Adhyaya 18

Verse 1

नारद उवाच । धनाधिपस्य जंभेन सायकैर्मर्मभेदिभिः । दिशोपरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं चाभ्यर्दितं भृशम्

નારદ બોલ્યા—ક્રોધિત જંભના મર્મભેદી બાણોથી સર્વ દિશાઓ અવરોધિત થઈ ગઈ અને ધનાધિપની સેના અત્યંત રીતે પીડિત થઈ।

Verse 2

तद्दृष्ट्वा कर्म दैत्यस्य धनाध्यक्षः प्रतापवान् । आकर्णाकृष्टचापस्तु जंभमाजौ महाबलम्

દૈત્યના તે કૃત્યને જોઈ પ્રતિાપવાન ધનાધ્યક્ષે ધનુષ્ય કાન સુધી ખેંચી, યુદ્ધમાં મહાબલી જંભનો સામનો કર્યો।

Verse 3

हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेणाग्निवर्चसाम् । स प्रहस्य ततो वीरो बाणानामयुतत्रयम्

અગ્નિ સમ તેજસ્વી હજાર બાણોથી તેણે તેના હૃદયને વિંધ્યું. પછી તે વીર હસતાં હસતાં ત્રીસ હજાર બાણ છોડવા લાગ્યો।

Verse 4

नियुतं च तथा कोटिमर्बुदं चाक्षिपत्क्षणात् । तस्य तल्लाघ्रवं दृषट्वा क्रुद्धो गृह्य महागदाम्

ક્ષણમાં તેણે નિયુત, કોટિ અને અર્બુદ જેટલા (અસ્ત્રસમૂહ) ફેંકી દીધા. તેની તે અદ્ભુત ઝડપ જોઈ તે ક્રોધિત થઈ મહાગદા ધારણ કરી।

Verse 5

धनाध्यक्षः प्रचिक्षेप स्वर्गेप्सुः स्वधनं यथा । मुक्तायां वै नादोऽभूत्प्रलये यथा

ધનાધ્યક્ષે તેને એમ ફેંકી દીધું, જેમ સ્વર્ગની ઇચ્છાવાળો મનુષ્ય પોતાનું ધન દાન કરે. તે છૂટતાં જ પ્રલયકાળ સમો મહાન નાદ થયો।

Verse 6

भूतानां बहुधा रावा जज्ञिरे खे महाभयाः । वायुश्च सुमहाञ्जज्ञे खमायान्मेघसंकुलम्

આકાશમાં ભૂતગણોના અનેક ભયંકર નાદ ઊઠ્યા. મહાપ્રચંડ પવન ઉપજ્યો અને ગગન મેઘોથી ઘેરાઈ ઘનઘોર બન્યું.

Verse 7

सा हि वैश्रवणस्यास्ते त्रैलोक्याभ्यर्चिता गदा । आयांतीं तां समालोक्य तडित्संघातदुर्द्दशाम्

એ ગદા વૈશ્રવણ (કુબેર)ની હતી, જે ત્રિલોકમાં પૂજિત હતી. વીજળીના સમૂહ જેવી ભયંકર બની ધસી આવતી તેને જોઈ (શત્રુ ગભરાયો).

Verse 8

दैत्यो गदाविघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह । चक्राणि कुणपान्प्रासाञ्छतघ्नीः पट्टिशांस्तथा

ગદાના પ્રહારને અટકાવવા દૈત્યએ શસ્ત્રવર્ષા વરસાવી—ચક્રો, ગદાઓ, ભાલા, શતઘ્ની અને કૂહાડાં પણ।

Verse 9

परिघान्मुशलान्वृक्षान्गिरींश्चातुलविक्रमः । कदर्थीकृत्य शस्त्राणि तानि सर्वाणि सा गदा

અતુલ પરાક્રમી તે ગદાએ પરિઘ, મુસળ, વૃક્ષો અને પર્વતો સુધી—બધાં શસ્ત્રોને ચકનાચૂર કરી નિષ્ફળ કર્યા।

Verse 10

कल्पांतभास्करो यद्वन्न्यपतद्दैत्यवक्षसि । स तया गाढभिन्नः सन्सफेनरुधिरं वमन्

કલ્પાંતના સૂર્ય સમું તે દૈત્યના વક્ષ પર આઘાતથી પડ્યું. તેનાથી ઊંડે ચીરાઈ તે ફેનમિશ્રિત રક્ત ઉગલવા લાગ્યો।

Verse 11

निःपपात रथाज्जंभो वसुधां गतचेतनः । जंभं निपतितं दृष्ट्वा कुजंभो घोरनिश्चयः

જંભ રથ પરથી પડી પૃથ્વી પર અચેત થયો. જંભને પડેલો જોઈ ઘોર નિશ્ચયવાળો કુજંભ કાર્ય કરવા ઊભો થયો.

Verse 12

धनाधिपस्य संक्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः । चक्रे बाणमयं जालं शकुंतस्येव पंजरम्

ધનાધિપ પર ક્રોધિત થઈ તેણે પોતાના નાદથી દિશાઓ ભરિ દીધી અને પક્ષીના પિંજરા જેવું બાણમય જાળ રચ્યું.

Verse 13

विच्छिद्य बाणजालं च मायाजालमिवोत्कटम् । मुमोच बाणानपरांस्तस्य यक्षाधिपो बली

ઉત્કટ માયાજાળ સમાન તે બાણજાળને છિન્ન કરીને, બલવાન યક્ષાધિપે તેના પર ફરી બાણોની વર્ષા છોડી.

Verse 14

चिच्छेद लीलया तांश्च दैत्यः क्रोधीव सद्वचः । निष्फलांस्तांस्ततो दृष्ट्वा बाणान्क्रुद्धो धनाधिपः

દૈત્યએ તે બાણોને સહેલાઈથી કાપી નાખ્યા—જેમ ક્રોધી માણસ સદુપદેશને કઠોરતાથી કાપી નાખે. બાણો નિષ્ફળ જોયા પછી ધનાધિપ ક્રોધિત થયો.

Verse 15

शक्तिं जग्राह दुर्धर्षां शतघंटामहास्वनाम् । प्रेषिता सा तदा शक्तिर्दारयामास तं हृति

તેણે દુર્ધર્ષ, સો ઘંટની મહાધ્વનિ જેવી ગર્જના કરનારી શક્તિ (ભાલો) પકડી. ફેંકાતાં જ તે શક્તિએ તેના હૃદયને ભેદી નાખ્યું.

Verse 16

यथाल्पबोधं पुरुषं दुःखं संसारसंभवम् । तथास्य हृदयं भित्त्वा जगाम धरणीतलम्

જેમ અલ્પબુદ્ધિ પુરુષને સંસારજન્ય દુઃખ ઘેરી લે છે, તેમ તેનું હૃદય વિદારિત થઈ ધરાતળ પર પડી ગયું.

Verse 17

निमेषात्सोभिसंस्तम्भ्य दानवो दारुणाकृतिः । जग्राह पट्टिशं दैत्यो गिरीणामपि भेदनम्

નિમેષમાત્રમાં ભયાનકાકૃતિ દાનવે પોતાને સ્થિર કરી, પર્વતોને પણ ભેદી શકે એવો પટ્ટિશ હસ્તગત કર્યો.

Verse 18

स तेन पट्टिसेनाजौ धनदस्य स्तनांतरम् । वाक्येन तीक्ष्णरूपेण मर्माक्षरविसर्पिणा

તેને એ પટ્ટિશથી યુદ્ધમાં ધનદ કૂબેરના સ્તનોની વચ્ચે પ્રહાર કર્યો—જેમ તીક્ષ્ણ વચનના અક્ષરો મર્મસ્થળે ઘૂસી જાય છે.

Verse 19

निर्बिभेदाभिजातस्य हृदयं दुर्जनो यथा । तेन पट्टिश घातेन धनेशः ।परिमूर्छितः

એ પટ્ટિશના ઘા વડે ધનેશ (કૂબેર) બેભાન થયો—જેમ દુર્જન સજ્જનના હૃદયને ભેદે છે.

Verse 20

निषसाद रथोपस्थे दुर्वाचा सुजनो यथा । तथागतं तु तं दृष्ट्वा धनेशं वै मृतं यथा

તે રથના આસન પર ઢળી પડ્યો—જેમ કઠોર વચનથી પીડિત સજ્જન. તેને આમ જોઈ તેઓ ધનેશને જાણે મૃત સમજી બેઠા.

Verse 21

राक्षसो निरृतिर्देवो निशाचरबलानुगः । अभिदुद्राव वेगेन कुजंभं भीमविक्रमम्

રાક્ષસોના અધિપતિ નિરૃતિ, નિશાચરબળને અનુસરી, ભયંકર પરાક્રમી કુજંભ તરફ વેગથી ધસી ગયો।

Verse 22

अथ दृष्ट्वातिदुर्धर्षं कुजंभो राक्षसेश्वरम् । नोदयामास दैत्यान्स राक्षसेशरथं प्रति

પછી અત્યંત દુર્ધર્ષ રાક્ષસેશ્વરને જોઈ, કુજંભે તે રાક્ષસરાજના રથ સામે દૈત્યોને આગળ ધપાવ્યા।

Verse 23

स दृष्ट्वा नोदितां सेनां प्रबलास्त्रां सुभीषणाम् । रथादाप्लुत्य वेगेन निरृती राक्षसेश्वरम्

પ્રેરિત એવી, પ્રબળ શસ્ત્રોથી સજ્જ અને અતિ ભયાનક સેના જોઈ, રાક્ષસાધિપતિ નિરૃતિ વેગથી રથ પરથી કૂદી પડ્યો।

Verse 24

खड्गेन तीक्ष्णधारेण चर्मपाणिरधावत । प्रविश्य दानवानीकं गजः पद्मसरो यथा

તીક્ષ્ણધાર ખડ્ગ અને ઢાલ હાથમાં લઈને ચર્મપાણિ દોડ્યો; તે દાનવસેનામાં એવો ઘૂસ્યો જેમ હાથી કમળસરોબરમાં પ્રવેશે।

Verse 25

लोडयामास बहुधा विनिष्कृत्य सहस्रशः । चिच्छेद कांश्चिच्छतशो बिभेदान्यान्वरासिना

તેણે તેમને અનેક રીતે ઉછાળી-પછાડી, હજારોને ખેંચી બહાર કાઢ્યા; કેટલાંકને સૈકડાઓની સંખ્યામાં કાપી નાંખ્યા અને બીજાઓને ઉત્તમ ખડ્ગથી ભેદ્યા।

Verse 26

संदष्टौष्ठमुखैः पृथ्वीं दैत्यानां सोऽभ्यपूरयत् । ततो निःशेषितप्रायां विलोक्य स्वां चमूं तदा

ક્રોધથી હોઠ અને મુખ દબાવી બેઠેલા દૈત્યો વડે તેણે પૃથ્વી ભરિ દીધી. પછી પોતાની સેના લગભગ નાશ પામી છે એમ જોઈ, તે ક્ષણે તેણે તે સ્થિતિ નિહાળી.

Verse 27

मुक्त्वा धनपतिं दैत्यः कुजंभो निरृतिं ययौ । लब्धसंज्ञस्तु जंभोऽपि धनाध्यक्षपदानुगान्

ધનપતિને મુક્ત કરીને દૈત્ય કુજંભ નિરૃતિની દિશામાં ગયો. અને જંભ પણ ચેતના પામી ધનાધ્યક્ષના આદેશાનુગામી સેવકો તરફ વળ્યો.

Verse 28

जीवग्राहं स जग्राह बद्धा पाशैः सहस्रधा । मूर्तिमंति च रत्ननि पद्मादींश्च निधींस्तथा

તેણે જીવગ્રાહોને પકડી લીધા; તેઓ સહસ્ર રીતે પાશોથી બંધાયેલા હતા. તેમજ મૂર્તિમાન રત્નો અને પદ્માદિ નિધિ-ખજાનાઓ પણ તેણે લઈ લીધા.

Verse 29

वाहनानि च दिव्यानि विमानानि च सर्वशः । धनेशो लब्धसंज्ञस्तु तामवस्थां विलोक्य सः

દિવ્ય વાહનો અને સર્વ પ્રકારના વિમાનો પણ હરી લેવામાં આવ્યા. ત્યારે ધનેશ (કુબેર) ચેતના પામી તે સ્થિતિને નિહાળવા લાગ્યો.

Verse 30

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च रोषात्ताम्रविलोचनः । ध्यात्वास्त्रं गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके

તે લાંબો અને ઉષ্ণ શ્વાસ છોડતો હતો; ક્રોધથી તેની આંખો તાંબ્રવર્ણ થઈ. તેણે દિવ્ય ગારુડાસ્ત્રનું ધ્યાન કરીને ધનુષ્ય પર બાણ સંધ્યું.

Verse 31

मुमोच दानवानीके तं बाणं शत्रुदारणम् । प्रथमं कार्मुकं तस्य वह्निज्वालमदृश्यत

તેણે દાનવસેનામાં શત્રુદાર્ણક તે બાણ છોડ્યું; તેના ધનુષ્યમાંથી પ્રથમ અગ્નિજ્વાળા પ્રગટ થઈ।

Verse 32

निश्चेरुर्विस्फुलिंगानां कोटयो धनुषस्तथा । ततो ज्वालाकुलं व्योम चक्रे चास्त्रं समंततः

ધનુષ્યમાંથી સ્ફુલિંગોના કરોડો ફૂટ્યા; પછી તે અસ્ત્રે સર્વ દિશામાં આકાશને જ્વાલાઓથી ભર્યું।

Verse 33

तदस्त्रं सहसा दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । संवर्तं मुमुचे तेन प्रशांतं गारुडं तदा

તે અસ્ત્રને અચાનક જોઈ ભીમપરાક્રમી જંભાએ સંવર્ત અસ્ત્ર છોડ્યું; તેના દ્વારા ત્યારે ગારુડ અસ્ત્ર શાંત થયું।

Verse 34

ततस्तं दानवो दृष्ट्वा कुबेरं रोषविह्वलः । अभिदुद्राव वेगेन पदातिर्धनदं नदन्

પછી કુબેરને જોઈ ક્રોધથી વ્યાકુળ દાનવ પગપાળા જ મહાવેગે ધનદ પર ગર્જના કરતો દોડી આવ્યો।

Verse 35

अथाभिमुखमायांतं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः । बभूव संभ्रमाविष्टः पलायनपरायणः

સીધો સામે આવતો દૈત્ય જોઈ ધનાધિપ કુબેર ભયથી વ્યાકુળ થયો અને સંપૂર્ણપણે પલાયન તરફ વળ્યો।

Verse 36

ततः पलायतस्तस्य मुकुटो रत्नमंडितः । पपात भूतले दीप्तो रविबिंबमिवांबरात्

ત્યારે પલાયમાન તેના રત્નમંડિત મુકુટે તેજથી ઝળહળી ભૂમિ પર પડી ગયું, જાણે આકાશમાંથી સૂર્યબિંબ જ પટકાયું હોય।

Verse 37

यक्षणामभिजातानां भग्नं प्रववृते रणात् । मर्तुं संग्राम शिरसि युक्तं नो भूषणाय तत्

“અભિજાત યક્ષો માટે રણમાંથી ભંગ પામી પાછા ફરવું યોગ્ય નથી. યુદ્ધના અગ્રભાગે મરણ જ યોગ્ય—આભૂષણ નહીં, એ જ અમારો સાચો માન છે।”

Verse 38

इति व्यवस्य दुर्धर्षा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । युयुत्सवस्तथा यक्षा मुकुटं परिवार्य ते

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તે અપરાજેય યક્ષો—વિવિધ શસ્ત્રાસ્ત્રો ધારણ કરી, યુદ્ધોત્સુક બની—પડેલા મુકુટને ચારે તરફથી ઘેરી ઊભા રહ્યા।

Verse 39

अभिमान धना वीरा धनस्य पदानुगाः । तानमर्षाच्च संप्रेक्ष्य दानवश्चंडपौरुषः

તે વીરો અભિમાનધનથી સમૃદ્ધ, ધનાધિપ કુબેરના પગલાં અનુસરતા અનુચર હતા. તેમને જોઈ ચંડપૌરુષી દાનવ અસહ્ય ક્રોધથી દહન થયો।

Verse 40

भुशुण्डीं भीषणाकारां गृहीत्वा शैलगौरवाम् । रक्षिणो मुकुटस्याथ निष्पिपेष निशाचरान्

પર્વતભાર જેવી, ભયાનક આકારની ભુશુણ્ડી પકડીને તેણે મુકુટની રક્ષા કરનાર નિશાચરોને ચકડીને ચૂર કરી નાખ્યા।

Verse 41

तान्प्रमथ्याथ नियुतं मुकुटं तं स्वके रथे । समारोप्यामररिपुर्जित्वा धनदमाहवे

તેમને ચકનાચૂર કરીને દેવોના શત્રુએ તે અમૂલ્ય મુકુટ પોતાના રથ પર ચઢાવ્યું અને યુદ્ધમાં ધનદ (કુબેર)ને જીત્યો.

Verse 42

धनानि च निधीन्गृह्य स्वसैन्येन समावृतः । नादेन महता देवान्द्रावयामास सर्वशः

ધન અને નિધિઓ કબજે કરીને, પોતાની સેનાથી ઘેરાયેલો તે, મહાન ગર્જનાથી દેવોને સર્વ દિશાઓમાં હાંકી કાઢ્યો.

Verse 43

धनदोऽपि धनं सर्वं गृहीतो मुक्तमूर्धजः । पदातिरेकः सन्त्रस्तः प्राप्यैवं दीनवत्स्थितः

ધનદ (કુબેર) પણ સર્વ ધનથી વંચિત થયો; વાળ છૂટા પડ્યા, એકલો પગપાળા ભયભીત થઈ દીનવત્ ઊભો રહ્યો.

Verse 44

कुजंभेनाथ संसक्तो रजनीचरनंदनः । मायाममोघामाश्रित्य तामसीं राक्षसेश्वरः

કુજંભ સાથે યુદ્ધમાં ફસાયેલો, રજનીચર-કુલનો પુત્ર એવા રાક્ષસેશ્વરે અચૂક તામસી માયાનો આશ્રય લીધો.

Verse 45

मोहयामास दैत्येन्द्रो जगत्कृत्वा तमोमयम् । ततो विफलनेत्राणि दानवानां बलानि च

દૈત્યેન્દ્રે જગતને તમોમય બનાવી સૌને મોહીત કર્યા; ત્યારબાદ દાનવોની સેનાઓની દૃષ્ટિ પણ નિષ્ફળ બની ગઈ.

Verse 46

न शेकुश्चलितुं तत्र पदादपि पदं तदा । ततो नानास्त्रवर्षेण दानवानां महाचमूः

તે સમયે તેઓ ત્યાં એક પગલું પણ આગળ ખસેડી શક્યા નહિ. પછી નાનાવિધ અસ્ત્રવર્ષાથી દાનવોની મહાસેના સર્વત્ર પરાભવ પામી.

Verse 47

जघान निरृतिर्देवस्तमसा संवृता भृशम् । हन्यमानेषु दैत्येषु कुजंभे मूढचेतसि

ઘોર તમસાથી સર્વત્ર આવરણ થતાં દેવશક્તિ નિરૃતિએ પ્રચંડ પ્રહાર કર્યો. દૈત્યો હણાતા હતા, છતાં કુજંભનું ચિત્ત મોહગ્રસ્ત જ રહ્યું.

Verse 48

महिषो दानवेन्द्रस्तु कल्पांतां भोदसन्निभः । अस्त्रं चकार सावित्रमुल्कासंघातमंडितम्

પરંતુ દાનવોનો અધિપતિ મહિષ, કલ્પાંતની અગ્નિ સમો ભયંકર, ઉલ્કાસમૂહથી અલંકૃત સાવિત્ર અસ્ત્ર રચ્યું.

Verse 49

विजृंभत्यथ सावित्रे परमास्त्रे प्रातपिनि । प्रणासमगमत्तीव्रं तमो घोरमनंतरम्

જ્યારે તે પરમ તેજસ્વી સાવિત્ર અસ્ત્ર પ્રજ્વલિત થયું, ત્યારે તીવ્ર અને ઘોર અંધકાર તત્ક્ષણે નાશ પામ્યો.

Verse 50

ततोऽस्त्रविस्फुलिंगांकं तमः शुक्लं व्यजायत । प्रोत्फुल्लारुणपद्मौघं शरदीवामलं सरः

પછી અસ્ત્રના ચિંગારીઓથી ચિહ્નિત તે અંધકાર શ્વેત બની ગયો—જેમ શરદઋતુનું નિર્મળ સરોવર, જેમાં લાલ કમળો પૂર્ણ ફૂલ્યાં હોય.

Verse 51

ततस्तमसि संशांते दैत्येन्द्राः प्राप्तचक्षुषः । चक्रुः क्रुरेण तमसा देवानीकं महाद्भुतम्

પછી તે અંધકાર શમ્યો ત્યારે દૈત્યેન્દ્રોએ દૃષ્ટિ પાછી મેળવી; અને ક્રૂર તમસાથી દેવસેનાની સામે એક મહાદ્ભુત મોહક દૃશ્ય રચ્યું।

Verse 52

अथादाय धनुर्घोरमिषुं चाशीविषोपमम् । कुजंभोऽधावत क्षिप्रं रक्षोदेवबलं प्रति

પછી ભયંકર ધનુષ્ય અને આશીવિષ-સમાન બાણ લઈને કુજંભ ઝડપથી રાક્ષસ-દેવ સંયુક્ત બળ તરફ ધાવ્યો।

Verse 53

राक्षसेन्द्रस्तथायांतं दृषट्वा तं स पदानुगः । विव्याध निशितैर्बाणैः कालाशनिसमस्वनैः

તેને આમ આગળ આવતો જોઈ રાક્ષસેન્દ્ર તેના પગલાંને અનુસરી, કાળવજ્ર સમ ગર્જના કરનારા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને વિંધવા લાગ્યો।

Verse 54

नादानं न च सन्धानं न मोक्षो वास्य लक्ष्यते । चिच्छेदोग्रैः शरव्रातैस्ताञ्छरानतिलाघवात्

તેમાં ન ધનુષ્યનો નાદ, ન સંધાન, ન બાણ છોડવાનો વિરામ—કશું જ દેખાતું ન હતું; અતિ લાઘવથી ઉગ્ર શરવર્ષાથી તેણે તે બાણોને કાપી નાંખ્યા।

Verse 55

ध्वजं शरेण तीक्ष्णेन निचकर्तामरद्विषः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्

તીક્ષ્ણ બાણથી તેણે દેવદ્વેષીના ધ્વજને કાપી પાડી દીધો; અને ભલ્લબાણથી તેના સારથીને રથાસન પરથી હટાવી દીધો।

Verse 56

कालकल्पेन बाणेन तं च वक्षस्याताडयत् । स तु तेन प्रहारेण चकम्पे पीडितो भृशम्

કાળના વિધાન સમાન બાણથી તેણે તેના વક્ષસ્થળે પ્રહાર કર્યો. તે ઘા વડે અત્યંત પીડિત થઈ તે ભયંકર રીતે કંપી ઉઠ્યો.

Verse 57

दैत्येंद्रो राक्षसेन्द्रेण क्षितिकंपेनगो यथा । स सुहूर्तात्समाश्वास्य मत्वा तं दुर्जयं रणे

રાક્ષસેન્દ્રના પ્રહારથી દૈત્યેન્દ્ર ભૂકંપે હચમચેલા પર્વત સમાન ડગમગ્યો. થોડા પળમાં શ્વાસ સંભાળી તેણે તેને યુદ્ધમાં દુર્જય માન્યો.

Verse 58

पदातिरासाद्य रथं रक्षो वामकरेण च । केशेषु निरृतिं गृह्य जानुनाक्रम्य च स्थितः

પછી રાક્ષસ પગપાળા રથ પાસે આવી ગયો અને ડાબા હાથથી નિરૃતિને વાળથી પકડી લીધો. ઘૂંટણથી દબાવી તે તેના ઉપર ઊભો રહ્યો.

Verse 59

ततः खड्गेन च शिरश्छेत्तुमैच्छदमर्षणः । ततः कलकलो जज्ञे देवानां सुमहांस्तदा । कुजंभस्य वशं प्राप्तं दृष्ट्वा निरृतिमाहवे

પછી ક્રોધિત થયેલાએ ખડ્ગથી તેનું શિર કાપવા ઇચ્છ્યું. એ સમયે દેવોમાં મહાન્ કકળાટ થયો, કારણ કે યુદ્ધમાં નિરૃતિ કુંજંભના વશમાં પડેલો દેખાયો.

Verse 60

एतस्मिन्नन्तरे देवो वरुणः पाशभृद्धृतः । पाशेन दानवेंद्रस्य बबन्धाशु भुजद्वयम्

એ જ સમયે પાશધારી દેવ વરુણ આવ્યા અને પોતાના પાશથી દાનવેન્દ્રની બન્ને ભુજાઓને તુરંત બાંધી દીધી.

Verse 61

ततो बद्धभुजं दैत्यं विफलीकृतपौरुषम् । ताडयामास गदया दयामुत्सृज्य पाशभृत्

ત્યારે પાશધારીએ દયા ત્યજી, ભુજાઓ બંધાયેલા અને પરાક્રમ નિષ્ફળ થયેલા તે દૈત્યને ગદાથી પ્રહાર કર્યો।

Verse 62

स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं स्रवन् । दधार कालमेघस्य रूपं विद्युल्लताभृतम्

તે પ્રહારે તે પ્રવાહો જેવી રીતે લોહી વહાવતો થયો અને વીજળીની રેખાઓ ધરાવતા કાળા વાદળ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 63

तदवस्थागतं दृष्ट्वा कुजंभं महिषासुरः । व्यावृत्तवदनारावो भोक्तुमैच्छत्सुरावुभौ

કુજંભને એવી હાલતમાં જોઈ મહિષાસુર મોં ફેરવી ગર્જના કરતો, તે બંને દેવોને ભક્ષવા ઇચ્છ્યો।

Verse 64

निरृति वरुणं चैव तीक्ष्णदंष्ट्रोत्कटाननः । तावभिप्रायमा लोक्य तस्य दैत्यस्य दूषितम्

તીક્ષ્ણ દાંત અને ભયંકર મુખવાળો તે વીર નિરૃતિ અને વરુણ—બન્ને તરફ જોઈ તેમનો અભિપ્રાય સમજી ગયો અને તે દૈત્યની દૂષિત દુષ્ટ યોજના જાણી લીધી।

Verse 65

त्यक्त्वा रथावुभौ भीतौ पदाती प्रद्रुतौ द्रुतम् । जग्मतुर्महिषाद्भीतौ शरणं पाकशासनम्

મહિષના ભયથી તે બંને રથો ત્યજી પગપાળા ઝડપથી દોડી અને પાકશાસન ઇન્દ્રના શરણે ગયા।

Verse 66

क्रुद्धोऽथ महिषो दैत्यो वरुणं समुपाद्रवत् । तमंतकमुखासन्नमालोक्य हिमदीधितिः

ત્યારે ક્રોધિત દૈત્ય મહિષ વરુણ પર ધસી આવ્યો. તેને જાણે સામે જ મૃત્યુ સમીપ આવે તેમ જોઈ, શીતલ-દીપ્તિ ચંદ્રે ધ્યાન આપ્યું।

Verse 67

चक्रे शस्त्रं विसृष्टं हि हिमसंघातमुल्बणम् । वायव्यं चास्त्र मतुलं चंद्रश्चक्रे द्वितीयकम्

તેણે ખરેખર ભયંકર હિમસંઘાતરૂપ શસ્ત્ર છોડ્યું. અને ચંદ્રે બીજું, અતુલ્ય અસ્ત્ર—વાયવ્ય (પવન) અસ્ત્ર—તૈયાર કર્યું।

Verse 68

वायुना तेन चंडंन संशुष्केण हिमेन च । महाहिमनिपातेन शस्त्रैश्चंद्रप्रणोदितैः

તે પ્રચંડ પવનથી, સુકવી નાખનાર તુષારથી, મહા હિમપાતથી, અને ચંદ્રે પ્રેરિત કરેલા શસ્ત્રોથી—

Verse 69

गात्राण्यसुरसैन्यानामदह्यंत समंततः । व्यथिता दानवाः सर्वे सीतच्छादितपौरुषाः

અસુરસેનાના અંગો સર્વત્ર દહન પામવા લાગ્યા. બધા દાનવો વ્યથિત થયા; શીતે તેમનું પરાક્રમ ઢાંકી દીધું।

Verse 70

न शेकुश्चलिंतुं तत्र नास्त्राण्यादातुमेव च । महिषो निष्प्रयत्नश्च शीतेनाकंपिताननः

ત્યાં તેઓ ન હલી શક્યા, ન તો પોતાના અસ્ત્રો ઉઠાવી શક્યા. મહિષ પણ નિષ્પ્રયત્ન થયો; શીતથી તેનું મુખ કંપવા લાગ્યું।

Verse 71

अंसमालिंग्य पाणिभ्यामुपविष्टो ह्यधोमुखः । सर्वे ते निष्प्रतीकारा दैत्याश्चंद्रमसा जिताः

તેણે બંને હાથોથી પોતાના ખભાંને આલિંગન કરીને મુખ નીચે કરી બેઠો. ઉપાયવિહોણા થયેલા તે બધા દૈત્યો ચંદ્રદેવ દ્વારા જીતાયા.

Verse 72

रणेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा तस्थुस्ते जीवितार्थिनः । तत्राब्रवीत्कालनेमिर्दैत्यान्क्रोधविदीपितः

યુદ્ધની ઇચ્છા દૂર ત્યજીને તેઓ જીવ બચાવવાની આશામાં ઊભા રહ્યા. ત્યારે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત કાલનેમિ દૈત્યોને સંબોધીને બોલ્યો.

Verse 73

भोभोः श्रृंगारिणः क्रूराः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः । एकैकोऽपि जगत्कृस्नं शक्तस्तुलयितुं भुजैः

“હો હો! હે ગર્વીલા અને ક્રૂરજનોએ, સર્વ શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં પારંગતોએ; તમામાંનો દરેક પોતાનાં ભુજબળથી સમગ્ર જગતને તોલવા સમર્થ છે!”

Verse 74

एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम् । एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकसः

પ્રત્યેક એકલો જ સમગ્ર ચરાચર જગતને ગળી જવા સમર્થ છે. એક એકના સામે પણ કોઈ પૂરતો નથી; બધા દેવો મળીને પણ એકનો સામનો કરી શકતા નથી.

Verse 75

किं त्रस्तनयनाश्चैव समरे परिनिर्जिताः । न युक्तमेतच्छूराणां विशेषाद्दैत्यजन्मनाम्

સમરમાં પરાજિત થઈ તમે બધા ભયભીત નજરે કેમ ભાગો છો? આ શૂરવીરોને—વિશેષ કરીને દૈત્યકુળમાં જન્મેલાને—યોગ્ય નથી.

Verse 76

राज्ञश्च तारकस्यापि दर्शयिष्यथ किं मुखम् । विरतानां रणाच्चासौ क्रुद्धः प्राणान्हरिष्यति

રાજા તારકને તમે કયો મુખ બતાવશો? જો તમે રણભૂમિમાંથી પાછા હટશો તો તે ક્રોધિત થઈ તમારા પ્રાણ જ હરી લેશે.

Verse 77

इति ते प्रोच्यमानापि नोचुः किंचिन्महासुराः । शीतेन नष्टश्रुतयो भ्रष्टवाक्याश्च ते तथा

આ રીતે કહ્યા છતાં તે મહાસુરોએ કશું જ ન કહ્યું. શીતથી પીડાઈ તેમની શ્રવણશક્તિ નષ્ટ થઈ અને વાણી પણ તૂટી ગઈ.

Verse 78

मूकास्तथाभवन्दैत्या मृतकल्पा महारणे । तान्दृष्ट्वा नष्टचेतस्कान्दैत्याञ्छीतेन पीडितान्

તે મહારણમાં દૈત્યો મૂંગા બની ગયા, જાણે મૃત સમાન. શીતથી પીડિત અને ચેતના ગુમાવેલા તે દૈત્યોને જોઈને…

Verse 79

मत्वा कालक्षमं कार्यं कालनेमिर्महासुरः । आश्रित्य मानवीं मायां वितत्य च महावपुः

કાર્ય માટે સમય યોગ્ય છે એમ માની મહાસુર કાલનેમિએ માનવી માયાનો આશ્રય લીધો અને પોતાનું મહાવપુ વિસ્તરાવ્યું.

Verse 80

पूरयामास गगनं विदिश एव च । निर्ममे दानवेन्द्रोऽसौ शरीरेभास्करायुतम्

તેણે આકાશ અને સર્વ દિશાઓને પણ ભરિ દીધી. તે દાનવેન્દ્રે દસ હજાર સૂર્યોના તેજથી પ્રજ્વલિત દેહ રચ્યો.

Verse 81

दिशश्च विदिशश्चैव पूरयामास पावकैः । ततो ज्वालाकुलं सर्वं त्रैलोक्यमभवत्क्षणात्

તેણે દિશાઓ અને વિદિશાઓને અગ્નિથી પરિપૂર્ણ કરી દીધી. તત્ક્ષણે જ સમગ્ર ત્રિલોક જ્વાળાઓથી છલકાઈ ઊઠ્યું.

Verse 82

तेन ज्वालासमूहेन हिमां शुरगमद्द्रुतम् । ततः क्रमेण विभ्रष्टं शीतदुर्दिनमाबभौ

તે જ્વાલાસમૂહથી હિમ તરત જ દૂર થઈ ગયું. પછી ક્રમે કરીને તે કઠોર શીતદુર્દિન પણ વિખેરાઈ અંત પામ્યું.

Verse 83

तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः

કાલનેમિની માયાથી દાનવેન્દ્રોનું તે મહાબળ ઉપજ્યું. દાનવસેના ફરી સંજ્ઞા પામેલી જોઈ, ક્રોધથી આંખના ખૂણા લાલ થયેલા દિવાકરે અરુણને દહકતા તેજથી કહ્યું.

Verse 84

दिवाकर उवाच । नयारुण रथं शीघ्रं कालनेमिरथो यतः

દિવાકરે કહ્યું— “હે અરુણ, રથને ઝડપથી હાંક; જ્યાં કાલનેમિનો રથ છે ત્યાં.”

Verse 85

विमर्दे तत्र विषमे भविता भूतसंक्षयः । जित एषशशांकोऽथ वयं यद्बलमाश्रिताः

“તે ભયંકર અથડામણમાં પ્રાણીઓનો મહાસંહાર થશે. છતાં આ ‘શશાંક-ધ્વજ’ પણ જીતાશે, કારણ કે અમે તે પ્રભુબળનો આશ્રય લીધો છે.”

Verse 86

इत्युक्तश्चोदयामास रथं गरुडपूर्वजः । रथे स्थितोऽपि तैरश्वैः सितचामरधारिभिः

આ રીતે કહ્યા પછી ગરુડના અગ્રજે રથને વેગથી હાંક્યો. રથ પર સ્થિત હોવા છતાં તે અશ્વો અને શ્વેત ચામરધારીઓથી શોભિત હતો.

Verse 87

जगद्दीपोऽथ भगवाञ्जग्राह विततं धनुः । शरौघो वै पांडुपुत्र क्षिप्रमासीद्विषद्युतिः

પછી જગતના દીપક એવા ભગવાને સંપૂર્ણ તાણેલું ધનુષ્ય ધારણ કર્યું. હે પાંડુપુત્ર, વિષ જેવી તેજસ્વી કાંતિ ધરાવતો બાણસમૂહ તત્ક્ષણે પ્રગટ થયો.

Verse 88

शंबरास्त्रेण संधाय बाणमेकं ससर्ज ह । द्वितीयं चेन्द्रजालेनायोजितं प्रमुमोच ह

શંબરાસ્ત્રથી સંધાન કરીને તેણે એક બાણ છોડ્યું. પછી ઇન્દ્રજાળથી યુક્ત કરેલું બીજું બાણ પણ તેણે પ્રક્ષેપિત કર્યું.

Verse 89

शंबरास्त्रं क्षणाच्चक्रे तेषांरूपविपर्ययम् । देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्

ક્ષણમાં જ શંબરાસ્ત્રે તેમના રૂપો ઉલટાવી દીધા. દેવો દાનવરૂપે અને દાનવો દેવરૂપે દેખાયા.

Verse 90

मत्वा सुरान्स्वकानेव जघ्ने घोरास्त्रलाघवात् । कालनेमी रुषाविष्टः कृतांत इव संक्षये

દેવોને પોતાના જ પક્ષના માનીને તેણે ભયંકર અસ્ત્રોની ઝડપી કળાથી તેમને ઘાયલ કરી પાડી દીધા. ક્રોધાવેશમાં કાલનેમિ સંહારકાળે કૃતાંત સમો પ્રચંડ બન્યો.

Verse 91

कांश्चित्खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः । कांश्चिद्गदाभिर्घोराभिः कांश्चिद्धोरैः परश्वधैः

કેટલાંકને તેણે તીક્ષ્ણ ખડ્ગથી ઘાયલ કર્યા, કેટલાંકને લોખંડના બાણોની વર્ષાથી; કેટલાંકને ભયંકર ગદાઓથી, અને કેટલાંકને ભીષણ પરશુઓથી સંહાર્યા.

Verse 92

शिरांसि केषाचिदपातयद्रथाद्भुजांस्तथा सारथींस्चोग्रवेगान् । कांश्चित्पिपेषाथरथस्य वेगात्कांश्चित्तथात्यद्भुतमुष्टिपातैः

કેટલાંકના મસ્તક તેણે રથ પરથી નીચે પાડી દીધા, તેમજ કેટલાંકની ભુજાઓ અને ઝડપી સારથીઓને પણ. કેટલાંકને રથના વેગથી પીસી નાખ્યા, અને કેટલાંકને અદ્ભુત મુષ્ટિપ્રહારો વડે ઢાળી દીધા.