Adhyaya 59
અધ્યાયની શરૂઆતમાં શૌનક ઋષિ સૂતને પૂછે છે—પૂર્વે ઉલ્લેખિત અદભુત પાવનતા શું છે, ‘સિદ્ધલિંગ’ સંદર્ભે કોણ કોણ જોડાયેલા છે, તેમની સિદ્ધિઓ શું છે, અને કૃપાથી સફળતા કેવી રીતે મળે? સૂત (ઉગ્રશ્રવા) કહે છે કે તેઓ દ્વૈપાયન વ્યાસ પાસેથી સાંભળેલી પરંપરા મુજબ કથા કહેશે. પછી વાર્તા મહાભારતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પ્રવેશે છે—પાંડવો ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં સ્થિર થયા પછી સભામાં ચર્ચા કરતા હોય ત્યારે ઘટોત્કચ આવે છે. ભાઈઓ અને વાસુદેવ તેનું સ્વાગત કરે છે; યુધિષ્ઠિર તેની કુશળતા, રાજ્યવ્યવસ્થા અને માતાની સ્થિતિ પૂછે છે. ઘટોત્કચ કહે છે કે તે શાંતિ-વ્યવસ્થા જાળવે છે, માતાની આજ્ઞાથી પિતૃભક્તિ કરે છે અને કુલમાન રક્ષવા ઇચ્છે છે. પછી યુધિષ્ઠિર ઘટોત્કચ માટે યોગ્ય લગ્ન વિષે શ્રીકૃષ્ણની સલાહ લે છે. કૃષ્ણ પ્રાગ્જ્યોતિષપુરની એક અત્યંત પરાક્રમી કન્યાનું વર્ણન કરે છે—દૈત્ય મુર (નરક સાથે સંબંધિત) ની પુત્રી. તેઓ કહે છે કે પૂર્વ સંઘર્ષમાં દેવી કામાખ્યાએ મધ્યસ્થતા કરીને તેને ન મારવાની આજ્ઞા આપી, યુદ્ધવરદાન આપ્યાં અને નિર્ધારિત સંયોગ જાહેર કર્યો—તે ઘટોત્કચની પત્ની બનશે. કન્યાની શરત છે—જે મને પડકારમાં હરાવશે, તેને જ હું વરું; ઘણા વરોએ પ્રયત્નમાં પ્રાણ ગુમાવ્યા. સભામાં ચર્ચા થાય છે—યુધિષ્ઠિર જોખમની ચિંતા કરે છે, ભીમ ક્ષત્રિયધર્મ અને કઠિન કાર્યની આવશ્યકતા કહે છે, અર્જુન દૈવી વાણીનું સમર્થન કરે છે, અને કૃષ્ણ ત્વરિત પગલું ભરવા પ્રેરે છે. ઘટોત્કચ વિનયથી આ મિશન સ્વીકારે છે અને પિતૃ-કુલની પ્રતિષ્ઠા જાળવવાનો સંકલ્પ કરે છે; કૃષ્ણ આશીર્વાદ અને ઉપાય આપી તેને વિદાય કરે છે, અને ઘટોત્કચ આકાશમાર્ગે પ્રાગ્જ્યોતિષ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् । महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्
શૌનક બોલ્યા—હે સૂત! આ અતિ અદ્ભુત છે—ગુપ્તક્ષેત્રનું પાવન મહાત્મ્ય. તેનું મહાન, અતુલ્ય માહાત્મ્ય કીર્તિત થયું છે, જે હર્ષ વધારનારું છે.
Verse 2
पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने । इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति
અને ફરી—સિદ્ધલિંગના માહાત્મ્યના કીર્તનમાં અગાઉ જે કહેવાયું હતું કે, જેના પ્રસાદથી ‘સિદ્ધમાતા’ નિશ્ચયે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 3
विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च । को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा
‘વિજય’ નામનો તે પુણ્યાત્મા ચંડિલનો સહાયક બન્યો. તો ‘ચંડિલ’ નામનો તે કોણ છે, અને એ જ રીતે ‘વિજય’ નામનો તે કોણ છે?
Verse 4
कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः
અને સિદ્ધમાતાના પ્રસાદથી તેણે સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી? આ તત્ત્વપૂર્વક અમને કહો; કારણ કે સાંભળવા અમને બહુ કૌતૂહલ છે.
Verse 5
सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् । उग्रश्रवा उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत
સત્પુરુષોના ચરિત્રનું શ્રવણ કરતાં કોને કૌતુક ન થાય? ઉગ્રશ્રવા બોલ્યા—હે વિપ્રો, તમે સારો પ્રશ્ન કર્યો; ભલે વિષય બહુ પ્રાચીન અને દૂરકાળનો હોય.
Verse 6
श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः । पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः
દ્વૈપાયન (વ્યાસ)ના મુખેથી મેં જે કથા સાંભળી છે, તે જ અહીં તમને કહું છું. પ્રાચીન કાળે પાંડવોએ દ્રુપદરાજની પુત્રીને પ્રાપ્ત કરી.
Verse 7
धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् । रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः
પછી ધૃતરાષ્ટ્રના નિર્ણય મુજબ તેઓ ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં વસ્યા. ત્યાં એક સમયે પાંડવોનું રક્ષણ વાસુદેવે કર્યું.
Verse 8
उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः । देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने
સભામધ્યે બેઠા રહી તેઓ અનેક પ્રકારની ચર્ચાઓ કરવા લાગ્યા—દેવર્ષિ, પિતૃગણ, ભૂતગણ તથા રાજાઓની પણ કીર્તિનું વર્ણન કરતાં.
Verse 9
क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः । तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्
ત્યારે ત્યાં ભીમપુત્ર ઘટોત્કચ આવી પહોંચ્યો. તેને જોઈ પાંચેય ભાઈઓ અને પરાક્રમી વાસુદેવ પણ (આદરથી) ઊભા થયા.
Verse 10
उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः । स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः
તેઓ સહસા પોતાના આસન પરથી ઊઠીને આનંદપૂર્વક તેને આલિંગન કરવા લાગ્યા. અને ભીમપુત્ર વિનમ્ર થઈ નમીને તેમને પ્રણામ કર્યો.
Verse 11
साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः । आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि
પછી રાજાએ આશીર્વાદ આપી તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો. સ્નેહથી તેના મસ્તકને સૂંઘી (ચૂમી) જનસભામાં તેને સંબોધ્યો.
Verse 12
युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પુત્ર, તું ક્યાંથી આવ્યો છે અને ક્યાં ક્યાં ફર્યો છે? શું તું થોડો સમય સુખથી રહે છે અને તારા મામાના રાજ્યમાં યોગ્ય રીતે સેવા કરે છે?
Verse 13
कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा । हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः
દેવો, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને સાધુઓ પ્રત્યે કોઈ પણ ક્યારેય અહિત ન કરે. આ હૈડંબને પ્રિય છે અને અમારા પ્રભુ ધર્મરાજને પણ પ્રિય છે.
Verse 14
हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः
હેડંબનું સમગ્ર વન અને તેના સૈન્યરૂપ રાક્ષસો—હે સાધુ, તારા રક્ષણથી તેઓ પ્રજાક્ષેમ કરનાર બનીને વિકાસ પામે છે.
Verse 15
कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी । कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता
શું તારી માતા ખરેખર આનંદિત છે—જે અમારે માટે અતિ પ્રિયકાર્ય કરનાર છે—જે પૂર્વે કન્યા અવસ્થામાં ભીમને ત્યજી માનનીય પતિને વર્યો હતો?
Verse 16
इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् । हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः
ધર્મરાજે પૂછતાં હૈડંબીપુત્ર સ્મિત સાથે બોલ્યો—“તે દુષ્ટ આચરણવાળા મામા હણાયા પછી મને (કાર્યભાર માટે) નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો.”
Verse 17
तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् । माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता
તે રાજ્યને સુશાસનમાં સ્થાપી હું દુષ્ટોને દમન કરતો ફરું છું. મારી માતા—દેવીસ્વરૂપા—કુશળ છે અને દિવ્ય તપમાં આશ્રિત છે.
Verse 18
मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव । सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः
તે મને હંમેશાં કહેતી—“પુત્ર, પિતૃઓ પ્રત્યે ભક્તિ કરનાર બન.” તેથી માતાના વચન સાંભળી હું મેરુ પર્વતના પાદથી અહીં આવ્યો છું.
Verse 19
प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा । आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् । भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्
ભક્તિથી નમ્ર થયેલા ચિત્તથી હું આપ સૌને પ્રણામ કરું છું. અને તમે પોતાને જે મહાન પ્રયોજનમાં નિયોજિત કર્યા છે, તેમાંથી કયું મહાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.
Verse 20
यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् । अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्
જે પુત્ર સદા શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃઓની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે, તે ઊર્ધ્વ લોકોને જીતે છે અને આ લોકમાં પણ કીર્તિમાન બને છે।
Verse 21
सूत उवाच । इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः । उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्
સૂત બોલ્યા—એવું કહેનાર તેને રાજાએ વારંવાર આલિંગન કર્યું. પછી ધર્મરાજ આનંદાશ્રુથી ગદગદ વાણીમાં પુત્રને કહ્યું।
Verse 22
त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे
તમે જ અમારી તરફથી ભક્તિ કરો છો અને તમે જ સદા અમારા સહાયક બની રહો છો।
Verse 23
एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः । इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः
આ જ કારણથી, હે હૈડંબે, સાધુજન પુત્રોની ઇચ્છા કરે છે; એવા પુત્રો ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં તારણ કરે છે।
Verse 24
अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् । माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः
નિશ્ચયે જેવી માતા હોય તેવી જ સંતાન થાય. તમારી માતા દૃઢ ભક્તિમતી છે; તેથી તમે પણ નિઃસંદેહ એવા જ છો।
Verse 25
अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः । या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता
અહો દેવી! મારી પ્રિય વધૂ અતિ દુષ્કર કાર્ય કરી રહી છે. પતિની શ્રી-સંપત્તિ અને સુખ-વૈભવને લંઘીને તેણે માત્ર તપસ્યાનો જ આશ્રય લીધો છે.
Verse 26
नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् । या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता
નિશ્ચયે મારી પત્નીને ન કામના સાથે, ન ભોગ-વિલાસ સાથે જરાય કામ નથી. પુત્રસુખ દેખાતું હોવા છતાં તેણે પરલોક-કલ્યાણ માટેનો માર્ગ અપનાવ્યો છે.
Verse 27
दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् । कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्
સ્ત્રી દુષ્કુલીન હોવા છતાં જો તે ભક્ત હોય અને ભક્તિમાન સંતાનને જન્મ આપે, તો હું એ જ કુળને સાચું કુલિન માનું છું—આ મારું ઉત્તમ મત છે.
Verse 28
एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः । धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्
આ રીતે અનેક વચનો કહીને રાજા ધર્મરાજે કેશવને સંબોધીને આગળનું વચન કહ્યું.
Verse 29
पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् । जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः
હે પુંડરીકાક્ષ! આ ભીમમાંથી કેવી રીતે જન્મ્યો તે તમે જાણો છો. જન્મતાની સાથે જ તે યુવાનાવસ્થામાં સ્થિત, મહાબળવાન હતો.
Verse 30
अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् । सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्
આઠ દિવ્ય યોનિઓમાં જન્મ અને યૌવન તરત જ પ્રગટ થાય છે; તેથી તેના વિષયમાં પણ ક્ષણમાત્રમાં યૌવન આવ્યું।
Verse 31
तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे । उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्
અતએવ, હે કૃષ્ણ, તેના માટે યોગ્ય પત્ની શોધવાની મને સદા ચિંતા રહે છે. ખરેખર, હૈડંબ માટે યોગ્ય કન્યા હું ક્યાંથી લાવું?
Verse 32
तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च । हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव
અતએવ, હે સર્વજ્ઞ કૃષ્ણ, ત્રિલોકને પણ જાણનાર હે યાદવ—હૈડંબ માટે યોગ્ય પત્નીઓ કોણ તે કૃપા કરીને કહો।
Verse 33
सूत उवाच । एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः । धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्
સૂત બોલ્યા—ધર્મરાજે એમ કહ્યે પછી જનાર્દને ક્ષણમાત્ર વિચાર કર્યો અને પછી સુવિચારિત, ગોઠવેલા શબ્દોમાં ધર્મરાજને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 34
अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् । सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे
હે રાજન, એક વાત કહું—તેના માટે શુભ અને યોગ્ય કન્યા છે; હું કહું છું. તે હાલમાં રમ્ય અને ઉત્તમ પ્રાગ્જ્યોતિષપુરમાં વસે છે।
Verse 35
सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्
હે પાર્થ! તે અદ્ભુત કર્મો કરનાર દૈત્ય મુરાની પુત્રી છે; એ જ મુર નરક દૈત્યનો પ્રાણતુલ્ય પ્રિય સખા બન્યો હતો.
Verse 36
स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः
તે ભયંકર (મુર) પાશો અને દુર્ગોથી સજ્જ હોવા છતાં મારા દ્વારા હણાયો; અને નરક પણ દુષ્કર્મી હતો—આ બધું તું સર્વથા જાણે છે.
Verse 37
ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा
પછી મારા દ્વારા દૈત્ય મુર હણાયો ત્યારે તેની પુત્રી મને યુદ્ધ કરવા આવી—અતિવીર્યવાળી ભયંકર કામકટંકટા.
Verse 38
तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः
પછી તે મહાયુદ્ધમાં, ખડ્ગ અને ખેટક ધારણ કરનાર તેણી સાથે મેં યુદ્ધ કર્યું—મારા ઉત્તમ શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા મહાબાણોથી.
Verse 39
खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्
મુરાની પુત્રીએ ખડ્ગથી મારા બાણોને કાપી નાખ્યા; અને નજીક આવી એ જ ખડ્ગથી ગરુડના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 40
स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्
મોહથી આવૃત ગરુડ અચેતન થયો. ત્યાર પછી તેણીનો વધ કરવા મેં મારું ચક્ર ઉંચક્યું.
Verse 41
चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्
તે રણભૂમિમાં મને ચક્ર ઉંચકેલું જોઈ, કામાખ્યા નામની દેવી મારા સમક્ષ ઊભી રહી વચન બોલી.
Verse 42
नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्
હે પુરુષોત્તમ, તમે એને હણવા યોગ્ય નથી; એની રક્ષા કરો. મેં એને અજેયતા તથા ખડ્ગ અને ઢાલ આપ્યા છે.
Verse 43
बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता
રણમાં તમારી બુદ્ધિ અપ્રતિમ છે અને શક્તિ પરમ છે; છતાં, હે મુરપુત્રી, ત્રણ રાત્રિમાં પણ તમે માધવને જીતી શક્યા નથી.
Verse 44
एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे
એવું કહ્યા પછી મેં દેવીને કહ્યું—‘જુઓ, હું હવે યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થાઉં છું; હે શુભે, તું પણ એને રોક.’
Verse 45
ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् । भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन
ત્યારે કામાખ્યાએ તે ભક્ત સ્ત્રીને આલિંગન કરીને કહ્યું— “ભદ્રે, રણમાંથી પાછી વળ; આને કોઈ રીતે પણ મારવું શક્ય નથી।”
Verse 46
शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः । नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्
રણમાં અપરાજેય એવા માધવને કોઈ પણ સમરમાં પરાજિત કરી શકતું નથી. ભૂતકાળમાં નહોતો, વર્તમાનમાં નથી, ભવિષ્યમાં પણ નહીં હોય— જે યુદ્ધમાં તેને જીતે.
Verse 47
अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः । तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे
હે પુત્રી, સ્વયં ત્ર્યંબક (શિવ) પણ એને વશ કરી શકતા નથી; તો બીજો કોણ? તેથી હે શુભે, ભાવિ શ્વશુર માનીને તેને નમસ્કાર કર.
Verse 48
रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् । अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि
આ યુદ્ધમાંથી પાછી વળ— આ જ સ્પષ્ટ રીતે તને યોગ્ય છે. કારણ કે તું તેના ભાઈ ભીમની વહુ બનશે.
Verse 49
तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् । न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते
અતએવ ભદ્રે, જનાર્દનને શ્વશુર માનીને સન્માન આપ. અને હે પંડિતે, પિતાને લઈને તારે શોક કરવો નહીં.
Verse 50
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च । बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते
જે જન્મ્યો છે તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; અને જે મર્યો છે તેને પુનર્જન્મ પણ નિશ્ચિત છે. આ સત્ય ઘણાં જાણે છે—કહો, તેને કોણ રોકી શકે?
Verse 51
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च । कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्
ઋષિઓ, દેવો, મહાસુરો, ત્રૈવિદ્ય વિદ્યાના નિષ્ણાતો, પુરુષો અને રાજાઓ—સમય આવે ત્યારે એકમાત્ર મૃત્યુ કોના પર પડતું નથી? પર-અપરનું તત્ત્વ જાણનાર અહીં કદી મોહ પામતો નથી.
Verse 52
श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् । सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्
નિશ્ચયે આ જનાર્દનના હાથે તારા પિતાનું મૃત્યુ પ્રશંસનીય છે; તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ વૈષ્ણવ ધામે ગયો છે.
Verse 53
एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा । त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्
મેં ‘કામાખ્યા’ નામે એમ કહ્યે ત્યારે તે કામકટંકટાએ ક્રોધ ત્યજી, પોતાને સંયમમાં રાખી, અંગોને સ્થિર કરી, ભક્તિપૂર્વક મને પ્રણામ કર્યો.
Verse 54
तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ । अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારે મેં તેને આશીર્વાદ સાથે કહ્યું—“આ જ નગરમાં નિવાસ કર; ભગદત્ત દ્વારા તારી વિશેષ પૂજા થશે.”
Verse 55
मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः । स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा
મેં અને ભૂદેવી સાથે મળીને ભગદત્તને રાજા બનાવ્યો. તે પોતાના શ્વશુરની જેમ તારી અનેકવિધ પૂજા કરશે.
Verse 56
वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि । एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्
“અહીં વસીને તું તે વીર હૈડિંબને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરીશ.” એમ કહી મૌર્વી દેવીને આશ્વાસન આપી મેં તેને વિદાય આપી.
Verse 57
सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च । ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः
તે ત્યાંના નગરમાં રહી ગઈ અને હું શક્રના ધામે ગયો. પછી દ્વારવતી પહોંચીને હું તારી સાથે મળ્યો.
Verse 58
एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा । कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते
આ રીતે તે શુભ સ્ત્રી હૈડિંબની યોગ્ય પત્ની બની—કામાખ્યાના ઘોર યુદ્ધમાં ભયંકર અને વીજળી જેવી તેજસ્વી દેખાતી.
Verse 59
न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः । साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्
મેં તેના રૂપસૌંદર્યનું વર્ણન કર્યું નથી, કારણ કે તે શ્વશુરની દૃષ્ટિને યોગ્ય નથી. ખરેખર, સદ્ગુણી પુરુષ માટે સર્વ સ્ત્રીઓના રૂપનું વિસ્તૃત વર્ણન કરવું અનુચિત છે.
Verse 60
पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया । यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्
પછી તેણીએ બીજી એક શરત નક્કી કરી—સાંભળો: જે પુરુષ પ્રશ્નમાં મને નિરુત્તર કરી પરાજિત કરે, તે જ વિજયી ગણાશે।
Verse 61
यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति । एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः
“જે મારી શક્તિનો સમકક્ષ હશે, તે જ મારો પતિ થશે.” આ શરત સાંભળી ઘણા દૈત્ય અને રાક્ષસો આગળ આવ્યા।
Verse 62
तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया । यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत
તેણીને જીતવા તેઓ ગયા; પરંતુ જીતવાનો પ્રયત્ન કરીને પણ તેણીના હાથે જ માર્યા ગયા. જે જે પહેલાં તેણી પાસે ગયો, તે ફરી પાછો ફર્યો નહીં।
Verse 63
वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः । एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि
જેમ પતંગિયાંનો ઝુંડ દહકતી અગ્નિની તેજસ્વી પ્રભાને જીતવા ધૃષ્ટતા કરે, તેમ જ એવી ભયંકર મૌર્વીને જીતવા વિચારવું પણ ધૃષ્ટતા છે।
Verse 64
घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्
મહાપરાક્રમી ઘટોત્કચ જ નિશ્ચિત રીતે તેનો પતિ થશે।
Verse 65
युधिष्ठिर उवाच । अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् । क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તેમાં સર્વ ગુણો હોવા છતાં જો એક મહાદોષ મોટો હોય, તો તે ગુણોનો શું લાભ? વિષમિશ્રિત દૂધથી શું ફળ?
Verse 66
प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् । क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्
માત્ર ઉતાવળા સાહસથી પ્રાણથી પણ પ્રિય ભીમસેનને હું કેવી રીતે ત્યજી દઉં? અને તમારા શુદ્ધ તથા વિદ્વત્તાપૂર્ણ વચનોને કેવી રીતે નકારી દઉં?
Verse 67
अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन । बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि
હે જનાર્દન, દેશે દેશે અન્ય સ્ત્રીઓ પણ છે. તેમાંમાંથી કોઈ ઉત્તમ કન્યાનું નામ તમે કહેવા યોગ્ય છો.
Verse 68
भीम उवाच । सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् । राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे
ભીમે કહ્યું—કેશવે યોગ્ય રીતે કહ્યું છે; તેના વચનો ઉત્તમ અને બહુઅર્થસભર છે. પરંતુ રાજાએ સ્નેહવશ જે કહ્યું, તે મને ગમતું નથી.
Verse 69
कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः । करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च
ક્ષત્રિયનું પરાક્રમ દુઃસાધ્ય કાર્યોમાં જ લગાવવું જોઈએ—જેમ હાથીઓના ઝુંડમાં ગજરાજ, મૃગોમાં નહીં.
Verse 70
आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः । सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते
સર્વ શ્રેષ્ઠ વીરોએ સાચી કીર્તિ દ્વારા પોતાના આત્માને સર્વથા માન આપવો જોઈએ. અને દુષ્કર કાર્ય સિદ્ધ કર્યા વિના એવી કીર્તિ કેવી રીતે જન્મે?
Verse 71
न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् । येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति
હે પાર્થ, હૈડંબેરનું રક્ષણ પોતાના વશમાં નથી. જે વિધાતા બની તેને તને આપ્યો છે, તે જ તેને પાલન કરીને રક્ષશે.
Verse 72
सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता । तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः
સર્વોચ્ચ પદ પર આરોહણ કરવા વિવેકીએ સર્વ રીતે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. દૈવવશાત્ સિદ્ધિ ન થાય તો તેમાં જ્ઞાનીનો દોષ નથી.
Verse 73
यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा । तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्
જેમ દેવવ્રતે એકલાએ પૂર્વે કાશીરાજની પુત્રીઓનું હરણ કર્યું હતું, તેમ હૈડંબી પણ એકલાએ જ વિલંબ વિના મૌર્વીને પ્રાપ્ત કરજો.
Verse 74
अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे
અર્જુને કહ્યું: ભીમે કહેલું આ વચન માત્ર પુરુષાર્થપર છે; પરંતુ દૈવ કારણ હોવાથી જે નિર્બળ લાગે છે તે મને પ્રબળ જણાય છે.
Verse 75
न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् । भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति
કામાખ્યા દેવી કદી અસત્ય બોલતી નથી; તેમણે પૂર્વે કહ્યું હતું—“હે ભદ્રે, ભીમસેનનો પુત્ર તારો હાથ વિવાહમાં ગ્રહણ કરશે.”
Verse 76
अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः । इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते
આ કારણથી ઘટોત્કચ તત્કાળ ત્યાં જાય. હે કૃષ્ણ, આ મને ગમે છે; તને શું ગમે છે, કહો.
Verse 77
कृष्ण उवाच । रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः । न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन
કૃષ્ણ બોલ્યા—તમારા અને મહાત્મા ભીમના વચનો મને પ્રિય છે. બુદ્ધિ અને પરાક્રમમાં ભીમસેન સમાન કોઈ નથી.
Verse 78
अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् । तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे
મારો અંતરાત્મા પણ જાણે છે કે મુરાની પુત્રી તો જાણે પ્રાપ્ત જ થઈ ગઈ છે. તેથી હૈડંબી ત્વરિત જાય; અને તું પણ, પુત્ર, શું માને છે?
Verse 79
घटोत्कच उवाच । न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः । प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः
ઘટોત્કચ બોલ્યો—પૂજનીયોના આગળ પોતાના ગુણ કહેવા યોગ્ય નથી. સદ્ગુણો પોતે જ પ્રકાશે છે, જેમ સૂર્યના કિરણો.
Verse 80
सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः । लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः
હું સર્વ રીતે તે જ કરીશ, જેના દ્વારા મારા નિર્મળ પિતૃ—પાંડવો—મારા, પોતાના પુત્રના કારણે, સભાઓમાં કદી લજ્જિત ન થાય.
Verse 81
एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् । जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत
આવું કહી મહાબાહુ ઊભો થયો અને તેમને પ્રણામ કર્યો; પિતૃઓના જય-આશીર્વાદથી બળવાન બની તે પ્રસ્થાન કરવા ઇચ્છ્યો.
Verse 82
तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः । कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्
તેને જવા ઉત્સુક જોઈ જનાર્દને તેને અભિનંદન કરીને કહ્યું—“કથા કહેવાના સમયે મને સ્મરો; હું જય આપનાર છું.”
Verse 83
यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते । इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्
“હું તારી અતિ દુર્ભેદ્ય બુદ્ધિ વધારું અને તારો બળ પણ વૃદ્ધિ પામે”—એવું કહી કૃષ્ણે તેને આલિંગન કર્યું અને આશીર્વાદ સાથે વિદાય આપ્યો.
Verse 84
ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः । वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये
પછી હિડિમ્બાનો મહૌજસ્વી પુત્ર—સૂર્યાક્ષ, કાલાક્ષ અને મહોદર સાથે—આકાશમાર્ગે ચડી, દિવસ ઢળતાં ‘પ્રાગ્જ્યોતિષ’ નામના તે નગરમાં ગયો.