Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

નારદ બોલ્યા—ત્યારબાદ સुभગા શૈલજા દેવી તે સમયે ક્રીડા કરવા લાગી; દેવો અને ગંધર્વોની કન્યાઓ સાથે, પર્વતજ કિન્નરીઓ સાથે, તેમજ મુનિઓની કન્યાઓ સાથે પણ—એ સૌની સંગતમાં તે અત્યંત શોભાયમાન હતી.

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

એક વખત મેરુ પર્વત પર સ્થિત વાસવ (ઇન્દ્ર), હે પાંડુનંદન, મને સ્મર્યો; અને તેના સ્મરણથી પ્રેરિત થઈ હું તે જ સમયે વાસવ પાસે ગયો।

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

મને જોઈ સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) અત્યંત હર્ષિત થઈ ઊભા થયા. તેમણે મારી પૂજા કરી; અને તે પૂજા સ્વીકારીને મેં કહ્યું।

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

હે દિવસપતિ ઇન્દ્ર, મહાસુર-દમનકર્તા, યુદ્ધમાં પ્રચંડ કાલાગ્નિ સમાન—શું સર્વ કুশળ છે? અને શું તમે સંતોષમાં છો?

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

મારા આવા પ્રશ્ન પર શક્ર હસતાં બોલ્યા—“ત્રણે લોકમાં કલ્યાણનો પ્રથમ અંકુર હવે પ્રગટ થયો છે.”

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

તે ફળદાયી સમૃદ્ધિના ઉદય સમયે, હે મુને, મેં તમારું સ્મરણ કર્યું. તમે સર્વના મત જાણો છો; છતાં પ્રશ્ન કરીને પ્રેરણા અને માર્ગદર્શન આપો છો।

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

સાચા સુહૃદોના સમૂહમાં પોતાનો હેતુ નિવેદન કરવાથી મનુષ્ય પરમ સંતોષ પામે છે।

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

અતએવ શૈલેન્દ્રપ્રિયા શૈલજા દેવી માટે આ વર-સંબંધ કૃપાપૂર્વક સિદ્ધ કરો—તે ઉત્તમ વર તરીકે માત્ર હર (શિવ)ને જ વરવા ઇચ્છે છે; બીજો કોઈ તેને રોચતો નથી।

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

તેના વચન સાંભળી હું તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પાસે ગયો—ઔષધિઓથી ભરેલા પ્રસ્થ-પ્રદેશના નિવાસસ્થાને—જ્યાં જાણે પ્રત્યક્ષ દિવસપતિ (સૂર્ય) હાજર હોય।

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

ત્યાં તેણે મહાભક્તિથી અર્પિત કરેલા સુવર્ણમય મહાસન પર મારું વિધિવત્ પૂજન થયું અને હું પરમ સુખ સાથે તે ઉત્તમ આસન પર બેઠો।

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

અર્ઘ્ય સ્વીકારી પછી તેણે મૃદુ વાણીથી મારી કુશળતા પૂછીઃ તપમાં અડગ તે શૈલ ધીમે ધીમે પ્રસન્ન થયો અને તેનું કમળસમાન મુખ વિકસ્યું।

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

તેનાં વચનોને પ્રતિઉત્તર આપી મેં પણ ગિરિઈશ્વરને કહ્યું—“હે શૈલેન્દ્ર! તારા દ્વારા પૂર્વ દિશા અને તેમ જ પશ્ચિમ દિશા પણ યથાવત્ સેવિત અને ધારિત થઈ છે.”

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

જે તારો આશ્રય લઈને તારી પાસે વસે છે, તેમના દ્વારા પ્રાણીઓનું પાલન-રક્ષણ સિદ્ધ થાય છે. અહો! હે અચલ, તું ધન્ય છે; તારા સહાયથી વિપ્રશ્રેષ્ઠો પણ પોષાય છે.

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

તપ, જપ, વ્રત અને પવિત્ર સ્નાનથી આત્માનું પરમ કલ્યાણ સિદ્ધ થાય છે. તેમજ યજ્ઞના અંગરૂપ સાધનો માટે કંદ-મૂળ, ફળ વગેરેનું દાન કરવાથી પણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

તું વિપ્રોને ઉદ્ધારે છે અને પોષે છે—તારી સ્તુતિમાં આથી વધુ શું કહેવાય? હે ભૂધર, અન્ય અનેક જીવો પણ વિવિધ રીતે તારો આશ્રય લઈને જીવે છે.

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

ઠંડી, તાપ અને વરસાદ વગેરે અનેક કષ્ટો સહન કરીને પ્રાણીઓ (તારી પાસે) ગૃહસ્થના ઘેર પરત ફર્યા હોય તેમ આનંદથી પાછા આવે છે.

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

તમે સર્વ જીવોનું ઉપકાર કરો છો—આ જ સાધુઓનો સ્વભાવ છે. તેથી તમને વધુ શું કહું? હે પૃથ્વીધર પર્વત, તમે ધન્ય છો।

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

જેનાં કંદરમાં સ્વયં મહેશ્વર વસે છે, એ જ તારો પોતાનો પવિત્ર ધામ—એવું તેણીએ કહ્યું. હે ફાલ્ગુન, તેણીનું વચન મારા વિષয়ে યથાર્થ નીવડ્યું।

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

હિમશૈલની મહિષી મેના દર્શનની ઇચ્છાથી આવી. તે પોતાની પુત્રી સાથે આવી હતી અને સાથે થોડીઘણી પરિચારિકાઓ જ હતી।

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

લજ્જાથી સર્વ અંગ નમાવી તે મહાન સભામંડપમાં પ્રવેશી. પછી શૈલમહિષીએ મને દંડવત્ પ્રણામ કરીને વંદન કર્યું।

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

વસ્ત્રથી મુખ ઢાંકીને, કમળહસ્તે અંજલિ કરીને ઊભેલી તેણીને મેં સત્યસ્વરૂપ આશીર્વચનો વડે આશીર્વાદ આપ્યો, જેથી તે ઉન્નત થઈ।

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

હે શુભે! તું પતિવ્રતા, શુભ આચારવાળી, સૌભાગ્યવતી અને વીરપુત્રોની જનની બન. સદા વીર સંતાનથી યુક્ત રહી, વંશની ઉન્નતિ આપનારી બન.

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

ત્યારે આશ્ચર્યથી વિસ્તૃત નેત્રવાળી હિમવંતની પુત્રીને જોઈ મેં મૃદુ વાણીથી કહ્યું—“આ બાલે, મારી પાસે આવ.”

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

ત્યારે જગન્માતા દેવીએ મારી સામે પોતાનો બાળસહજ ભાવ દર્શાવી, પિતાના ગળે હાથ નાખી તેમની ગોદમાં જઈ બેઠી.

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

તેણે ધીમે સ્વરે કહ્યું—“પુત્રી, મુનિને વંદન કર. મુનિના પ્રસાદથી તું નિશ્ચયે તને સંમત એવો પતિ પ્રાપ્ત કરીશ.”

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

આવું કહેતાં તે બાળકી વસ્ત્રના છેડે મુખ ઢાંકી, થોડો કંપતો હળવો અવાજ માત્ર કાઢી; પછી કશું બોલી નહીં.

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

ત્યારે હું વિસ્મિતચિત્ત થઈ, શિષ્ટાચારના વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવીને ફરી બોલ્યો— “આવો શુભે, હું તે તમને આપી દઈશ।”

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

“રમ્ય રત્ન-રમકડું મેં બહુ સમયથી સાચવી રાખ્યું છે”—એવું સાંભળતાં જ તે પિતાની ગોદમાંથી તરત જ વેગથી ઊભી થઈ।

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

તે મારા પગને વંદન કરતી હતી; મેં તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડી, તેને જગતપૂજ્યા માનીને કહ્યું— “બાળે, આ તને જ યોગ્ય છે।”

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

મેં કહ્યું— “તને સાચે યોગ્ય એવો કયો આશીર્વાદ હું આપું, તે મને દેખાતો નથી।” એવું સાંભળીને માતૃવાત્સલ્યથી શૈલેન્દ્રની મહિષીએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

ત્યારે તે સંકોચભર્યા મનથી અને શંકાથી વ્યાકુળ થઈ મને વિનંતી કરવા લાગી— “ભગવન્, પ્રભો, તમે સર્વ જાણો છો—ભૂત અને ભવિષ્ય પણ।”

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

“અતએવ હું જાણવા ઇચ્છું છું—તેનો પતિ કેવો થશે?” આ સાંભળીને હું સ્મિતમુખે, વિનોદભરી અને સૌમ્ય વાણીથી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

“ભદ્રે, તેનો પતિ હજી જન્મ્યો નથી; છતાં કુળલક્ષણો પ્રગટ થાય છે. તે નિર્વસ્ત્ર, અત્યંત ગરીબ, ક્રોધી અને સદા ક્રૂર સાથીઓથી ઘેરાયેલો રહેશે.”

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

આ સાંભળીને હિમાચલ ગભરાટથી વ્યાકુળ થયો; તેનું પરાક્રમ જાણે તૂટી પડ્યું. ત્યારે આંસુઓથી ગળો ભરાયેલા મહાગિરિએ મને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

“અહો, સંસાર કેટલો વિચિત્ર છે—મહાનોએ પણ દુર્વેદ્ય. શક્તિમાં શ્રેષ્ઠ હોવા છતાં પણ જે મનુષ્યો પર કૃપા કરતો નથી.”

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

“મહાન પ્રયત્નથી—અને અનેક પ્રકારના પુણ્યોથી પણ—જીવો પોતાના માટે માનવ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે; તે અત્યંત દુર્લભ છે.”

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

અધ્રુવ વસ્તુને પણ કોઈ રીતે ધ્રુવ માની કલ્પના કરવામાં આવે છે. છતાં એ દુર્લભ પ્રાપ્તિઓમાં પણ સમાન વ્રત-આચરણ કરનારી પત્ની મળવી કઠિન છે.

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

મહાકુળમાં જન્મેલી સાધ્વી પત્ની પતિવ્રતા હોઈ શકે; છતાં પણ તેના દ્વારા ધર્મનું નિષ્ઠાપૂર્વક આચરણ થવું દુર્લભ છે.

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

અને વેદ-પુરાણોમાં કહેલો, ત્રિલોકહિતકારી ધર્મ—આ પણ અતિદુર્લભ છે કે એ જ (સત્ય ધર્મભાવ) તેની અંદર ખરેખર પ્રગટ થાય.

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

હે નારદ! આ સંસારચક્રમાં વંશાર્થે સંતાનની ઇચ્છા થાય છે; પરંતુ આ દુર્લભ પ્રાપ્તિઓમાંથી પણ પુણ્યવાન જ થોડો અંશ મેળવે છે.

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

કોઈ આ બધું પ્રાપ્ત કરે—અથવા કશું જ ન કરે—તોય સંસાર મનુષ્યને કોઈ ને કોઈ બાબતમાં ઓછો જ રાખે છે; કારણ કે તેમાં કંઈક અભાવ રહી જ જાય છે.

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

હવે સંસારજીવનનો દોષ એ છે કે તેમાં મનુષ્યને પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ અનિવાર્ય રીતે ભોગવવું પડે છે. છતાં, હે નારદ! સર્વ વેદો ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમની પ્રશંસા કરે છે.

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

કેટલાક ત્યાં કહે છે—“નહીં.” પરંતુ જો ગૃહસ્થભાવ સાચે સ્વીકાર્ય ન હોત, તો તે કેવી રીતે શક્ય બને? તેથી ધાતૃ (સ્રષ્ટા)એ શાસ્ત્રોમાં સદ્ગુણી સંતાન-લાભની પ્રશંસા કરી છે.

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

ફરી, સૃષ્ટિની વૃદ્ધિ માટે અને નરકથી ત્રાણ માટે—ત્યાં સ્ત્રીઓની ઉત્પત્તિ વિના સૃષ્ટિ જન્મતી નથી.

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

તે (સ્ત્રી) જન્મ અને સ્વભાવથી જ દયનીય અને કષ્ટની ભાગીદાર હોય છે. તેથી વેધસ (વિધાતા)એ આ નિર્ધાર કર્યો છે કે એવી સ્ત્રીઓ પ્રત્યે અવમાનના ન થવી જોઈએ. આ વચન શાસ્ત્રોમાં નિઃસંદેહ કહ્યું છે અને મહાફળદાયક છે.

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

એક કન્યા દસ પુત્રો સમાન છે. દસ પુત્રોને પોષી ઉછેરી મનુષ્ય જે પુણ્યફળ મેળવે છે, તે જ ફળ એક કન્યાને ઉછેરવાથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

અતએવ કન્યા પિતાને શોચનીય છે; કારણ કે તે સદા દુઃખ વધારનારી ગણાય છે.

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

તે સર્વાર્થસંપન્ન—પતિ, પુત્રો અને ધનથી યુક્ત—હોય તોય, તેના વિષે તું જે કહ્યું અને કર્યું, એ જ વચન મને શોક આપનારું બન્યું છે.

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

કયા દોષથી મારી પુત્રી આશીર્વાદો—સદ્વિવાહના—યોગ્ય નથી ગણાતી? તેના માટે પતિ કેમ જન્મ્યો નથી, અથવા શુભ કુલલક્ષણ કેમ પ્રગટ થતું નથી?

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

હે મુને! તે ‘નિર્ધન’ કેવી રીતે, અને છતાં સર્વને સર્વ આપનાર ‘સર્વદ’ કેવી રીતે? તારો આ દુર્ઘટ વચન મારું મન જાણે મોહમાં નાખે છે.

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

આ રીતે પુત્રવાત્સલ્યથી પત્ની સહિત શોકમાં ડૂબેલા તેને જોઈ, હે પાંડુનંદન, મેં સત્ય વચનો દ્વારા તેને આશ્વાસન આપ્યું.

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

હે શૈલરાજ! શોક ન કર; તું અતિ પુણ્યવાન છે—આ તો હર્ષનો અવસર છે. મારું વચન સાંભળ; હું જે કહું છું તે નિશ્ચયે અર્થવંત છે.

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

આ બાલિકા જ ખરેખર જગન્માતા છે—તારી પુત્રી, સર્વ સિદ્ધિ આપનારી. પૂર્વકાળે એ જ ભવ (શિવ) ની પત્ની બની હતી, ‘સતી’ નામે પ્રસિદ્ધ.

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

હું તેને શું આપી શકું—જેમ સૂર્યને નાનકડો દીવો અર્પવો! એમ વિચારીને મેં મહાદેવીને કોઈ ‘આશીર્વાદ’ આપ્યો નહીં.

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

તે જન્મેલો નથી, છતાં ‘પતિ’ અને ‘પત્ની’ એમ કહેવાય છે—કારણ કે તે જ ભવ (શિવ) છે. તે મહાદેવ અજન્મા છે; તેના પરથી ભૂત, ભવિષ્ય અને સર્વ ભવપ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

તે શરણદાતા, શાશ્વત, પરમ શાસ્તા અને ઉપદેશક છે—શંકર, પરમેશ્વર.

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

જેના પરમ પદને સર્વ દેવો વેદોથી પણ નિત્ય સ્તુતિ કરે છે, અને જેને સર્વ વેદો મળીને પણ પૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી—બ્રહ્માદિ સમગ્ર વિશ્વ તે શૈલ-તનય બાલક માટે જાણે માત્ર રમકડું જ કહેવાય છે।

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

ભલે તેને ‘અમંગળ સ્વભાવવાળો’ કહેવાય, છતાં હર સ્વયં મંગળનો હેતુ છે. ભલે ‘નિર્ધન’ હોય, તો પણ તે સર્વદાતા છે; અને પોતાનું સ્વરૂપ તે પોતે જ જાણે છે।

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

એ દેવ—અચલ, સ્થાણુ, મહાદેવ, અજર હર—એ જ તેની પતિ બનશે. તો પછી તું શા માટે શોક કરે છે?