્ય પૂરું તાણેલો રતિપ્રિય કામદેવ જોયો।

Verse 37

तन्नाशकृपया देवो नानास्थानेषु सोऽगमत् । तावत्पस्यति पृष्ठस्तमाकृष्य धनुषः शरम्

તેનો નાશ ન થાય એવી કૃપાથી દેવે અનેક સ્થાનોમાં ગમન કર્યું; છતાં તેણે પાછળ જ તેને જોયો—ધનુષ્યમાંથી બાણ ખેંચતો હતો।

Verse 38

स नदीः पर्वताश्चैव आश्रमान्सरसीस्तथा । परिभ्रमन्महादेवः पृष्ठस्थं तमवैक्षत

તે નદીઓ, પર્વતો, આશ્રમો અને સરોવરોમાં પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો; અને મહાદેવ જ્યાં જ્યાં ફર્યા, ત્યાં ત્યાં તેને પોતાના પીઠ પાછળ જ સ્થિત જોયો।

Verse 39

जगत्त्रयं परिभ्रम्य पुनरागात्स्वमाश्रमम् । पृष्ठस्थमेव तं वीक्ष्य निःश्वासं मुमुचे हरः

ત્રણેય લોકોમાં પરિભ્રમણ કરીને તે ફરી પોતાના આશ્રમમાં આવ્યો. તેને હજી પણ પીઠ પાછળ જ જોઈને હર (શિવ) એ એક દીર્ઘ નિશ્વાસ છોડ્યો।

Verse 40

ततस्तृतीयनेत्रोत्थवह्निना नाकवासिनाम् । क्रोशतां गमितः कामो भस्मत्वं पांडुनंदन

પછી તૃતીય નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિથી, સ્વર્ગવાસીઓ રડતા-ચીસો પાડતા હતા ત્યારે, કામદેવ ભસ્મ થયો—હે પાંડુનંદન।

Verse 41

सस तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवोऽनलः । व्यजृंभत जगद्दग्धुं ज्वालापूरितदिङ्मुखः

તેને ભસ્મસાત કરીને, હરનાં નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો તે અનલ જાણે સમગ્ર જગત દહન કરવા માટે ભભૂકી ઊઠ્યો; દિશાઓનાં મુખ જ્વાળાઓથી ભરાઈ ગયાં।

Verse 42

ततो भवो जगद्धेतोर्व्यभजज्जातवेदसम् । साहंकारे जने चंद्रे सुमनस्सु च गीतके

પછી જગતના કારણભૂત ભવ (શિવ) એ તે જાતવેદસ્ અગ્નિનું વિભાજન કર્યું—અહંકારમાં, જનસમૂહમાં, ચંદ્રમાં, સુમન (પુષ્પો)માં અને ગીતમાં।

Verse 43

भृंगेषु कोकिलास्येषु विहारेषु स्मरानलम् । तत्प्राप्तौ स्नेहसंयुक्तं कामिनां हृदयं किल

ભમરાઓમાં, કોયલના કંઠમાં અને વિહાર-ઉદ્યાનોમાં સ્મરનો અગ્નિ વસે છે. તે પ્રાપ્ત થતાં કામીઓનું હૃદય ખરેખર સ્નેહબંધથી બંધાઈ જાય છે.

Verse 44

ज्वालयत्यनिशं सोऽग्निर्दुश्चिकित्स्योऽसुखावहः । विलोक्य हरनिःश्वासज्वालाभस्मीकृतं स्मरम्

એ જ અગ્નિ અવિરત પ્રજ્વલિત રહે છે—ઉપચારથી દુર્લભ અને દુઃખદાયક. ખાસ કરીને હર (શિવ)ના નિશ્વાસની જ્વાળાથી ભસ્મ થયેલા સ્મરને જોઈને.

Verse 45

विललाप रतिर्द्दीना मधुना बंधुना सह । विलपंती सुबहुशो मधुना परिसांत्विता

દીન રતિ પોતાના બંધુ મધુ સાથે વિલાપ કરવા લાગી. વારંવાર રડતી રતિને મધુએ સાંત્વના આપી.

Verse 46

रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः । कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च

રતિનો પ્રલાપ સાંભળી દેવોના દેવ વૃષધ્વજ (શિવ)એ કામપત્નીને જોઈ પરમ કરુણાથી કહ્યું.

Verse 47

अमूर्तोऽपि ह्ययं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव । रतिकाले ध्रुवं बाले करिष्यति न संशयः

હે ભદ્રે! અત્યારે તારો પતિ અમૂર્ત હોવા છતાં સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરશે. હે બાલે! રતિકાળે તે નિશ્ચયે કાર્ય કરશે—શંકા નથી.

Verse 48

यदा विष्णुश्च भविता वसुदेवात्मजो विभुः । तदै तस्य सुतो यः स्यात्सपतिस्ते भविष्यति

જ્યારે સર્વશક્તિમાન ભગવાન વિષ્ણુ વસુદેવના પુત્રરૂપે પ્રગટ થશે, ત્યારે તેમના ત્યાં જે પુત્ર જન્મશે તે જ તારો પતિ થશે.

Verse 49

सा प्रणम्य ततो रुद्रमिति प्रोक्ता रतिस्ततः । जगाम स्वेच्छया गत्या वसंतादिभिरन्विता

આ રીતે ઉપદેશ પામીને રતિએ રુદ્રને પ્રણામ કર્યો; પછી વસંત વગેરે સાથે, પોતાની ઇચ્છાનુસાર ગતિએ તે ત્યાંથી નીકળી ગઈ.