Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

નારદે કહ્યું— હે કૌરવ્ય, ભૂમિથી એક લાખ યોજન દૂર રવિમંડળ છે. ભાસ્કરનો રથ નવ હજાર યોજનનો છે.

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

તે રથનો ઈષાદંડ (ધુરાદંડ) પણ તેના દ્વિગુણો કહેવાયો છે. અને વિવસ્વાન્‌ (સૂર્ય)નું પ્રમાણ સાડા સાત કરોડ તથા સાત નિયુત એમ કથિત છે.

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

તેનો અક્ષ (ધુરો) પણ (એટલા) યોજનનો છે અને તેના પર ચક્ર સ્થાપિત છે. તે ચક્ર ત્રણ નાભિવાળું, પાંચ આરાવાળું અને છ નેમિવાળું કહેવાયું છે.

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

બીજો અક્ષ પણ ચાલીસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે. હે પાંડવ, સ્યન્દન રથમાં આ ઉપરાંત પાંચ અને અડધું વધુ પ્રમાણ પણ છે.

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

બન્ને અક્ષોનું જે પ્રમાણ છે, તે જ તેમના અર્ધ-યુગનું પણ પ્રમાણ છે. નાનો અક્ષ અને તે અર્ધ-યુગ જ રથનો ધ્રુવાધાર, સ્થિર આધાર છે.

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

બીજો અક્ષ પણ ડાબી બાજુ છે; તે બાજુ તેના પર ચક્ર સ્થિત છે. અને સાત અશ્વ છે—તે છંદો છે; તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

ગાયત્રી, બૃહતી, ઉષ્ણિક, જગતી, ત્રિષ્ટુભ, તેમજ અનુષ્ટુપ અને પંક્તિ—આ જ રવિના ‘હરિ’ એટલે અશ્વરૂપ છંદો કહેવાયા છે.

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

સદા વિદ્યમાન અર્કને ન તો અસ્ત થાય છે, ન ઉદય. ‘ઉદય-અસ્ત’ કહેવાતું તો રવિનું દર્શન અને અદર્શન માત્ર છે.

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓના પુરોમાં સ્થિત રહી તે ભાસ્કર પોતાની ગતિમાં ત્રિપુરને સ્પર્શ કરે છે. તેથી તેને ‘વિકીર્ણ’ કહેવામાં આવે છે—દિશાઓમાં સ્થિત રહી ત્રિકોણ તથા અર્ધ-પુરના વિભાગોમાં પણ તે સંચરે છે.

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

ઉત્તરાયણના આરંભે ભાસ્કર મકર રાશીમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યારબાદ ક્રમે કુંભ અને મીન રાશીમાં જાય છે—આ રીતે રાશિથી રાશિમાં નિયમસર ગતિ કરે છે.

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

આ ત્રણ રાશિઓ ભોગવી લીધા પછી સવિતા પછી વિષુવત્ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારે તે દિવસ અને રાતને સમાન કરે છે—બંનેનું પરિમાણ સરખું થાય છે.

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

ત્યારબાદ રાત્રિ ક્ષય પામે છે અને દિવસ દિવસે દિવસે વધે છે. પછી મિથુનના અંતે તે પરમ કાષ્ઠાને પહોંચે છે—અર્થાત્ ઉત્તરગતિની સર્વોચ્ચ સીમાને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

કર્કટક રાશિને પ્રાપ્ત કરીને તે સૂર્ય દક્ષિણાયન આરંભે છે. જેમ કુંભારના ચક્રનો કિનારો ઝડપથી પાછો વળે છે, તેમ તે પણ ત્વરાથી પરાવર્તિત થાય છે.

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

દક્ષિણાયનના ક્રમે સૂર્ય પણ તેમ જ શીઘ્ર પાછો વળે છે; વાયુમાર્ગોના બળથી પ્રેરિત થઈ તે અતિ વેગે કાળપથમાં ગતિ કરે છે.

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

અતએવ તે અલ્પ કાળમાં વિશાળ ભૂમિ પાર કરે છે. જેમ કુંભારના ચાકના બાહ્ય ભાગે રહેલું બિંદુ ઝડપથી ફરે છે, તેમ (તે અવસ્થામાં) તે ઝડપી આગળ વધે છે.

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

તેમ જ ઉદગયનમાં સૂર્ય મંદ ગતિથી સરકે છે; તેથી દીર્ઘ કાળમાં તે અલ્પ ભૂમિ જ પાર કરે છે.

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

સંધ્યાકાળે માંદેહા રાક્ષસો સૂર્યને ભક્ષણ કરવા ઇચ્છે છે. હે ફાલ્ગુન! તે રાક્ષસો પર પ્રજાપતિએ કરેલો શાપ આ જ છે.

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

તેમના શરીરો જાણે અક્ષય હોય, છતાં તેઓ દિનપ્રતિદિન વારંવાર મરે છે; તેથી સૂર્ય સાથે તેમનું યુદ્ધ અત્યંત ભયાનક બને છે.

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

ત્યાર પછી દ્વિજોએ ગાયત્રીથી પવિત્ર કરેલું જે જળ અર્ઘ્યરૂપે છોડી દે છે, તે જળથી પાપીઓ દગ્ધ થાય છે; સંધ્યોપાસના સતત કરવાથી તેઓ સદા તપ્ત રહે છે।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

જે સંધ્યાવિધિનું પણ ઉપાસન કરતા નથી, તે કૃતઘ્ન બની રૌરવ નરકમાં જાય છે. અને સૂર્ય પ્રત્યેક માસે ભિન્ન રૂપે ઋષિ, ગંધર્વ અને રાક્ષસોથી પરિચર્યિત થઈ ગતિ કરે છે।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

વધુમાં તે સાત સહચરો સાથે ગતિ કરે છે—અપ્સરાઓ, ગણનાયકો અને સર્પો સાથે; તેમજ ધાતા, અર્યમા, મિત્ર, વરુણ, વિવસ્વાન અને ઇન્દ્ર પણ (સહગામી) છે।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

પૂષા અને સવિતા, પછી ભગ અને ત્વષ્ટા પણ કીર્તિત છે; તેમજ વિષ્ણુ—આ રીતે ચૈત્રાદિ માસોમાં દ્વાદશ આદિત્યો સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

પછી દિવાકરના સ્થાનથી પરે ચંદ્રનું મંડળ સ્થિત છે; તે પણ આશરે એક લાખ (યોજન) અંતરે કહેવાયું છે, અને તેનું રથ ત્રિચક્રયુક્ત જણાવાયું છે।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

કુંદફૂલ સમા શ્વેત દસ અશ્વો ડાબી‑જમણી બાજુએ જોડાઈ તે રથને ખેંચે છે. અને ચંદ્રથી પૂર્ણ એક લાખ યોજન આગળ (તે સ્થાન છે)।

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

તેના ઉપર સમગ્ર નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશિત થાય છે. તેનું પ્રમાણ ચૌદ અર્બુદ અને એંસી એમ—સરિતાઓના પતિ (વરুণ) દ્વારા વર્ણિત છે।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

નક્ષત્રોની સંખ્યા વીસ કરોડ કહી છે. તે નક્ષત્રમંડળથી ઉપર બે લાખ યોજન દૂર બુધ ગ્રહ સ્થિત છે।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

ચંદ્રપુત્ર બુધનો રથ વાયુ અને અગ્નિતત્ત્વજન્ય દ્રવ્યોથી બનેલો છે. પિશંગવર્ણના આઠ ઝડપી અશ્વો, પવનના વેગે દોડતા, તેને ખેંચે છે।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

બુધથી ઉપર વધુ બે લાખ યોજન દૂર ઉશના (શુક્રાચાર્ય/શુક્ર) સ્મરાય છે. શુક્રનો રથ પણ તે જ દિવ્ય ઉત્પત્તિવાળા આઠ અશ્વોથી યુક્ત છે।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

ભૌમ (મંગળ)થી બે લાખ અંતરે દેવોના પુરોહિત બૃહસ્પતિ કહેવાય છે. તેમનો કાંચન રથ આઠ પાંડુર (ધવળ) અશ્વોથી જોડાયેલો છે.

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

બૃહસ્પતિથી ઉપર બે લાખ અંતરે સૌરી (શનિ) સ્થિત છે. તેમનો રથ આકાશસમ્ભવ આઠ શબલ (ચિતરાં) અશ્વોથી ખેંચાય છે.

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

સ્વર્ભાનુના આઠ તુરગ ભૃંગસમાન શ્યામ છે; તેઓ તેનો ધૂસર રથ વહન કરે છે. એકવાર જ જોડાઈ તેઓ ગતિ કરે છે અને આદિત્યની નીચે સ્થિત રહે છે.

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

સૌરી (શનિ)થી ઉપર એક લાખ અંતરે એક પ્રદેશ કહેવાયો છે; ત્યાર પછી સપ્તર્ષિમંડળ છે. અને તે ઋષિઓથી પણ એક લાખ ઉપર ધ્રુવ સ્થિર રીતે સ્થિત છે.

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

ધ્રુવ સમસ્ત જ્યોતિચક્રનો ધુરા-સ્વરૂપ બની ગયો છે. ધ્રુવ શિંશુમારના પુચ્છાધાર પર પણ સ્થિત છે.

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

જેને અવિનાશી આત્મા—વાસુદેવનું જ સ્વરૂપ—કહે છે, તે જ વાયુના પાશોથી ધ્રુવમાં આ સર્વ જગતને બાંધીને ધારણ કરે છે, હે ફાલ્ગુન।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

સવિતા (સૂર્ય)નું મંડળ નવ હજાર યોજન પરિમાણનું કહેવાયું છે; ચંદ્રનું મંડળ સૂર્યના વિસ્તારથી દ્વિગુણું માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

તેમની સમાન આકારવાળો સ્વર્ભાનુ (રાહુ) નીચે તરફ સરકતો જાય છે; પૃથ્વીની છાયા ખેંચી લઈને તે નિર્મળ ગોળ મંડળ જેવો દેખાય છે।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

ચંદ્રના પરિમાણનો સોળમો ભાગ ભાર્ગવ (શુક્ર)ને નિર્ધારિત છે; અને ભાર્ગવથી એક પાદ (ચોથાઈ) ઓછો બૃહસ્પતિ જાણવો।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

બૃહસ્પતિથી એક પાદ (ચોથાઈ) ઓછા વક્રસૌરી (શનિ) અને બુધ પણ છે; તેમનું પરિમાણ સૈકામાં—પાંચ, ચાર, ત્રણ, બે—અને અંતે એક યોજન—કહ્યું છે।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

જ્યોતિષ્કોનું પ્રમાણ અર્ધ-યોજન કહેવાયું છે; તેનાથી નાનું માપ માન્ય નથી. આ ભૂમિલોક જ ‘ભૂર્લોક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તે પગપાળા ગમ્ય હોવાનું પ્રકીર્તિત છે.

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર ‘ભુવર્લોક’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. ધ્રુવ અને સૂર્ય વચ્ચેનું અંતર ચૌદ નિયુત કહેવાય છે.

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

લોકસંસ્થાનનું ચિંતન કરનારોએ સ્વર્લોકનું પણ વર્ણન કર્યું છે. ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક કરોડો સુધી વિસ્તરેલો એવો પ્રકીર્તિત છે.

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

જ્યાં બે કરોડ પરિમાણનું જનોભૂલોક છે, ત્યાં ચતુઃસન—ચાર કુમારો—નિવાસ કરે છે. તેના પછી ચાર કરોડ પરિમાણનું તપોલોક સ્મૃત છે.

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

જ્યાં વૈરાજ દેવો દાહ-તાપથી રહિત થઈ સ્થિત છે, ત્યાં તપોલોકથી ષડ્ગુણ પરિમાણે સત્યલોક તેજથી વિરાજે છે.

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

જ્યાં ફરી મૃત્યુમાં પરત ફરવું નથી, તે જ બ્રહ્મલોક તરીકે સ્મરાય છે. તેનું પ્રમાણ અઢાર કરોડ અને પંચ્યાસી લાખ કહેવાયું છે.

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

તેના ઉપર શુભ અને અનુપમ સ્થાન પ્રકાશિત થાય છે. ‘ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ’ એમ કહેવાતું ત્રૈલોક્ય—આ જ ‘કૃતક’ (રચિત) લોકત્રય છે.

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘જન, તપ અને સત્ય’—આ ત્રયને પણ ‘અકૃતક’ (અ-રચિત) લોક કહેવાય છે. કૃતક અને અકૃતકની વચ્ચે ‘મહર્લોક’ સ્મરાય છે.

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

કલ્પાંતમાં સર્વત્ર શૂન્યતા થાય ત્યારે પણ તે પરમ પદ ક્યારેય લેશમાત્ર નાશ પામતું નથી. આ સાત લોક પুণ્યથી ઉપાર્જિત—એમ ઘોષિત થયા છે.

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

યજ્ઞ, દાન, જપ, હોમ, તીર્થસેવન અને વ્રતસમુચ્ચય દ્વારા—અને વેદાદિમાં કહેલા અન્ય સાધનો દ્વારા—આ લોકો સાધ્ય, એટલે પ્રાપ્ત કરી શકાય એવા, એમ જાણવામાં આવ્યા છે.

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

ત્યારબાદ બ્રહ્માંડના શિરોમણિભાગમાંથી શિવકૃપાપ્રસૂત જલમય પવિત્ર ધારા પ્રગટ થઈ. તે સર્વ લોકોને આપ્લાવિત કરીને ગંગારૂપે મેરુ પર્વત પાસે પહોંચી.

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

પછી તે સમગ્ર ભૂમિતળ અને પાતાળમાં પ્રવેશી ગઈ. બ્રહ્માંડના મસ્તક પર સ્થિત તે દેવી સદૈવ દ્વારપાલિનીરૂપે નિવાસ કરે છે.

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

કરોડો-કરોડ દેવીઓ તથા પિંગલા દ્વારા પરિભ્રમિત તે શુભા દેવી ત્યાં સ્થિત રહી સદૈવ બ્રહ્માંડનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

મહાબલ અને પરાક્રમવાળી તે દુષ્ટસમૂહોનો સંહાર કરે છે. હવે વાયુના સાત સ્કંધ વિષે પણ સાંભળો—તે કેવી રીતે સ્થિત છે.

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

પૃથ્વીને પરિભ્રમણ કરીને તે મેઘમંડળમાં સ્થિત રહે છે. અતિશક્તિમાન તે વાયુ ‘પ્રવહ’ નામે ઓળખાય છે, જે મેઘોને આગળ વહેંચે છે.

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

ધુમાડા અને ઉષ્માથી ઉત્પન્ન, સમુદ્રમાંથી ખેંચેલી ભેજથી પરિપૂર્ણ મેઘો જળથી નીલદેહી બની, હે ભારત, અત્યંત વર્ષા કરનાર બને છે।

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

બીજો વાયુ ‘આવહ’ નામે સૂર્યમંડળમાં નિબદ્ધ છે. તેના દ્વારા ધ્રુવ સાથે બંધાયેલું આ સૂર્યમંડળ પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

ત્રીજો વાયુ ‘ઉદ્વહ’ નામે ચંદ્રના આધારસ્થાને પ્રતિષ્ઠિત છે. તેના દ્વારા ધ્રુવ સાથે બંધાયેલું આ ચંદ્રમંડળ પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

ચોથો વાયુ ‘સંવહ’ નામે નક્ષત્રમંડળમાં સ્થિત છે. વાયુ-રશ્મિઓની બાંધણીથી બંધાયેલું તે ધ્રુવ સાથે તે મંડળને પરિભ્રમણ કરાવે છે।

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

ગ્રહોમાં પાંચમો વાયુ પણ ‘વિવહ’ નામનો મરુત છે. તેના દ્વારા ધ્રુવ સાથે સંધિત આ ગ્રહચક્ર પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

છઠ્ઠો ‘પરિવહ’ નામનો વાયુ સપ્તઋષિ-મંડળમાં સ્થિત છે. ધ્રુવ સાથે બંધાયેલો હોવાથી તેની શક્તિથી આકાશમાં સપ્તઋષિઓ પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

અને સાતમો—ધ્રુવમાં બંધાયેલો—‘પરાવહ’ નામનો વાયુ છે. તેના દ્વારા, હે ભારત, ધ્રુવકેન્દ્રિત ચક્ર તથા અન્ય મંડળો પણ પોતાના ક્રમમાં દૃઢપણે સ્થિર રહે છે।

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

તેને વેગથી પ્રાપ્ત કરીને તેઓ દિશાઓના અંત સુધી પહોંચી ગયા—પ્રજાપતિ દક્ષના દસ પુત્રોના તે સહસ્રો સમૂહો।

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

આ રીતે દિતિના આ પુત્રો સાત-સાતના સમૂહોમાં વ્યવસ્થિત છે. તેઓ અવિરત વહે છે—સર્વત્રગામી, સર્વધારક।

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ધ્રુવથી ઉપર ન સૂર્ય છે, ન નક્ષત્ર, ન તારો. છતાં તે પ્રદેશો પોતાના તેજ અને પોતાની શક્તિથી સદૈવ અધિષ્ઠિત અને ધારિત રહે છે।

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

આ રીતે મેં તને ઉપરના લોકોની વાત કહી; હવે મારી પાસેથી પાતાળલોકોની કથા સાંભળ।