Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

અતિથિ બોલ્યા—હે બાળ કમઠ! તત્ત્વો વિષેનો તારો ઉપદેશ સરળ બુદ્ધિને પણ અનુરૂપ છે. હું ફરી શરીરના લક્ષણો સાંભળવા ઇચ્છું છું; તે મને કહો।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

કમઠ બોલ્યા—આ શરીર બ્રહ્માંડને જેમ અનુરૂપ છે તેમ સાંભળો. પગના તળિયાનો મૂળ ભાગ પાતાળ છે અને પગનો આગળનો ભાગ રસાતળ છે।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

ગુલ્ફ (ટખા) તલાતળ છે અને તેની પિંડળીઓ મહાતળ છે. ઘૂંટણ સুতળ, જાંઘો વિતળ, અને કટિ અતળ છે।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

નાભિને મહીતળ કહે છે અને ઉદર ભુવર્લોક છે. ઉરઃસ્થળ સ્વર્લોક, ગ્રીવા મહર્લોક, અને મુખ જનલોક છે।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

નેત્રોને તપોલોક કહે છે અને મસ્તકના શિખરદેશને સત્યલોક. જેમ પૃથ્વી પર સાત દ્વીપો સ્થિત છે, તેમ જ—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

તેમ જ અહીં સાત ધાતુઓ છે—મારી પાસેથી તેમના નામ જાણો: ત્વચા, રક્ત, માંસ, મેદ, અસ્થિ, મજ્જા અને શુક્ર—આ ધાતુઓ છે.

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

અહીં અસ્થિઓની સંખ્યા ત્રણસો સાઠ કહેવાય છે; અને નાડીઓની સંખ્યા ત્રણ લાખ તરીકે વર્ણવાઈ છે.

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

છપ્પન હજાર (નાડી-માર્ગો) અને તેના ઉપરાંત વધુ નવ છે. તે દેહમાં રસને એમ વહન કરે છે જેમ પૃથ્વી પર નદીઓ જળ વહન કરે છે.

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

સાડા ત્રણ કરોડ રોમોથી શરીર સર્વત્ર ઢંકાયેલું છે. તે બે પ્રકારના માનવામાં આવે છે—સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ, દૃશ્ય અને અદૃશ્ય.

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

મારા દ્વારા કહાતા છ મુખ્ય અંગો સાંભળો—બે ભુજાઓ, બે જાંઘો, મસ્તક અને ઉદર।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

અહીં આંતરડાં પણ ત્રણ કહેવાય છે; તેનું માપ સાડા ત્રણ વ્યામ છે. સ્ત્રીઓ માટે તે ત્રણ વ્યામ—એવું વેદવિદ્ દ્વિજ કહે છે।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

હૃદયમાં એક કમળ કહેવાય છે—તેની નાળ ઉપર તરફ અને મુખ નીચે તરફ હોય છે. હૃદય-કમળના ડાબે પ્લીહા અને જમણે યકૃત રહે છે।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

હે દ્વિજ, (દેહદ્રવ્યો) મજ્જા, મેદ અને વસાઃ તેમજ મૂત્ર, પિત્ત, શ્લેષ્મા અને મલ પણ કહેવાયા છે।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

અહીં અંતિમ રક્તના ગર્તા (આધાર) બે અંજલિ પ્રમાણના માન્યા છે. તે આગળ વહેતા રહી દેહને નિશ્ચયે ધારણ કરે છે।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

સીવન્યો સાત કહેવાય છે; તેમાંની પાંચ શિરમાં સ્થિત છે. એક મેઢ્ર (લિંગ) સુધી જાય છે અને એક તેવી જ રીતે જિહ્વા સુધી જાય છે, હે દ્વિજ।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

અહીં સર્વ નાડીઓ નાભિ-પદ્મમાંથી ઉત્પન્ન થઈ પ્રવર્તે છે. તેમાં શિર સુધી પહોંચતી શ્રેષ્ઠ નાડીઓ સુષુમ્ના, ઇડા અને પિંગલા છે.

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

નાસિકા-દ્વાર સુધી પહોંચીને તે દેહની વૃદ્ધિ અને ધારણ માટે સ્થિત રહે છે. ત્યાં વાયુ, અગ્નિ અને ચંદ્ર-તત્ત્વ પણ પ્રત્યેક પાંચ રીતે કાર્ય કરે છે.

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ વાયુના પાંચ ભેદ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે; અને દરેકના કર્મ પણ જણાવવામાં આવે છે.

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસ તથા અન્ન-પાનનો પ્રવેશ—આ પ્રાણના કર્મ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; તેનું સ્થાન કંઠથી શિર સુધી માનવામાં આવે છે.

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

મળ, મૂત્ર અને શુક્રનો ત્યાગ તથા ગર્ભસંબંધિત સ્રાવ—આ અપાન વાયુનું કર્મ કહેવાયું છે; તેનું સ્થાન ગુદાના ઉપર છે।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

સમાન વાયુ અન્નને અંદર ધારણ કરે છે, પછી તેને પચાવી વિભાજિત કરે છે; અને સર્વ નાડીઓમાં અવરોધ વિના ફરીને રસનું સંચાર કરે છે।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

વાણીની પ્રવૃત્તિ, ડકાર તથા સર્વ કર્મોમાં પ્રયત્ન—આ બધાનું કારણ ઉદાન કહેવાયું છે; તેનું સ્થાન કંઠ સુધી અને ઊર્ધ્વ ભાગના દેવસ્થાન સુધી વર્ણવાયું છે।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

વ્યાન વાયુ નિત્ય હૃદયમાં સ્થિત રહીને પણ દેહમાં સર્વત્ર સંચરે છે; તે ધાતુવૃદ્ધિ કરે છે અને પરસેવો, લાળ તથા આંખોના ઉન્મેષ-નિમેષ કરાવે છે।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

દેહમાં પાવક (અગ્નિ) પાંચ રૂપે સ્થિત છે—પાચક, રંજક, સાધક, આલોચક અને ભ્રાજક।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

પાચક, પક્વાશયમાં સ્થિત રહી, નિત્ય અન્નનું પાચન કરે છે. અને રંજક, આમાશય-પ્રદેશમાં હોવા છતાં, રસને રક્તરૂપે પરિવર્તિત કરે છે.

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

સાધક હૃદયમાં સ્થિત રહી બુદ્ધિ વગેરે માટે ઉત્સાહ ઉત્પન્ન કરે છે. આલોચક નેત્રમાં સ્થિત રહી રૂપદર્શનની શક્તિ આપે છે.

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

ત્વચામાં સ્થિત ભ્રાજક દેહને નિર્મળ કરી તેજસ્વી બનાવે છે. તેમ જ ક્લેદક, બોધક અને તર્પણ—આ પણ શ્લેષ્મ (કફ) ના રૂપો કહેવાય છે.

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

દેહમાં આલંબક વગેરે દ્વારા સોમ પાંચ રીતે કાર્ય કરે છે—એવું કહેવાય છે. ક્લેદક પક્વાશયમાં સ્થિત રહી નિત્ય અન્નને ભીનું કરી નરમ બનાવે છે.

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

બોધક રસનામાં (જીભમાં) સ્થિત રહી રસોનું યથાર્થ જ્ઞાન કરાવે છે. તર્પણ શિરમાં સ્થિત રહી તૃપ્તિરૂપ પોષણથી નેત્ર વગેરે ઇન્દ્રિયોનું પાલન કરે છે.

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

જે સર્વ સંધિઓમાં વ્યાપ્ત છે અને શ્લેષ્મ (કફ) પણ ઉત્પન્ન કરે છે, તે ‘આલંબક’ ઉરઃસ્થ રહી શરીરના સર્વ અંગોને આધાર આપી સ્થિર રાખે છે.

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

આ રીતે વાયુ, અગ્નિ અને સોમ દ્વારા આ દેહ ધારિત થાય છે. આકાશમાંથી દેહના સ્રોતાંસિ (નાડી/માર્ગો) ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાંથી જ કોષ્ઠોની આંતરિક ખાલી જગ્યા તથા વિભક્તતા પણ થાય છે.

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

અહીં પાર્થિવ તત્ત્વના અંશો જાણો—ઘ્રાણ, કેશ અને નખ; અસ્થિઓ, ધૈર્ય અને ગુરુતા; ત્વચા અને માંસ; તેમજ હૃદય અને ગુદ પણ.

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

નાભિ, મેદ, યકૃત, મજ્જા, આંતરડાં, આમાશય અને શિરાઓ; તેમજ સ્નાયુ અને પક્વાશય પણ—એવું વેદવિદ્ દ્વિજોએ કહ્યું છે.

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

નેત્રોમાં શુક્લ મંડળ કફમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેને પિતૃજ કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ કૃષ્ણ મંડળ વાતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેને માતૃજ કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

એક પક્ષ્મ-મંડળ છે, બીજું ચર્મ-મંડળ કહેવાયું છે. ત્રીજું શ્વેત-મંડળ અને ચોથું કૃષ્ણ-મંડળ કહેલું છે.

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

‘દૃઙ્-મંડળ’ પાંચમું છે; તેથી નેત્રને પંચ-મંડળયુક્ત કહેવાયું છે. અન્યોએ નેત્રના બે વધારાના ભાગ—ઉપાંગ અને અપાંગ—પણ કહ્યા છે.

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

ઉપાંગ નેત્રની કિનારી સુધી વિસ્તરે છે અને અપાંગ નાસામૂળમાં સ્થિત છે. તેમજ બંને વૃષણ પણ મેદ, અસૃક્, કફ અને માંસયુક્ત કહેવાયા છે.

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

સર્વ દેહધારીઓની જિહ્વા અસૃક્ અને માંસમયી છે. તેમજ બંને હાથોમાં, ઓષ્ઠોમાં, મેઢ્રમાં અને ગ્રીવામાં—આ રીતે છ કૂર્ચક સ્થિત છે.

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

આ રીતે અહીં સ્થિત જીવ આ દેહમાં—સપ્ત-સપ્તકરૂપે—નિવાસ કરે છે. પંચવિંશતિ-તત્ત્વાત્મક બની તે દેહમાં વ્યાપે છે, છતાં તેનું આસન મૂર્ધામાં છે.

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

ત્વચા, રક્ત અને માંસ—આ ત્રિક માતૃસમુદ્ભવ કહેવાય છે. મેદ, મજ્જા અને અસ્થિ પિતૃજ જાહેર થયાં છે; તેમજ ષટ્ ‘કૌશિક’ સમૂહ પણ તે મુજબ વર્ણવાયો છે.

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

આ રીતે પંચભૂતસમુદ્ભવ આ ભૂતમય દેહ પંચમહાભૂતજ અન્નથી જેમ વૃદ્ધિ પામે છે—તે હું તને વર્ણવીશ.

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

તે અન્ન દેહધારીઓ દ્વારા પિંડ અને કવળ રૂપે ભક્ષણ થઈ પ્રથમ સ્થૂલ આમાશયમાં પહોંચે છે. ત્યાં પ્રાણવાયુ તેના પર દ્વિવિધ રીતે ક્રિયા કરે છે.

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

અન્નમાં પ્રવેશ કરીને તે અન્નને જળથી અલગ કરે છે. જઠરાગ્નિના ઉપર જળ સ્થાપી, તે જળના ઉપર અન્નને ગોઠવે છે.

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

જળની નીચે સ્વયં પ્રાણ સ્થિત રહી અગ્નિને ધીમે ધીમે ફૂંકે છે. વાયુથી ફૂંકાયેલો તે અગ્નિ જળને અત્યંત ઉષ્ણ કરે છે.

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

તે અન્ન ઉષ્ણ જળથી સર્વ તરફથી ફરી સારી રીતે પકવાય છે. પચ્યા પછી તે દ્વિરૂપ બને છે—એક તરફ કિટ્ટ (મલ) અને બીજી તરફ રસ (પોષક સાર).

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

કિટ્ટ-ભાગ દ્વાદશ મલરૂપ અશુદ્ધિઓમાં વિભક્ત થઈ દેહમાંથી બહાર જાય છે—કાન, આંખો, નાક, જીભ, દાંત, શિશ્ન, ગુદા અને નખ વગેરે।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

રોમકૂપ પણ તેમાં જ આવે છે—આ દ્વાદશ મલના આશ્રય છે. હૃદય-પદ્મ સાથે બંધાયેલી સર્વ નાડીઓ સર્વ તરફ વ્યાપેલી છે.

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

તે નાડીઓના મુખોમાં વ્યાન પ્રાણ સૂક્ષ્મ રસને સ્થાપે છે. પછી તે રસથી સમાન પ્રાણ નાડીઓને ફરીથી પરિપૂર્ણ કરે છે.

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

ત્યારબાદ તે નાડીઓ પરિપૂર્ણ થઈ દેહમાં સર્વ તરફ વ્યાપે છે. પછી નાડીઓના મધ્યમાં રહેલા રસ પર રંજક ઉષ્મા (વર્ણદાયક તાપ) ક્રિયા કરે છે.

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

પચાતો રસ ફરી રક્તભાવને પ્રાપ્ત થાય છે. તેમાંથી ત્વચા, રોમ અને કેશ, તેમજ માંસ, સ્નાયુ, શિરાઓ અને અસ્થિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

ક્રમશઃ નખ, મજ્જા, શરીરગહ્વરોની શુદ્ધિ અને શુક્રવૃદ્ધિ થાય છે. આ રીતે અન્નનો દ્વાદશવિધ પરિણામ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

આ રીતે સંપૂર્ણ બનેલું આ શરીર પુણ્યનું કારણ બનવા માટે છે. જેમ શુદ્ધ અને ઉત્તમ રથ ભાર વહન કરવા માટે હોય, તેમ દેહ પણ પ્રયોજનસાધન માટે છે.

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

જો રથને તેલમાલિશ વગેરે અનેક પ્રયત્નોથી જાળવવામાં ન આવે, તો તે ભાર વહન કરી શકશે નહીં; તો પછી તેનાથી કયું કાર્ય સિદ્ધ થશે?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

એ જ રીતે ઉત્તમોત્તમ ભોજનથી આ દેહને પોષવાનો શું લાભ, જો તે વધ્યા પછી પણ પુણ્ય ન કરે અને પશુ સમાન જીવે?

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

અહીં શ્લોક કહે છે—જે સમય, જે દેશ અને જે વયે જેમ શુભ કે અશુભ કર્મ કરવામાં આવે, તેનું ફળ પણ તે જ રીતે ભોગવવું પડે છે।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

અતએવ અવિચ્છિન્ન સુખ ઇચ્છનારોએ હંમેશાં શુભ કર્મ કરવું જોઈએ; નહીંતર ભોગો ઉનાળામાં નાનાં પ્રવાહો સૂકી જાય તેમ તૂટી જાય છે।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

કારણ પાપથી અનેક અને અત્યંત તીવ્ર દુઃખો ઉપજે છે; તેથી પાપ કરવું નહીં, કેમ કે તે ખરેખર આત્માને પીડાવનાર છે।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

હે સાધુ, મારી શક્તિ મુજબ મેં આ પ્રશ્ન વર્ણવ્યો—પ્રાણી કેવી રીતે જન્મે છે; હવે સાંભળો કે તે કેવી રીતે પ્રલય પામે છે (મૃત્યુ પામે છે)।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

જ્યારે મનુષ્યનું આયુષ્ય અને જીવનને ધારણ કરનાર કર્મ ક્ષીણ થાય અને મરણ આવી પહોંચે, ત્યારે દેહી પોતાના કર્મના વશમાં રહી યમના કિંકરો દ્વારા ખેંચાઈ જાય છે।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

પાંચ તન્માત્રાઓ સહિત, મન-બુદ્ધિ અને અહંકારથી યુક્ત જીવ પુણ્ય-પાપમય પાશોથી બંધાઈ દેહનો ત્યાગ કરે છે।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

પુણ્યકર્મીઓ મસ્તકના સાત છિદ્રોથી બહાર નીકળે છે; પાપીઓ અધોગતિને જાય છે; પરંતુ યોગીઓ બ્રહ્મરન્ધ્રથી પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

તે જ ક્ષણે તે ‘અતિવાહિક’ નામનું શરીર ગ્રહણ કરે છે—અંગૂઠાના સાંધા જેટલું—જે માત્ર પોતાના પ્રાણોથી જ નિર્મિત છે।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

પછી તે દેહમાં સ્થિત જીવને યમના ભટો બાંધીને, જરૂરી એટલું બળ વાપરી, યમમાર્ગે લઈ જાય છે।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

તે માર્ગમાં તે તપ્ત લોખંડના પિંડ સમાન, લોખંડની ગાંઠ સમાન, દહકતી રેતી સમાન અને ગરમ તાંબાના પાત્ર સમાન પીડાય છે।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

પૃથ્વીના તળ પરથી છ્યાસી હજાર યોજન સુધી ઘસેડી પાપીને યમદૂતોએ યમપુરીમાં લઈ જાય છે।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

ક્યાંક કડક ઠંડી, ક્યાંક અતિ દુર્ગમ ઘોર અંધકાર; અને અગ્નિસ્પર્શ સમાન મુખવાળા કાગડા, કાકોલ તથા શિયાળ તેને પીડે છે।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

ક્યાંક ભયંકર રાક્ષસો તેને ભક્ષે છે; ક્યાંક ઘસેડી ને મારવામાં આવે છે; અને અતિ દાહક રેતમાં બળતો બળતો તેને આગળ હાંકવામાં આવે છે।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

માત્ર દસ મુહૂર્તમાં તે અતિ દુસ્તર માર્ગ પાર કરાવવામાં આવે છે; પરંતુ દેહધારી તે સમયને અત્યંત લાંબો—જાણે વર્ષો જેટલો—અનુભવે છે।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

પછી તેને પૂય અને રક્ત વહાવતી ભયંકર નદી પાર કરાવવામાં આવે છે—વૈતરણિ નામની—જેના કાંઠા વાળ, શેવાળ અને ચીકણી ઘાસથી ભરેલા છે।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

ત્યારે યમના કિંકરો પાપીને યમરાજના સમક્ષ ઊભો કરે છે; તે મહાભય જુએ છે—જાણે કાળ-મૃત્યુના મુખોથી ઘેરાયેલો હોય।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

પરંતુ પુણ્યકર્મી તે સમયે ખરેખર સૌમ્યરૂપ ધારણ કરેલા ધર્મરાજને સમીપ જાય છે; અને કેટલાક અન્ય જીવો પણ યમલોકના માર્ગે—માનવ આત્મા રૂપે—ગમન કરે છે।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

મરણ પછી તેમના માટે નવી યોનિનું પૂરણ (પુનર્જન્મ) થાય છે; કારણ કે એવું સાંભળવામાં આવે છે કે ‘પ્રેત’ તો મનુષ્ય જ છે, અન્ય જીવો નહીં।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

ત્યાં ધાર્મિકનું પૂજન થાય છે, અને પાપી પાશમાં બંધાય છે. હવે સાંભળ—ધાર્મિક તે માર્ગે કેવી રીતે જાય છે, હું તને કહું છું।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

જે ઉપવન અને વૃક્ષ દાન કરે છે, તેઓ ફળ-પુષ્પથી સમૃદ્ધ માર્ગે છાયાના સુખ સાથે ચાલે છે; તેમ જ છત્રદાન કરનાર નર પણ ચાલે છે।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

જે પાદુકા દાન કરે છે, તે પૂર્તધર્મમાં પરાયણ રહી વાહનો દ્વારા ગમે છે અને તૃષારહિત રહે છે. જે વાહન દાન કરે છે, તે વિમાનોથી ગમે છે; તેમજ શય્યા અને આસન દાન કરનાર પણ શુભ ગતિ પામે છે.

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

ભક્ષ્ય-ભોજ્ય દાન કરનારાઓ તૃપ્ત થઈ આગળ વધે છે. દીપદાન કરનારાઓ પ્રકાશને સાથી બનાવી ગમે છે; અને ગોદાન કરનારાઓ તે નદી સુખે તથા આરામથી પાર કરે છે.

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

જે ભક્તો શ્રીસૂર્ય, શ્રીમહાદેવ અને પુરુષોત્તમમાં અખંડ ભક્તિ ધરાવે છે, તેઓ જન્મથી જ આગળ વધે છે અને યમના અનુચરો દ્વારા પણ પૂજિત થાય છે.

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

જે મનુષ્ય જમીન, ગાય, સોનું, લોખંડ, તલ, કપાસ, મીઠું અને સાત ધાન્ય દાન કરે છે, તે સુખમય ગતિને પામે છે.

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

જે ત્યાં ગયા છે—પાપી હોય કે પુણ્યકર્મી—તેમના વિષয়ে ચિત્રગુપ્ત ત્યારે પ્રેતલોકમાં તેમની આગળની ગતિ નક્કી કરે છે.

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

તે પુરુષ પ્રેતલોકમાં એક વર્ષ વસે છે; અને તે વર્ષ પૂર્ણ થતાં તેના માટે એક દેહ રચાય છે.

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

અને સગાંઓ જે જળકુંભ તથા અન્નાદિ અર્પે છે—તેને તે દિનપ્રતિદિન ભોગવી પ્રેતભાવમાં વૃદ્ધિ પામે છે.

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

પૂર્વે અપાયેલું અન્નાદિ પણ તે સ્વયં પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ જેણે જીવનમાં કશું દાન ન કર્યું, તેના માટે દાતા મળતો નથી.

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

જે જળદાતા રહ્યો છે તે ભૂખ-તરસથી અતિશય પીડાતો નથી; અને સગાંઓ આપેલું જળ તેની પાસે જાણે નદી બનીને આવે છે.

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

ષોડશ-શ્રાદ્ધથી આરંભ થતું માસિક શ્રાદ્ધ અહીં જેનાં માટે ન કરવામાં આવે, તે પ્રેતત્વમાંથી મુક્ત થતો નથી.

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

માનવનો એક દિવસ જ પ્રેતલોકમાં એક દિવસ ગણાય છે. તેથી દિવસેદિવસ એક વર્ષ સુધી પ્રેત માટે અન્નદાન કરવું જોઈએ.

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

ત્યાં ‘શ્માશાનિક’ નામના યમસમાન ભયંકર ગણો રહે છે. શીત, પવન અને તીવ્ર તાપથી પીડિત પાપીને તેઓ ત્યાં રક્ષા કરીને પહેરો આપે છે.

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

જેમ અહીં બંધનમાં રહેલા કોઈને કઠોર માણસો પહેરામાં રાખે છે, તેમ જ ષોડશ-શ્રાદ્ધથી આરંભ કરીને આપવાના પ્રેતપિંડો ન અપાય (તો પ્રેતાવસ્થા જ રહે).

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

જ્યાં સુધી તે પ્રેતત્વમાં રહે છે ત્યાં સુધી યುಗો સુધી પણ તેને મોક્ષ નથી. ત્યારબાદ બંધુઓ પુણ્યપૂર્વક સપિંડિકરણ કરે ત્યારે પ્રયાતને યથોચિત લાભ થાય છે.

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં તે સંપૂર્ણ દેહ પ્રાપ્ત કરે છે. પાપાત્મા ભયંકર રૂપ ધારણ કરે છે અને ધાર્મિક દિવ્ય તથા ઉત્તમ રૂપ પામે છે.

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

ત્યારબાદ તે પોતાના કર્મફળ અનુસાર નરકમાં કે સ્વર્ગમાં જાય છે. રૌરવ વગેરે નરકો પાતાળના તળોમાં સ્થિત છે.

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

દેવલોક વગેરે થી લઈને સત્યલોક સુધીના લોક સ્વર્ગલોકથી ઉપર સ્થિત છે. આ વાત ઇતિહાસ-પુરાણો તથા વેદ-સ્મૃતિઓમાં શ્રુત છે.

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

પુણ્યથી સ્વર્ગ સિદ્ધ થાય છે અને તેના વિપરીતથી નરક. ત્યાં પણ કર્મ અનુસાર નિર્ધારિત સમય સુધી નિવાસ થાય છે.

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

જેનું સપીંડીકરણ વર્ષ પૂરું થવા પહેલાં જ કરવામાં આવ્યું હોય, તેના માટે પણ પ્રેતત્વ નિશ્ચિત રીતે એક વર્ષ સુધી રહે છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

જેઓએ ત્રણ યજ્ઞો કર્યા છે અથવા દેવત્રયની આરાધના કરી છે, તેઓ પ્રેતલોકમાં જતા નથી; તેમજ સમરમાં હત થયેલા પણ જતા નથી.

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

શુદ્ધ પુણ્યથી મનુષ્ય શુદ્ધ સ્વર્ગને પામે છે; શુદ્ધ પાપથી અંધકારમય તમસમાં પડે છે. મિશ્ર કર્મોથી તે સ્વર્ગ અને નરક બન્ને ભોગવે છે, અને તેની દેહસ્થિતિ પણ તે પ્રમાણે મિશ્ર બને છે.

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

તમે ત્રણ પ્રશ્નો રજૂ કર્યા છે—જન્મ, મૃત્યુ અને પરલોકમાં નિવાસ. મારા ગુરુએ જેમ મને સમજાવ્યું હતું, તેમ જ હું તમને કહું છું; હજી વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

તે માખીઓ, ડાંસ, મચ્છરો તેમજ સાપ અને વિચ્છુઓ દ્વારા ભક્ષાય છે. ભક્ષાતો હોવા છતાં એ જીવ કરુણ રીતે રડે છે, પરંતુ મરતો નથી.