Adhyaya 45

Verse 1

। नारद उवाच । तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् । यस्माद्बहूदकं कामरूपे यदस्ति च

નારદે કહ્યું—આ રીતે ‘બહૂદક’ નામના સ્થાને એક અદ્ભુત કથા સાંભળો; કારણ કે કામરૂપમાં ‘બહૂદક’ નામનું એક તીર્થ અસ્તિત્વમાં છે।

Verse 2

तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् । कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि

અહીં એક પવિત્ર સંક્રાંતિ પણ છે; તેથી તેને ‘બહૂદક’ કહેવાયું છે. અને અહીં જ કપિલે અનેક વર્ષો સુધી તપશ્ચર્યા કરી હતી।

Verse 3

स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् । तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः

ત્યાં એક શોભન લિંગ સ્થાપિત થયું, જે ‘કપિલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું. હે પાર્થ, એ જ લિંગ સદા ‘નંદભદ્ર’ નામથી પણ સ્મરાય છે.

Verse 4

वाणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः । सर्वधर्प्रविशेवज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः

એક વાણિયાએ આદરપૂર્વક ત્રિકાળ તે (લિંગ)ની પૂજા કરી. તે સર્વ ધર્મકર્તવ્યોમાં પ્રવેશ જાણનાર—જાણે સాక్షાત્ ધર્મનો જ બીજો સ્વરૂપ હતો.

Verse 5

नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते । सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः

ધર્મ વિષે જે કંઈ પ્રકીર્તિત છે તેમાંનું કશું પણ તેને અજાણ નહોતું. તે સદા સર્વનો સુહૃદ હતો અને સર્વના હિતમાં રત રહેતો હતો.

Verse 6

कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः । न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી તેણે ધર્મનો જ આશ્રય લીધો. ભૂત કે ભવિષ્યમાં એવો કોઈ ધર્મકર્તવ્ય નથી, જે તેણે કોઈ રીતે ધારણ ન કર્યો હોય.

Verse 7

विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः । अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः

સર્વત્ર જે નિર્દોષ છે તે નિશ્ચય કરીને તે આ રીતે દૃઢપણે સ્થિર રહ્યો. આ તેનો ધર્મ-સમુદ્ર છે, જે સર્વ દિશાઓમાં વધીને વિશાળ થયો હતો.

Verse 8

निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय । वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः

નન્દભદ્રે પરિશ્રમથી (જાણે મથન કરીને) જે લાવ્યું તે સાંભળો. તે સમયે જીવનનિર્વાહ માટે વેપારને શ્રેષ્ઠ ઉપાય માની, તેમાં જ સ્થિર રહ્યો.

Verse 9

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् । मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा

એકત્ર કરેલા લાકડાં અને તૃણથી તેણે સરળ આશ્રય બનાવ્યો. તે મદ્યવર્જિત, ભેદભાવવર્જિત, કૂટકપટવર્જિત રહ્યો અને સમભાવમાં પણ સ્થિત રહ્યો.

Verse 10

सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् । अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्

તે સર્વ જીવો સાથે વેપાર કરતો અને અલ્પ નફો જ લેતો. કોઈ માયા વિના, અન્યોથી માત્ર યોગ્ય ખરીદી-મૂલ્ય જ સ્વીકારતો.

Verse 11

अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् । केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते

તે નિર્માય રીતે સ્નેહ દ્વારા જીવોને ‘જીતે’ છે—આ જ તેનું સાચું સદ્વ્રત છે. કેટલાક યજ્ઞની પ્રશંસા કરે છે, પરંતુ નન્દભદ્ર તેને પરમ માનતો નથી.

Verse 12

दोषमेनं विनिश्चत्य श्रृमु तं पांडुनन्दन । लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः

આ દોષ નિશ્ચિત કરીને સાંભળો, હે પાંડુનંદન: તે લોભી, અસત્યવાદી, દંભી અને સ્વપ્રશંસામાં પરાયણ છે.

Verse 13

यजन्यज्ञैर्जगद्धं ति स्वं चांधतमसं नयेत् । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते

વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કરવાથી જગત્ ધારિત રહે છે અને મનુષ્ય અંધતમસમાં પડતો નથી. અગ્નિમાં સમ્યક્ અર્પિત આહુતિ નિશ્ચયે આદિત્યદેવ સુધી પહોંચે છે.

Verse 14

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वष्टेरन्नं ततः प्रजाः । यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च

આદિત્યમાંથી જ વરસાદ જન્મે છે; વરસાદથી અન્ન; અને અન્નથી પ્રજાઓ પોષાય છે. અને જ્યારે-જ્યારે યજમાન, ઋત્વિજ અને યજ્ઞદ્રવ્ય વિધિપૂર્વક સંનિહિત હોય…

Verse 15

चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि । अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः

ચોરીસમાન કલુષિત યજ્ઞના દોષથી મનુષ્યને હીન પુનર્જન્મ થાય છે. દક્ષિણા વિના, વ્યર્થ અને વિધિવિરુદ્ધ કરાયેલ યજ્ઞ મલિન બની જાય છે.

Verse 16

पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः । तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः

લાકડાંથી મારાયેલા પશુઓ યજમાન મરણ પામ્યા પછી જાણે તેને પ્રતિહિંસા કરે તેમ થાય. તેથી શુદ્ધ જવ વગેરે દ્રવ્યોથી યજ્ઞ કરનાર યજમાન શુભ માનવામાં આવે છે.

Verse 17

यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः । श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा

આ રીતે યજ્ઞનું વિચારણ કરીને તે યજ્ઞસારને આશ્રયે રહે છે—શ્રદ્ધાથી દેવપૂજા, નમસ્કાર અને શુભ સ્તુતિ એ જ યજ્ઞનો સાર છે.

Verse 18

नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः । स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः

નૈવેદ્ય અને હવિ અર્પણ કરીને કરાયેલો આ યજ્ઞ નિશ્ચયે નિર્મળ છે. જેના દ્વારા દેવતાઓ સાચે તૃપ્ત થાય, એ જ યજ્ઞ કહેવાય છે.

Verse 19

केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते । यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः

કેટલાક સન્ન્યાસની પ્રશંસા કરે છે; પરંતુ નંદભદ્ર તેને (ખરો) માનતા નથી—જે વિષયો ત્યજીને પણ મનમાં ફરી તેમને જ પકડી લે છે.

Verse 20

उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति । संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्

તે બંને માર્ગોથી ભ્રષ્ટ થાય છે; ફાટેલી ધરતીની જેમ નાશ પામે છે. સન્ન્યાસનું જે પરમ સાર છે, તે તેના માટે ઢંકાઈ જાય છે.

Verse 21

कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति । नानामार्गस्थितांल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ

તે કોઈના કર્મની ન નિંદા કરે છે, ન પ્રશંસા. અનેક માર્ગે ચાલતા લોકોમાં રહીને પણ તે ધરતી પર ચંદ્રની જેમ અલિપ્ત રહે છે.

Verse 22

न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते । समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः

તે ન દ્વેષ કરે છે, ન ઇચ્છા રાખે છે; વિરોધ થાય તો પણ ખુશામત કરીને અનુકૂળતા શોધતો નથી. ધીર પુરુષ માટે પથ્થર અને સોનું સમાન; નિંદા અને આત્મ-સ્તુતિમાં પણ તે સમ રહે છે.

Verse 23

अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः । न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्

તે સર્વ ભૂતોને અભય આપે છે; નિંદા‑સ્તુતિની પ્રેરણાઓ પ્રત્યે જાણે અંધ‑બધિર હોય તેમ નિર્વિકાર રહે છે. કર્મફળની ઇચ્છા રાખતો નથી—આ જ શિવની સાચી આરાધના છે.

Verse 24

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्

તે ધર્મને તેના સાચા કારણ અને હેતુ માટે શોધે છે, અને પછી લોભ ત્યજીને વર્તે છે—આ જ તેનો સદાચાર છે.

Verse 25

विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे । कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

વિવેકપૂર્વક નંદભદ્રે સારને મોક્ષમાં જ ગ્રહણ કર્યો. કેટલાક ખેતીની પ્રશંસા કરે છે, પરંતુ નંદભદ્ર તેને પરમ હિત માનતો નથી.

Verse 26

यस्यां छिंदंति वृषाणां चैव नासिकाम् । कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च

એ વ્યવસાયમાં બળદોની નાસિકા પણ કાપી નાખે છે; ભારે ભાર ખેંચાવે છે; તેમને બાંધે છે અને વશ કરવા દમન કરે છે.

Verse 27

बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् । वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे

તેમને દંશક જીવજંતુઓથી ભરેલા પ્રદેશોમાં અને ઊંડા કાદવમાં હાંકે છે. ભારથી પીડિત ધુર્ય પશુઓ ઢળી પડે છે; અને કેટલાક લોકો વિધિ‑મર્યાદા તથા કરુણા વિના આ કરે છે.

Verse 28

मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः । अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्

તેના આ કર્મની તુલનામાં ભ્રૂણહત્યાને પણ ઓછું પાપ માને છે. શ્રુતિમાં ગાયોને ‘અઘ્ન્યા’—અર્થાત્ ‘અહિંસનીય’—કહ્યાં છે; તો પછી તેમને કેવી રીતે પીડાવી શકાય?

Verse 29

भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् । पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्

લાકડામુખ હળથી તે ધરતીને અને ધરતીમાં પડેલા જીવને પણ ઘાયલ કરે છે. પંચેન્દ્રિયવાળા સર્વ પ્રાણીઓમાં દૈવત્વ સંપૂર્ણ રીતે વસે છે.

Verse 30

आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः । विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा

સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ વગેરે મહાશક્તિઓ જીવનને ધારણ કરે છે; છતાં જે તેમને ‘વેચે’ છે, તે પરમ મૂઢ—તેમાં વિવેક ક્યાંથી હોય?

Verse 31

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् । धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति

બકરો, અગ્નિ, વરુણ, મેષ, સૂર્ય, પૃથ્વી, વિરાટ, ધેનુ-વત્સ અને સોમ—આવા પવિત્ર તત્ત્વોને વેચવાથી કદી સિદ્ધિ મળતી નથી.

Verse 32

एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा । अष्टगवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः

કૃષિ સદા આવા હજારો દોષોથી યુક્ત રહે છે. હળ જાણે આઠ બળદોથી ખેંચાતું હોય; તેથી ખેતીના ફળમાં ત્રીસમાં એક ભાગ ધર્માર્થે ત્યાગવો જોઈએ.

Verse 33

धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः । सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्

ધર્માર્થે વૃદ્ધ પશુઓનું દાન કરવું જોઈએ; તો પાપભાર વિના ખેતી સાચે કેવી રીતે ફલે-ફૂલે? આ જ કૃષિનો સાર છે; નંદભદ્રે તેને આદરપૂર્વક સ્વીકારી સ્થાપિત કર્યો।

Verse 34

विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु । मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અન્ન તૈયાર કરવું; દેવો અને પિતૃઓને વિધિપૂર્વક અર્પણ કરીને, પછી મનુષ્યો, દ્વિજ અતિથિઓ અને સર્વ જીવમાં વહેંચીને—ત્યાં પછી જ સદા ભોજન કરવું।

Verse 35

केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते । मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते

કેટલાક લોકો ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વની પ્રશંસા કરે છે; પરંતુ નંદભદ્ર તેને માનતા નથી। મનુષ્યો મનુષ્યોને જ દાસભાવથી ભોગવે છે—આ ભોગ બંધનમૂલ છે।

Verse 36

वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् । देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा

વધ, બંધન અને નિરોધ દ્વારા તેઓ દિવસ-રાત બીજાને પીડાવે છે। પરંતુ આ દેહ કોનો—પોતાનો, માતાનો, કે પિતાનો?

Verse 37

मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा । इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः

‘આ દેહ માતાનો, કે પિતાનો, કે બળવાનનો, કે ખરીદનારનો, કે અગ્નિનો, કે કૂતરાનો પણ’—એવું વિચારીને તે ‘ઈશ્વર’ સમા લોકો અમરોની જેમ વર્તે છે, જાણે કર્મફળનો ભય જ ન હોય।

Verse 38

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति

ઐશ્વર્યનો મદ સર્વથી પાપિષ્ઠ છે; મદ્યપાનાદિ મહામદ પણ તેની સામે નાનાં છે. રાજ્યસત્તાના મદમાં મત્ત થયેલો મનુષ્ય પતન પછી પણ સહેજે શાંત થતો નથી.

Verse 39

आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति

જે પોતાના આશ્રિતો અને સેવકોને આત્મસમાન માને છે, તે શ્રી-સમૃદ્ધિથી કદી મત્ત થતો નથી; તેની દૃષ્ટિ સમ રહે છે.

Verse 40

आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि । ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय

આત્મપ્રત્યયથી દૃઢ એવો દેહધારી શાસક ક્યાં મળે? તેણે તો ઐશ્વર્યનું પણ સાર તત્ત્વ ગ્રહણ કર્યું છે; આ વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 41

स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः । तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते

પોતાની આંતરિક શક્તિથી તે કોઈ પણ જીવથી વિમુખ થતો નથી; તેથી કેટલાક લોકો તેને ‘તીર્થ’ કહીને વખાણે છે. પરંતુ નંદભદ્ર પોતે એવી પ્રશંસા સ્વીકારતો નથી.

Verse 42

श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा । क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्

પરિશ્રમ, કષ્ટ, તાપ-શીત, પવન, ભૂખ-તરસ—અને ક્રોધથી પણ—ધર્મનું ગૃહ નાશ પામતું નથી.

Verse 43

सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् । समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः

સુખ-સગવડ, ધન-વૈભવ અને શ્રદ્ધા હોવા છતાં, અલ્પ સાધન ધરાવનાર કોણ ખરેખર મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરવા સમર્થ છે?

Verse 44

सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह । नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः

જે સદા શુચિ અને દેવપૂજક છે, તે ઘરેઘરે તીર્થનો સાર બની જાય છે. પાપોને શુદ્ધ કરનાર માત્ર જળ નથી—ન પર્વતો, ન મહાશ્રમો.

Verse 45

आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते । एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः

જ્યારે મનુષ્ય પાપકર્મોથી પાછો વળે છે, ત્યારે આત્મા જ પાપોને શુદ્ધ કરે છે. આ રીતે સદાચાર સ્થાનસ્થાને વારંવાર પ્રગટ થયો છે.

Verse 46

एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः । तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः

આ રીતે એકાગ્રચિત્ત અને બુદ્ધિમાન નંદભદ્ર સદા અડગ રહ્યો. તે સાધુના એવા વર્તનને જોઈ દેવતાઓને પણ તેની સ્પૃહા થઈ.

Verse 47

वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः । अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः

વાસવ (ઇન્દ્ર) પ્રમુખ સર્વ દેવતાઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. એ જ સ્થળે ત્યાં જ એક શૂદ્ર પણ હતો, જે પડોશી તરીકે વસતો હતો.

Verse 48

स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत । नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः

તે વારંવાર પરમ ધર્મિષ્ઠ નંદભદ્ર પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરતો. તે નાસ્તિક અને દુરાચારિ હતો, છતાં ‘સત્યવ્રત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 49

स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् । छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये

તે હંમેશાં નંદભદ્રના અંતરનું નિરીક્ષણ કરીને ખોટ શોધતો. ‘જો તેમાં એક પણ છિદ્ર દેખાય, તો તેને ધર્મથી વિમુખ કરી દઈશ’ એમ તે વિચારતો.

Verse 50

स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् । आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्

ક્રૂર, નાસ્તિક અને દુષ્ટાત્માઓનો સ્વભાવ એવો જ છે—તેઓ પોતાનો જ પતન કરે છે અને બીજાને પણ પતિત કરે છે.

Verse 51

ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः । एकोऽभूत्तयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत

પછી આ રીતે વર્તતા બુદ્ધિમાન નંદભદ્રને એક પુત્ર થયો; પરંતુ દુર્ભાગ્યે તે પણ બાળાવસ્થામાં જ નાશ પામ્યો.

Verse 52

तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः । देवो वा मानवो वापि को हि दवाद्विमुच्यते

આ દૈવકૃત છે એમ માની તે મહામતિ શોકમાં પડ્યો નહીં. દેવ હોય કે માનવ—વિધિથી નિર્ધારિતથી કોણ બચી શકે?

Verse 53

ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता । गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती

ત્યારબાદ તેની અતિપ્રિય પત્ની, સર્વ સાધ્વી-ગુણોથી યુક્ત, ગૃહધર્મની સాక్షાત્ મૂર્તિ સમી—જાણે અરુંધતી દેવી જ પ્રગટ થઈ હોય તેવી હતી।

Verse 54

विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः । ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः

હે પાર્થ! ‘કનકાનામા’ નામે ઓળખાતી તે સ્ત્રી વિનાશને પામી. ત્યારબાદ ગૃહધર્મના નાશથી ઇન્દ્રિય-નિગ્રહવાળો આ પુરુષ પણ ડગમગી ગયો।

Verse 55

शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् । तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्

તે વારંવાર શોક કરવા લાગ્યો—“હાય, કેટલું દુઃખ! હું પાપી છું!” તેના હૃદયમાં પડેલી તે ચીર જોઈને, લાંબા સમયથી રાહ જોતો અવ્રતી આનંદિત થયો।

Verse 56

उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् । दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः

“હાય, કેટલું કષ્ટ!” એમ બોલતા નંદભદ્ર પાસે તે નજીક ગયો; અને દધિકર્ણની જેમ સમીપ આવી તેણે નંદભદ્રને કહ્યું।

Verse 57

हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् । एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्

“હાય નંદભદ્ર! જો તને પણ આવું જ ફળ મળે, તો એથી હું મનમાં એમ માનું છું કે આ ધર્મ પણ વ્યર્થ જ છે.”

Verse 58

इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः । सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः

આ રીતે અનેક રીતે તે જ વચનો વારંવાર કહી, પછી કરુણાથી દ્રવિત થયેલા સત્યવ્રતે નંદભદ્રને કહ્યું।

Verse 59

नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन । प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्

હે નંદભદ્ર, હું હંમેશાં તને કંઈક કહેવા ઇચ્છતો હતો; પરંતુ યોગ્ય અવસરના અભાવે આજ સુધી કદી કહ્યું નથી।

Verse 60

अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्

નિશ્ચયે, જો બૃહસ્પતિ પણ અયોગ્ય સમયે વચન બોલે, તો તેની બુદ્ધિ અવગણાય અને તે હીન પુરુષની જેમ અપમાન પામે।

Verse 61

नन्दभद्र उवाच । ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् । वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते

નંદભદ્ર બોલ્યો: કહો, કહો; હે પ્રિય પરમ, મારી પાસે કોઈ શુભ વાત છુપાવશો નહીં। શુદ્ધસત્ત્વવાળાઓના વચનો તો મોક્ષ સાથે પણ સરખાવી શકાય નહીં।

Verse 62

सत्यव्रत उवाच । नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः । नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्

સત્યવ્રતે કહ્યું: હું નિર્દોષ વચન બોલીશ—વાણીના નવ કલુષોથી અને બુદ્ધિના નવ દોષોથી પણ મુક્ત થઈને।

Verse 63

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः । पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते

જ્યાં સૂક્ષ્મતા, યોગ્ય ગણના, ક્રમબદ્ધતા, સ્પષ્ટ વિનિર્ણય અને પ્રયોજન—આ પાંચ અર્થતત્ત્વો હાજર હોય, તેને સુગઠિત વાક્ય કહેવામાં આવે છે।

Verse 64

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते । प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्

ધર્મ, અર્થ, કામ અથવા મોક્ષને ઉદ્દેશીને જે કહેવાય, તેને ‘પ્રયોજન’ કહે છે—આ વાક્યનું પ્રથમ લક્ષણ કહેવાયું છે।

Verse 65

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः

ધર્મ, અર્થ, કામ અથવા મોક્ષ વિષે વિશેષ પ્રતિજ્ઞા કરીને, વાક્યના અંતે ‘આ જ તે’ એમ જે નિષ્કર્ષ કહેવામાં આવે, તે વિનિર્ણય કહેવાય।

Verse 66

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः

જે પહેલાં અને જે પછી કહેવું જોઈએ—તે યોગ્ય ક્રમથી કહેવાય ત્યારે, વાક્યતત્ત્વ જાણનારા બુદ્ધિમાનો તેને ‘ક્રમયોગ’ કહે છે।

Verse 67

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः । उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्

દોષો અને ગુણોનું પ્રમાણ યોગ્ય વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવી, બંને પક્ષનો અર્થ જોઈને, તેને ‘સંખ્યા’ (ગણના) તરીકે સમજવું જોઈએ।

Verse 68

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

વાક્યથી જાણવાનાં વિષયો ભિન્ન હોવા છતાં જ્યાં આંતરિક અભેદ દેખાય—ઉત્કર્ષકારક સંબંધને પ્રકાશિત કરવાની જે શક્તિ છે, તેને ‘સૌક્ષ્મ્ય’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 69

इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु । अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्

આ રીતે વાક્યના ગુણ જણાવાયા; હવે વાણીના અઢાર દોષ સાંભળો—‘અર્થવિહિન’, ‘અભિન્ન/અસ્પષ્ટ અર્થવાળું’, ‘વિષયથી વિમુખ’, અને ‘અતિરિક્ત’, વગેરે।

Verse 70

अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् । पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्

જે વાણી કર્કશ હોય, જે સંદિગ્ધ હોય, જેના પદાંતમાં ગુરુ (ભારી) અક્ષર આવે; જેનો આરંભ અશુભ/અટપટો હોય; જે અસત્ય અને અસંસ્કૃત (અશુદ્ધ) હોય—આ પણ દોષ છે।

Verse 71

विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् । व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्

જે વાણી ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગના વિરોધમાં હોય, જે અપૂર્ણ હોય, જે કઠોર અથવા અતિશય શબ્દવાળી હોય; જે અવ્યવસ્થિત ક્રમે કહેવાય; જે અધૂરી રહે અને જે યોગ્ય કારણ વિના બોલાય—તે દોષયુક્ત છે।

Verse 72

निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् । कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्

હવે બુદ્ધિ/મનમાંથી ઉત્પન્ન થઈ કારણ વિના ઉચ્ચારાતા વાણી-દોષો પણ સાંભળો—કામ, ક્રોધ, ભય, લોભ, દૈન્ય અને અનાર્યભાવથી।

Verse 73

हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन । वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्

હીન પ્રત્યે કરુણા અને માન્ય પ્રત્યે આદરથી હું અકારણે કશું બોલીશ નહીં. જ્યારે વક્તા, શ્રોતો અને વાક્ય—ત્રણે અવિકલ હોય, ત્યારે જ વાણી ઉચ્ચારવા યોગ્ય બને છે.

Verse 74

सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते । वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते

જ્યારે ઇચ્છા અને અભિવ્યક્તિ સમરૂપ થાય, ત્યારે અર્થ સ્વયં પ્રકાશિત થાય છે. પરંતુ જ્યારે કહેવું જરૂરી હોય અને વક્તા શ્રોતાને અવમાનિત કરે,

Verse 75

श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति । अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्

અને જો શ્રોતો પણ વક્તાનો અનાદર કરે, તો વચન મનમાં પકડતું નથી. તેમ જ જે પોતાને ગમતું જ બોલે અને શ્રોતાના હિતનું સત્ય છોડે,

Verse 76

विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् । तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्

એવા વાક્ય વિષે શંકા ઊભી થાય છે અને તે વાણી પણ દોષવાળી બને છે. તેથી પોતાને માત્ર ગમતું ત્યજી, શ્રોતાને ગમતું પણ વિચારવું જોઈએ—

Verse 77

सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि । मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च

જે સત્ય જ બોલે તે જ આ જગતમાં સાચો વક્તા છે; બીજો કોઈ નહીં. શાસ્ત્રજાળમાંથી ઊભા થયેલા મિથ્યાવચનોને પણ ત્યજીને,

Verse 78

सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् । सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा

સત્ય જ મારું વ્રત હોવાથી હું સત્યવ્રતી છું. હવે હું તને સત્ય કહું છું; તેને જેમ છે તેમ સ્વીકારી યથાર્થ રીતે સમજી લે.

Verse 79

यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः । तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्

હે ભદ્ર, તું જ્યારે થી માત્ર પથ્થરની પૂજામાં રત થયો છે, ત્યારથી તારા માટે મને કશુ પણ શુભ દેખાતું નથી.

Verse 80

एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत । कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्

તારો એકમાત્ર પુત્ર નષ્ટ થયો, અને પત્ની તથા સંપત્તિ પણ વિનાશ પામી. હે સાધુ, કૂટકર્મોનું ફળ આવું જ થાય છે.

Verse 81

क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि । सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना

‘દેવો ક્યાં છે? આ બધું ખોટું છે. જો તેમને ‘જોયા’ જાય એમ કહીને તેઓ હોય પણ, તો પણ આ બધું ધન માટે કપટી બ્રાહ્મણોની ઘડેલી યોજના છે.’

Verse 82

पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते । अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत

‘પિતૃઓને ઉદ્દેશીને જે દાન આપવામાં આવે છે, તે જોઈને મને હાસ્ય થાય છે; અને અન્નનો નાશ પણ થાય છે. મરેલો માણસ શું ખાઈ શકે, શું ભોગવી શકે?’

Verse 83

यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः । विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः

જેને મોહગ્રસ્ત—દ્વિજોમાં અધમ—લોકો અનેક રીતે ‘સમગ્ર વિશ્વ-નિર્માણ’ કહી વર્ણવે છે, તથાપિ તું તેને સત્યરૂપે સાંભળ.

Verse 84

उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा । एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्

વિશ્વની ‘ઉત્પત્તિ’ અને ‘વિનાશ’—આ બન્ને મિથ્યા છે; આ રીતે જ આ સમસ્ત જગત્ સৎ-રૂપે વર્તે છે.

Verse 85

स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी । स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्

સ્વભાવથી જ આ વિશ્વ પ્રવર્તે છે; સ્વભાવથી જ સૂર્યને અગ્ર રાખી આ ગ્રહ-નક્ષત્રો ભ્રમે છે. સ્વભાવથી જ પવન નિત્ય વહે છે અને સ્વભાવથી જ આ મેઘ વરસે છે.

Verse 86

स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् । स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति

સ્વભાવથી જ ધાન્યવર્ગ ઉગે છે; સ્વભાવથી જ વરસાદ, ઠંડી અને તાપ થાય છે. સ્વભાવથી જ ધરતી સ્થિર રહે છે અને સ્વભાવથી જ નદીઓ વહે છે.

Verse 87

स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः । स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः

સ્વભાવથી જ પર્વતો નિત્ય તેમ જ તેજસ્વી/સ્થિર દેખાય છે; સ્વભાવથી જ આ સમુદ્ર પોતાના સ્થાને સ્થિત છે. સ્વભાવથી જ ગર્ભિણી પ્રસવ કરે છે; સ્વભાવથી જ આ અનેક જીવો જીવે છે.

Verse 88

यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः । तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः

જેમ ઋતુના સ્વભાવથી બદરીના વૃક્ષોમાં કાંટા ઊગે છે, તેમ સ્વભાવથી જ આ બધું પ્રગટ થાય છે; કોઈ કર્તા દેખાતો નથી।

Verse 89

तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् । मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्

જગત આમ જ સ્થિત હોય ત્યારે મૂઢ માણસ મત્તની જેમ મોહમાં પડે છે. અને ધૂર્તો જે ‘અગ્ર્ય’ કહે છે—‘માનવજીવન’ પણ—તે સાંભળ।

Verse 90

मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् । शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे

માનવ હોવા કરતાં મોટું કષ્ટ નથી; શત્રુઓ પણ તે કોઈ પર ન ઇચ્છે. મનુષ્યને ક્ષણે ક્ષણે શોકના હજારો અવસર મળે છે।

Verse 91

मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते । पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्

સ્મૃતિ અને વિવેકથી યુક્ત માનવદેહ પામી ભાગ્યવાન આ બંધનથી મુક્ત થાય છે. પરંતુ પશુ, પક્ષી, કીટક અને કૃમિ પોતપોતાના સુખ મુજબ જ જીવે છે।

Verse 92

अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा । निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि

આ લોકો બંધનરહિત થઈ વિહરે છે; એમને આવી યોનિ અતિ દુર્લભ છે. તેઓ નિશ્ચિંત, જાણે સ્થાવર જેવા; ધરતી પર એમનું સુખ મહાન છે।

Verse 93

बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः । स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना

મનુષ્યો વિશે બહુ શું કહીએ? અન્ય યોનિમાં જન્મેલો પણ સર્વ રીતે ધન્ય છે. આને માત્ર સ્વભાવ જ જાણો; પુણ્ય‑પાપ વગેરેની કલ્પના માત્ર રચિત છે.

Verse 94

यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः । तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् । पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि

કેટલાંક સ્થાવર, કેટલાંક કીટ, કેટલાંક પક્ષી, અને કેટલાંક મનુષ્ય વગેરે છે. તેથી, હે નંદભદ્ર, આ મિથ્યા માન્યતાઓ ત્યજીને, મનગમતું પી અને રમતાં સાથીઓ સાથે ભોગો ભોગવ—પૃથ્વી પર આ જ સત્ય છે.

Verse 95

नारद उवाच । इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः

નારદ બોલ્યા—આ રીતે, આધારવિહિન, અયુક્ત અને અસંગત વચનો દ્વારા—

Verse 96

सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः । प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा

સત્યવ્રતના વચનોથી મહામના નંદભદ્ર જરાય કંપ્યા નહીં. હસતા હોય તેમ તેણે તેને કહ્યું—જેમ પોતાનાં જ ઉથલપાથલમાં પણ સાગર અચલ રહે છે.

Verse 97

यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः । तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि

તમે કહો છો કે ધર્મનિષ્ઠો સદા દુઃખના ભાગી—એ મિથ્યા છે. કારણ કે પાપીઓમાં પણ અમે દુઃખનાં જાળાં দেখি છીએ.

Verse 98

वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता । पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः

વધ, બંધન અને ક્લેશ—તથા પુત્ર, દારા વગેરે સંબંધિત પંચવિધ આપત્તિઓ—પાપીઓમાં પણ દેખાય છે; તેથી ધર્મને જ સાચો ગુરુ અને માર્ગદર્શક માનવામાં આવે છે।

Verse 99

अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः । साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्

‘અહો, આ સાધુ કેટલું કષ્ટ ભોગવે છે!’—એવું મહાજનો ધર્માત્મા વિષે કહે છે; પરંતુ આવી સાધુતાની કીર્તિ પણ પાપીઓ માટે અત્યંત દુર્લભ છે।

Verse 100

दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे । भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा

પાપીના ઘરમાં પ્રવેશ કરતાં જ દારા, ધન વગેરેનો લોભ છવાઈ જાય છે; તેથી તમે પણ ભય પામો, દ્વેષ કરો અને ક્રોધિત થાઓ—અતએવ તેને વ્યર્થ કહેવું યોગ્ય નથી।

Verse 101

यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः । तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः

તમે કહો છો કે આ જગતનું કોઈ કારણ નથી, મહેશ્વર નથી—આ બાળસુલભ વાણી છે; કહો તો, રાજા વિના પ્રજા ક્યાંથી હશે?

Verse 102

यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि । तद्भवांल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्

અને તમે કહો છો—‘તમે તો માત્ર પથ્થર, મિથ્યા લિંગની પૂજા કરો છો’—એથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તમે લિંગનું માહાત્મ્ય જાણતા નથી; જેમ અંધ માણસ સૂર્યને જોઈ શકતો નથી।

Verse 103

ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च

બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો, મહાસમૃદ્ધ રાજાઓ, માનવો અને મુનિઓ પણ—સર્વે નિશ્ચયે શિવલિંગની પૂજા કરે છે।

Verse 104

स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च । एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः

તેમના પોતાના નામધારી ચિહ્નરૂપ લિંગો પણ અસ્તિત્વમાં છે. તો શું તેઓ બધા મૂર્ખ હતા અને તું જ એકલો સત્યવ્રતી બુદ્ધિમાન છે?

Verse 105

प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः

પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ પુષ્કરમાં નીલલોહિતની પ્રતિષ્ઠા કરી; પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને તે પ્રભુએ પછી આ પ્રજાઓની સર્જના કરી।

Verse 106

विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः । तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा

વિષ્ણુએ પણ યુદ્ધમાં રાવણનો વધ કરીને સમુદ્રકાંઠે રામેશ્વર લિંગની સ્થાપના કરી—શું તે વ્યર્થ હતી?

Verse 107

वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् । लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते

પ્રાચીનકાળે વૃત્રનો વધ કરીને શક્રે મહેન્દ્ર પર શંકર-લિંગની સ્થાપના કરી; પાપમુક્ત થઈ તે આજે પણ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 108

स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ

ગંગા અને સાગરના સંગમે સૂર્યે શિવની સ્થાપના કરી; અને પશ્ચિમ સમુદ્રકાંઠે પ્રભાસે સોમ રોગમુક્ત થયો।

Verse 109

काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ । नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः

કાશીમાં યમ અને ધનદ (કુબેર), સહ્ય પર્વતમાં ગરુડ અને કશ્યપ, તથા નૈમિષમાં વાયુ અને વરુણ—લિંગ સ્થાપીને સર્વે આનંદિત અને કૃતાર્થ થયા।

Verse 110

अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः । लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्

આ જ સ્તંભતીર્થમાં પરાક્રમી ગુહ (સ્કંદ) એ કુમારેશ-લિંગની સ્થાપના કરી; તે સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર છે—શું એવું નથી?

Verse 111

एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा । संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे

આ રીતે અન્ય દેવો, પૃથ્વીના રાજાઓ અને મુનિઓએ પણ જે જે લિંગો સ્થાપ્યા છે, તે બધાં ગણવાની શક્તિ મારામાં નથી।

Verse 112

पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः । पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया

પૃથ્વી પર વસનાર સૌ, સ્વર્ગનિવાસીઓ પણ, અને પાતાળનિવાસીઓ પણ—લિંગપૂજાથી તૃપ્ત અને સંતોષ પામે છે।

Verse 113

यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः । कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्

હે દેવવક્તા! તું કહે છે—‘તેઓ નથી’; અને જો હોય તો ક્યાંથી? તેઓ ક્યાંય દેખાતા નથી; તેથી મને મહાન આશ્ચર્ય થાય છે.

Verse 114

रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् । यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव

દેવો ગરીબની જેમ તારી પાસે કેમ માગે—જાણે કુલથ (હોર્સ-ગ્રામ) જ? હે મહાપ્રાજ્ઞ! તું જે ઇચ્છે છે તે સિદ્ધ કરનાર તો તારો ગુરુ જ છે.

Verse 115

स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते । भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा

જો તારા મત મુજબ સ્વભાવથી જ બધા ફળ સિદ્ધ નથી થતા, તો કહો—કર્તા વિના ભોજન વગેરે કેવી રીતે સિદ્ધ થશે?

Verse 116

बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि । तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्

બદરીનું વૃક્ષ ન હોય તોય કાંટા દેખાય છે. તેથી જે જેટલું છે તે તેટલું જ તેમ જ રહે—તેનું ‘નિર્માણ’ કોનું કહેવાય?

Verse 117

यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी । त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा

અને તું કહે છે કે પશુ વગેરે સુખી અને ધન્ય છે—તારા સિવાય આ વાત કોઈએ કહી નથી, ન તો ક્યાંયથી સાંભળી છે.

Verse 118

तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् । सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः

જે તામસિક અને વિકલ છે, તેમનું કષ્ટ ‘ધન્યતા’ તરીકે કેવી રીતે પ્રશંસનીય બને? સર્વ ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત, સમર્થ અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો જ ખરેખર ધન્ય છે.

Verse 119

सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽदृतम् । अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्

હું માનું છું કે તું તારો વ્રત સાચે જ નરક માટે જ સ્વીકાર્યો છે. આવા અતિ અનર્થમાં ભય રાખવો નહીં; તારી આ ઇચ્છા ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થશે.

Verse 120

आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे । इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्

આરંભથી જ આ આડંબરએ મારા અજ્ઞાનને જ નિશ્ચિત કર્યું. તેથી નિઃસારતા સ્પષ્ટ છે—જ્યારે શરૂઆતથી જ માત્ર દેખાડો હોય.

Verse 121

मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् । कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्

માયાવીઓના વચન આડંબરથી ઢંકાયેલા હોય છે; તે ચમકતા ખોટા સિક્કા જેવું—સજ્જનોને તેને સદા પરખવું જોઈએ.

Verse 122

आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् । कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्

જેનાં વચન આરંભ, મધ્ય અને અંત—ત્રણેમાં નિર્દોષ હોય, તેઓ કસોટી અને અગ્નિથી પરખાયેલા સોનાની જેમ; કાપીને તપાસો તો પણ શુભ જ રહે છે.

Verse 123

त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः । त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये

તમે એક રીતે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી, અને ફરી બીજી રીતે બોલ્યા. આ દોષ તમારો છે, અમારો નથી; અમે તો તમારા વચનના શ્રોતાઓ માત્ર છીએ.

Verse 125

आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा । पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः

પાણી, વસ્ત્ર, તલ, તેલ કે સુગંધ—જેમાં ભેળવે/ભીંજવે તે પ્રમાણે બની જાય છે; તેમ જ સંગથી ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 126

मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः । अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः

મૂઢોની સંગત મોહજાળની યોનિ છે; અને દિવસે દિવસે સાધુસંગ ધર્મની યોનિ છે.

Verse 127

तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः । सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः

અતએવ શમપરાયણોએ પ્રાજ્ઞો અને વૃદ્ધો—શુદ્ધભાવના તપસ્વીઓ તથા સદ્ગણીઓ—સાથે સંગ કરવો જોઈએ.

Verse 128

न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः । येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च

નીચો સાથે નહીં, અવిద્વાનો સાથે પણ નહીં—વિશેષ કરીને આત્મજ્ઞાન વિનાના સાથે નહીં. જેમનું કુળ, વિદ્યા અને કર્મ/આચરણ—ત્રણે નિર્મળ હોય તેમનો જ સંગ કરવો.

Verse 129

तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते । असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः

જેઓ પાસે ખરેખર શાસ્ત્રવિદ્યા છે, એવા લોકોની વિશેષ રીતે સેવા કરવી જોઈએ. કારણ કે દુષ્ટોને જોવું, સ્પર્શવું, વાત કરવી, સાથે બેસવું અને સાથે ભોજન કરવું—આથી મનુષ્ય કલુષિત થાય છે.

Verse 130

धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः । बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्

ધર્માચારથી મનુષ્યો પછડાય છે અને તેમને સિદ્ધિ/સમૃદ્ધિ મળતી નથી. નીચ લોકોના સંગથી પુરુષોની બુદ્ધિ પણ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 131

मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः । इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव । यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः

મધ્યમ લોકો સાથે રહેવાથી મનુષ્ય મધ્યમ બને છે, અને ઉત્તમ લોકો સાથે રહેવાથી ઉત્તમતા પ્રાપ્ત કરે છે. આ ધર્મ સ્મરીને હું ફરી તારા સંગની ઇચ્છા રાખું છું; પરંતુ તું એ દ્વિજોની જ નિંદા કરે છે, જેમણે સમુદ્રને પણ અપેય બનાવ્યો હતો.

Verse 132

वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्

વેદ પ્રমাণ છે, સ્મૃતિઓ પ્રমাণ છે, અને ધર્મ તથા યોગ્ય અર્થથી યુક્ત વચન પણ પ્રমাণ છે. પરંતુ જેને માટે આ ત્રણેય પ્રমাণ ન હોય—તેના વચનને કોણ પ્રমাণ માને?

Verse 133

इतिरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव । गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्

આ રીતે વચન કહી મહાત્મા નંદભદ્ર તત્ક્ષણે જ ઉતાવળથી ઘરેથી નીકળી પુણ્યપ્રદ બહૂદક—ભટ્ટરવિનું પવિત્ર કુંડ—ત્યાં ગયો.

Verse 45124

नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् । मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु

નાસ્તિકો, સાપો અને વિષનો આ ગુણ છે કે તેઓ બીજાને મોહિત કરે છે. પરંતુ આ દોષ તેમનો જ છે, મોહિત થનારનો નહીં.