Adhyaya 39

Verse 1

। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्

નારદે કહ્યું—પાતાળલોકો એકના નીચે એક છે, દરેકની ઊંડાઈ સહસ્ર-સપ્તતિ (યોજન) છે. તે અતલ, વિતલ, નિતલ અને રસાતલ છે.

Verse 2

तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः

અને આગળ તલાતલ, સુતલ તથા સાતમું પાતાળ પણ છે. તે કૃષ્ણ, શુક્લ, અરુણ અને પીત વર્ણનાં—કંકર, પર્વત અને કાંસ્ય/સુવર્ણ સમા તેજસ્વી—વર્ણવાય છે.

Verse 3

भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः

હે કૌરવ્ય! ત્યાંની ભૂમિઓ ઉત્તમ પ્રાસાદોથી શોભિત છે; તે પ્રદેશોમાં દાનવ, દૈત્ય અને નાગો હજારોની સંખ્યામાં વસે છે.

Verse 4

स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः

મેં અનેક સ્થળો જોયાં છે, જે સ્વર્ગલોકથી પણ વધુ રમ્ય છે; ત્યાં નાગો નાનાવિધ આનંદદાયક મણિઓથી વિભૂષિત રહે છે.

Verse 5

दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

દૈત્ય-દાનવોની અતિરૂપવતી કન્યાઓથી પરિપૂર્ણ પાતાળમાં, સંસારથી વિરક્ત પુરુષના હૃદયમાં પણ કોને પ્રીતિ ન જાગે?

Verse 6

यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते

જ્યાં ન ઉષ્મા છે, ન શીત, ન વરસાદ, ન કોઈ દુઃખ; અને જ્યાં ભક્ષ્ય-ભોજ્યના મહાભોગનો સમય પણ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 7

पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्

સાતમા પાતાળમાં ‘શ્રીહાટકેશ્વર’ નામનું લિંગ છે. હે પાર્થ! તેને બ્રહ્માએ સ્થાપ્યું છે અને તે સહસ્ર યોજન ઊંચું છે।

Verse 8

हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः

તે હાટક-લિંગનો પ્રાસાદ એક યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે; તે દિવ્ય છે, સર્વ રત્નમય છે અને નાનાવિધ નિધિઓથી શોભિત છે।

Verse 9

तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः

શ્રેષ્ઠ નાગેન્દ્રો તે લિંગની અર્ચના કરે છે અને તેની સેવા કરે છે. તેના નીચે બહુ જળ છે; અને તેના પણ નીચે નરકો હોવાનું કહેવાય છે।

Verse 10

पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति

હે મહામતિ! પાપીઓ જે નરકોમાં પાતાળે પાડવામાં આવે છે તે મારી પાસેથી સાંભળ. તે પચપંચાશ કરોડ છે અને તેમાં એકવીસ ‘રાજા’ એટલે મુખ્ય વિભાગો છે.

Verse 11

रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः

રૌરવ, શૂકર, રોધ, તાલ અને વિશસન; તેમજ મહાજ્વાલ, તપ્તકુંભ, લવણ અને પછી વિમોહક—આ નરકોના નામ છે.

Verse 12

रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः

રુધિરાંધ, વૈતરણિ, કૃમિશ, કૃમિભોજન; અસિપત્રવન, કૃષ્ણ, લાલાભક્ષ્ય અને દારુમ—આ પણ નરકોમાં ગણાય છે.

Verse 13

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच

તેમજ પૂયવહ, પાપ, વહ્નિજ્વાલ અને અધઃશિરા; તેમજ સંદંશ, કૃષ્ણસૂત્ર, તમ અને અવીચિ—આ પણ નરકો છે.

Verse 14

श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः

શ્વભોજન, વિસૂચિ અને બીજો અવીચિ પણ છે. કૂટસાક્ષી રૌરવ નરકમાં જાય છે; અને જે ગાય તથા બ્રાહ્મણોને રોકે છે તે રોધ નરકને પામે છે.

Verse 15

सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा

સુરાપાન કરનાર શૂકર-યોનિ પામે છે; મનુષ્યહંતક ‘તાલ’ નરકમાં પડે છે. ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર ‘તપ્તકુંભ’માં જાય છે; અને ભક્તહંતક ‘તપ્તલોહ’ નરક પામે છે.

Verse 16

गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके

ગુરુઓનું અપમાન કરનાર ‘મહાજ્વાલા’ નરકમાં નાંખવામાં આવે છે. શાસ્ત્રનો નાશ કરનાર ‘લવણ’ નરકમાં જાય છે; અને મર્યાદાહીન અધર્મી ‘વિમોહક’ નરકમાં પડે છે.

Verse 17

कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च

દેવદ્વેષી ‘કૃમિભક્ષ્ય’ નરકમાં જાય છે; દુષ્ટ યજ્ઞ કરનાર ‘કૃમિશ’ નરકમાં પડે છે. પિતૃ અને દેવોને અર્પણ પહેલાં જ ભોજન કરનાર ‘લાંલાભક્ષ્ય’ નરક પામે છે.

Verse 18

मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके

ન્યાયી આજીવિકાનો વિરોધ કરનાર ‘વિશસન’ નરકમાં જાય છે; કૂટ હથિયાર બનાવનાર પણ ત્યાં જ જાય છે. અસત્યગ્રાહી ‘અધોમુખ’ નરકમાં પડે છે; અને એકલો ભોજન કરનાર ‘પૂયવાહક’ નરક પામે છે.

Verse 19

मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः

બિલાડી, કૂકડા, કૂતરા અને પક્ષીઓને પાળી-પોષી જાડા કરનાર એવો જ દુર્ગતિફળ પામે છે. તેમજ બહેરા-આંધળાના ઘર કે ખેતરમાં તૃણ, ધાન્ય વગેરે સળગાવનાર પણ ઘોર પરિણામ ભોગવે છે.

Verse 20

नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः

જે નક્ષત્રોના દેખાડા અને રમૂજી પ્રદર્શનોથી જીવન ચલાવે છે, તે વૈતરણীতে જાય છે. અને જે ધન તથા યુવનના મદમાં મત્ત થઈ ધનનો નાશ કરે છે, તે ‘કૃષ્ણ’ નામના નરકમાં જાય છે.

Verse 21

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते

જે નિષ્કારણ વૃક્ષો કાપે છે, તે અસિપત્રવનમાં જાય છે. અને જે છેતરપિંડીથી જીવન ચલાવે છે, તે બધા વહ્નિજ્વાળા નરકમાં પડી જાય છે.

Verse 22

परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये

જે પરસ્ત્રી અને પરના અન્ન તરફ દોડે છે, તે સંદંશ નરકમાં જાય છે. જે દિવસમાં સૂવામાં આસક્ત છે અને જે વ્રતભંગમાં તત્પર છે, તેઓ પણ એવો જ પતન પામે છે.

Verse 23

शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च

જે દેહાભિમાનના મદમાં મત્ત છે, તેઓ ‘શ્વભોજન’ નરકમાં જાય છે. અને જે શિવ તથા હરિને માનતા નથી, તેઓ નિશ્ચયે અવીછિ નરકમાં જાય છે.

Verse 24

इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः

આવા અને આવા પાપોથી—અને શાસ્ત્રવિરુદ્ધ આચારોના પ્રવાહને આશ્રય લેતાં—લોકો નિશ્ચયે હજારોની સંખ્યામાં અત્યંત ઘોર નરકોમાં પડી જાય છે.

Verse 25

तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ

અતએવ જે બુદ્ધિમાન પુરુષ આ (નરકગત) દુઃખોથી મુક્તિ ઇચ્છે, તેણે શ્રુતિ-માર્ગ અનુસાર હરિ અને હર—બન્ને દેવોની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી।

Verse 26

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

નરકોના અધોભાગે ‘કાલાગ્નિ’ નામનો લોક સ્થિત છે; તેના નીચે ‘હট্টક’ છે અને તેના પણ નીચે ‘અનંત’ કહેવાયો છે।

Verse 27

यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते

જેનાં મસ્તકના અગ્રભાગે આ સમગ્ર વિશ્વ સરસવના દાણા સમાન જણાય છે—એવા અનંત પ્રભાવથી જ તે ‘અનંત’ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 28

दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च

ત્યાં દિશાઓના ગજ—પદ્મ, કુમુદ, અંજન અને વામન—સ્થિત છે. તેના નીચે ‘ઓંડકટાહ’ નામનો લોક છે અને ત્યાં ‘એકવીર’ પણ છે।

Verse 29

चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्

ચાર લાખ અને નવ્વે સૈકડાં પણ—આ જ પ્રમાણથી ત્યાંના જળનું પરિમાણ પણ જણાવાયું છે।

Verse 30

तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते

તેની નીચે કરોડો નરકો છે; તેના નીચે બે કરોડ પ્રમાણનો મહાન અગ્નિ છે. અને તેના પણ નીચે વધુ ચાળીસ હજાર અંતરે ‘તમસ્’ નામનું ઘોર અંધકાર કહેવાય છે.

Verse 31

चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च

ચાળીસ કરોડ, અને તેના પછી વધુ ચાર. ત્યારબાદ ઓગણનવ્વે લાખ, તેમજ એંસી હજાર પણ ગણાય છે.

Verse 32

तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा

તેની નીચે ‘અંડકટાહ’ છે, જે એક કરોડ પરિમાણનો છે; અને તેના પછી પણ બીજો સ્તર છે. ત્યાં દેવી કપાલીશા વિરાજે છે, હાથમાં દંડ ધારણ કરીને.

Verse 33

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः

ત્યાં પાલિની દેવી કરોડો-કરોડ દેવીઓથી ઘેરાઈને સ્થિત છે. અને સંકર્ષણના નિશ્વાસથી પ્રેરિત દાહક અનલ પ્રચંડ બની દહન કરવા પ્રવર્તે છે.

Verse 34

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

એ જ કાલાગ્નિને પ્રેરિત કરે છે; કલ્પાંતમાં જગત દગ્ધ થાય છે. હે ભારત, આ રીતેનું અધઃસૂત્ર અહીં રચાયેલું છે.

Verse 35

मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे

મધ્યસૂત્રે તથા બ્રહ્માંડ-કટાહે નિયુક્ત રક્ષકો વિષે મારી પાસેથી સાંભળો. પૂર્વ દિશામાં વસુધામા સ્થિત છે અને દક્ષિણમાં શંખપાલ છે.

Verse 36

तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी

પશ્ચિમ દિશામાં તક્ષકકેશ સ્થિત છે અને ઉત્તર દિશામાં કેતુમાન. તેમજ હરસિદ્ધિ, સુપર્ણાક્ષી, ભાસ્કરા અને યોગનંદિની પણ ત્યાં હાજર છે.

Verse 37

कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः

કરોડો કરોડ દેવીઓથી યુક્ત એવી દેવી આ અધઃસ્થિત લોકનું રક્ષણ કરે છે. આ રીતે જેઓ દૈવી શક્તિઓએ આ અદભુત બ્રહ્માંડ-અંડ સ્થાપ્યું છે.

Verse 38

नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते

હું નિત્ય બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરને નમસ્કાર કરું છું. આ (બ્રહ્માંડ-આવરણ)ની બહાર વિષ્ણુલોક અને રુદ્રલોક કહેવાય છે.

Verse 39

तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः

તે (ધામ)નું વર્ણન કરવા બ્રહ્મા પણ સમર્થ નથી—અમારા જેવા તો નથી જ. ત્યાં નિત્ય હરિ-હર વ્રતમાં સ્થિત મુક્તજન પહોંચે છે.

Verse 40

ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्

આ બ્રહ્માંડ સર્વ તરફથી કટાહ-સમાન આવરણથી ઘેરાયેલું છે; જેમ કપિત્થ (કૈથ) ફળનું બીજ તેના કઠોર છાલથી દૃઢ રીતે બંધાય છે।

Verse 41

दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्

તે આવરણની બહાર તેનાથી દસગણું જળાવરણ છે; તેની બહાર ફરી અગ્નિ (તેજ)નું આવરણ છે। અગ્નિને વાયુ અને વાયુને આકાશ આવરે છે—દરેક પૂર્વવર્તી કરતાં દસગણું વધુ પરિમાણમાં।

Verse 42

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

અહંકારને મહત્તત્ત્વ આવરે છે અને મહત્તત્ત્વને પરમ પ્રકૃતિ આવરે છે। આ બધાં પરિમાણમાં દસગણાં છે; કહે છે કે આવા છ આવરણો છે અને તે પ્રકૃતિ સાતમું છે।

Verse 43

प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

હે પાર્થ, તે ‘પ્રાકૃત ચરણ’ અનંત કહેવાયું છે; તેમાં બ્રહ્માંડો હજારોના હજારો અને અયુત એટલે દસહજારોના પણ અનેક સમૂહો છે।

Verse 44

ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्

આવા જ લોક-સમૂહો અહીં કરોડો-કરોડોમાં સૈકડાઓ છે; બધાં જ આ જ પ્રકારનાં છે—જેમ આ બ્રહ્માંડનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તેમ।

Verse 45

यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः

હે પાર્થ, જેમનું એવું વૈભવ છે તે સદાશિવને હું નમસ્કાર કરું છું. અહો, જે તેમને ન જાગે તે મંદબુદ્ધિ પાપાત્મા છે; તેનાથી વધુ જડ કોણ?

Verse 46

य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्

આવા મોહમાંથી તારનાર શિવને કોણ ન ભજે? હવે હું તને કાળમાન કહું છું; તેને સારી રીતે સમજી લે.

Verse 47

काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च

કહે છે—પંદર નિમેષે એક કાષ્ઠા; અને ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલા ગણાય. ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત; અને ત્રીસ મુહૂર્તથી દિવસ-રાત બંને બને છે.

Verse 48

दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः

દિવસમાં પાંચ કાળ હોય છે, દરેક ત્રણ મુહૂર્તનો; તે સાંભળ—પ્રાતઃ, પછી સંગવ, મધ્યાહ્ન અને અપરાહ્ન.

Verse 49

सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते

પાંચમો કાળ સાયાહ્ન (સંધ્યા) છે; અને (એક દિવસે) પંદર મુહૂર્ત હોય છે. પંદર અહોરાત્રને ‘પક્ષ’ કહેવાય છે.

Verse 50

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

માસ બે પક્ષોથી બનેલો કહેવાય છે; બે માસ મળીને એક ઋતુ થાય છે. ત્રણ ઋતુઓ મળીને અયન (અર્ધવર્ષ) બને; અને બે અયનને વર્ષ કહેવામાં આવે છે.

Verse 51

चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

માસના ચાર ભેદ કહેવાયા છે અને વર્ષના પાંચ ભેદ. તેમાં પહેલો ‘સંવત્સર’ અને બીજો ‘પરિવત્સર’ કહેવાય છે.

Verse 52

इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः

ત્રીજું ‘ઇદ્વત્સર’ અને ચોથું ‘અનુવત્સર’ કહેવાય છે. પાંચમું ‘યુગ’ નામે પ્રસિદ્ધ—આ જ ગણતરીનો નિશ્ચિત નિર્ણય છે.

Verse 53

मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी

માનવનો એક માસ પિતૃઓ માટે એક અહોરાત્ર બને છે. કૃષ્ણપક્ષ તેમનો ‘દિવસ’ કહેવાયો છે અને શુક્લપક્ષ તેમની ‘રાત્રિ’.

Verse 54

मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

માનવનું એક વર્ષ દેવતાઓનો એક દિવસ માનવામાં આવે છે. તે દિવ્ય દિવસે ઉત્તરાયણ તેમનો ‘દિવસ’ અને દક્ષિણાયણ તેમની ‘રાત્રિ’ કહેવાય છે.

Verse 55

वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः

દેવોના વર્ષ-પ્રમાણથી સપ્તર્ષિઓનો ‘દિવસ’ માનવામાં આવે છે. અને સપ્તર્ષિઓના વર્ષ-પ્રમાણથી ધ્રુવનો ‘દિવસ’ સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 56

मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः

માનવ વર્ષગણનામાં સત્તર લાખ અને અઠ્ઠાવીસ હજાર વર્ષો કૃત (સત્ય) યુગ છે; ત્યાર પછી ત્રેતા-યુગ આવે છે.

Verse 57

लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः

ત્રેતા-યુગ બાર લાખ છિયાનું હજાર અને વધારાના એક હજાર વર્ષો એમ કહેવાયું છે; અને દ્વાપર-યુગ આઠ લાખ ચોસઠ હજાર વર્ષો (માનવ-પ્રમાણે) છે.

Verse 58

चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते

કલી-યુગ ચાર લાખ બત્રીસ હજાર (માનવ વર્ષ) એમ સ્મૃત છે. આ ચારેય યુગોથી મળીને દેવોનું ‘યુગ’ કહેવાય છે.

Verse 59

आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्

મનુના યુગોની આયુ એકોતેર (થોડા વધારાસહિત) કહેવાઈ છે. અને ચૌદ મનુઓના કાળ-પ્રમાણથી બ્રહ્માનો ‘દિવસ’ માપવામાં આવે છે.

Verse 60

युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः

યુગોના હજાર સમૂહથી એક કલ્પ બને છે—તેનાં નામો સાંભળો: ભવોદ્ભવ, તપોભવ્ય, ઋતુ, વહ્નિ અને વરાહક।

Verse 61

सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः

અન્ય નામો પણ છે—સાવિત્ર, આસિક, ગાંધાર, કુશિક; તેમજ ઋષભ, ખડ્ગ, ગાંધારીય અને મધ્યમ।

Verse 62

वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः

વૈરાજ અને નિષાદ પણ (નામો), પાંચમો મેઘવાહન; પછી ચિત્રક, જ્ઞાન, આકૂતિ, મોનો, દંશ અને બૃંહક।

Verse 63

श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः

પ્રભુ શિવ શ્વેતરૂપે, લોહિત-રક્તરૂપે અને પીતવસ્ત્રધારી રૂપે પ્રગટ થાય છે. આ માસ સર્વરૂપ છે; આ રીતે (દૈવી માપે) તે સો વર્ષ સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 64

पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने

પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધ—આને ‘બ્રહ્મમાન’ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે. વિષ્ણુ અને શંકરનાં પણ મહિમા-પરિમાણનું વર્ણન કરવા હું સમર્થ નથી.

Verse 65

क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते

હે પાર્થ, હું અલ્પબુદ્ધિ ક્યાં અને તે બે—હરિ તથા ત્ર્યંબક—ક્યાં? દેવીના જ પ્રમાણથી પાતાળોમાં પણ તેની ગણના થાય છે।

Verse 66

इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः

આ રીતે બુદ્ધિથી તને સૂચિત કરવામાં આવ્યું; હવે ફરી તે સામાન્ય (પ્રાકૃત) વર્ણન સાંભળ।

Verse 67

इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः

આ રીતે વિધાતાએ સ્થાપેલી વ્યવસ્થા છે. શ્રી નારદ બોલ્યા—હે પાર્થ, કલિયુગમાં ‘ઋષભ’ નામ હેઠળ અનેક પાષંડ-કલ્પનાઓ ઊભી થશે, જે લોકોને મોહમાં નાખી ભ્રમિત કરશે।

Verse 68

तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका

તેનો પુત્ર ભરત હતો અને ભરતનો પુત્ર શતશૃંગ હતો. તેને આઠ પુત્રો જન્મ્યા અને તેમ જ એક કન્યા પણ।

Verse 69

इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका

તેઓ ઇન્દ્રદ્વીપ, કસેરુ, તામ્રદ્વીપ, ગભસ્તિમાન, નાગ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ અને વરુણ હતા—અને (સાથે) એક કુમારિકા પણ હતી।

Verse 70

वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्

હે પાર્થ, તે કન્યાનું મુખ પણ બર્કરી જેવી આકૃતિ ધરાવતું હતું. મહા આશ્ચર્યથી યુક્ત તેનું સર્વ કારણ સાંભળ.

Verse 71

महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ

ભૂમિથી સાગરપર્યંત વિસ્તરેલું, વૃક્ષપંક્તિઓથી શોભિત, જાળી છોડ, ઝાડીઓ અને લતાઓથી ભરેલું—સ્તંભતીર્થના સન્નિધানে.

Verse 72

अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे

બકરાંના ઝુંડના મધ્યમાંથી એક એકલી બર્કરી બહાર આવી. ભટકતી ભટકતી તે ત્યાંના દુર્ગમ પ્રદેશમાં આવી પહોંચી.

Verse 73

इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा

તે શુભા જાળી વચ્ચે સર્વ તરફ અહીં-ત્યાં ભટકતી રહી; ભૂખ અને તરસથી પીડિત થઈ પણ બહાર નીકળી શકી નહીં.

Verse 74

विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः

જાળી વચ્ચે ફસાઈને તે પછી પંચત્વને પામી. થોડા સમય પછી તેનું મસ્તક તૂટી નીચે પડી ગયું.

Verse 75

पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने

તે શનિદર્શ સ્થાને, મહી નદી અને સાગરના સંગમે પડ્યું—એ સ્થાન સર્વતીર્થમય છે અને સર્વ પાપોનું પ્રમોચન કરનારું છે.

Verse 76

शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले

પરંતુ તેનું મસ્તક એ જ સ્થિતિમાં અખંડ અને સમગ્ર રહી ત્યાં જ સ્થિર રહ્યું. જાળ અને ઝાડીઓમાં અટવાઈ જવાથી તે જળમાં પડ્યું નહીં.

Verse 77

शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह

જ્યારે તેના શેષ દેહનું પતન મહી–સાગર સંગમે થયું, ત્યારે તે તીર્થના પ્રભાવથી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તે બર્કરીસા બની ગઈ.

Verse 78

शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत

સિંહલ દેશમાં રાજા શકશૃંગને એક પુત્રી જન્મી; અને તેનું મુખ સ્પષ્ટ રીતે બર્કરી (શે-બકરી) સમાન પ્રગટ થયું.

Verse 79

दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा

તેનો શેષ દેહ શુભાકાર દિવ્ય નારીરૂપે તેજસ્વી થયો. જે રાજા પહેલાં પુત્રહીન હતો, તેના માટે તે જાણે સો પુત્રો સમાન (ફળદાયિની) બની.

Verse 80

पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति

એક પુત્રી જન્મી, આનંદનું કારણ બની અને સ્વજનોના સુખમાં વૃદ્ધિ કરનારિ થઈ. પછી તેને જોઈ સૌએ તેના મુખને માદા બકરાની સમાન આકારવાળું જોયું.

Verse 81

विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा

રાજાના સર્વ પુરુષો અતિ વિસ્મયમાં પડી ગયા. ત્યારબાદ રાજા પણ અંતઃપુર સહિત પરમ શોકમાં ડૂબી ગયો.

Verse 82

खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः

આવું રૂપ જોઈ સર્વ પ્રજા ખિન્ન થઈ ગઈ. અત્યંત વિસ્મિત નગરજનો બોલ્યા—“આ કેવું આશ્ચર્ય છે, અને આ કેમ થયું?”

Verse 83

ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया

પછી તે યૌવનને પામી, સాక్షાત્ દેવકન્યા સમાન લાગી. દર્પણમાં પોતાનું મુખ જોઈ તેને પૂર્વજન્મનું સ્મરણ થયું.

Verse 84

तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्

તે તીર્થના પ્રભાવથી તેણે માતા-પિતાને નિવેદન કર્યું—“તાત, મારા કારણે નિશ્ચયે શોક કરવો નહીં.”

Verse 85

मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका

મા, શોક ન કર; આ પૂર્વજન્મે ઉપાર્જિત કર્મનું ફળ છે. ત્યારબાદ તે કુમારિકાએ પોતાનો પૂર્વવૃત્તાંત અને કથા કહી સંભળાવી.

Verse 86

पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया

તેણે પોતાના માતા-પિતાને જણાવ્યું કે પૂર્વજન્મથી ઉત્પન્ન થયેલું તેનું દેહ જ્યાં પડ્યું હતું તે સ્થાન કયું છે, અને તે પ્રદેશમાં જવા વિનંતી કરી.

Verse 87

अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप

પિતા, હું ધરતી અને સાગરના સંગમસ્થાને જઈશ. ત્યાં પહોંચ્યા પછી, હે રાજા, જે યોગ્ય લાગે તે કરજો.

Verse 88

ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः

પછી તેના પિતાએ શતશૃંગે જેમ કહ્યું તેમ જ પ્રતિજ્ઞા કરી. અને રાજાએ રત્નોથી શોભિત નૌકાઓ દ્વારા તેની યાત્રાની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 89

स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्

ત્યારબાદ તે નાવિકો સાથે સ્તંભતીર્થ પહોંચી. પછી તેણે બહુ દાન કર્યું—સર્વસ્વ અર્પણ કર્યાનું લક્ષણ ધરાવતું દાન.

Verse 90

जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः

ઝાડઝાંખર અને ગૂંચવણભર્યા ઝાડીઓ વચ્ચે શોધ કરતાં તેણે ત્યારે પોતાનું જ શિર જોયું. અસ્થિ અને ચર્મના અવશેષો પણ તેણે પ્રયત્નપૂર્વક સાવધાને ઉઠાવી લીધા.

Verse 91

दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्

સંગમની નજીક તેમને દહન કરીને, અસ્થિઓને સંગમમાં અર્પણ કરી દીધી. ત્યારબાદ તે તીર્થના પ્રભાવથી તેનું મુખ ચંદ્રપ્રભા સમું તેજસ્વી બન્યું.

Verse 92

न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्

દેવકન્યાઓમાં એવો મુખ ન હતો, નાગસ્ત્રીઓમાં પણ ન હતો, અને મર્ત્ય નારીઓમાં પણ ન હતો; તેના મુખ જેવું મુખ ક્યાંય ન હતું.

Verse 93

सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति

દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો—બધા તેના રૂપથી મોહિત થયા. તેઓ વારંવાર તેને પ્રાર્થના કરતા, છતાં તે તેમની પાસેથી કોઈ વર ઇચ્છતી ન હતી.

Verse 94

कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः

ત્યાં તેણે આનંદપૂર્વક અત્યંત કઠિન અને દુશ્ચર તપ શરૂ કર્યું. પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં દેવોના દેવ મહેશ્વર (પ્રગટ થયા).

Verse 95

प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्

તે તેણી સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થઈને બોલ્યો—“હું વરદાન આપનાર છું.” ત્યારબાદ કુમારીએ તેની પૂજા કરીને આ વચન કહ્યાં.

Verse 96

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर

હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય—તો હે શંકર, અહીં સર્વકાળ તમારું સાન્નિધ્ય સ્થાપિત કરો.

Verse 97

एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम

શર્વે “એવમસ્તુ” કહ્યું ત્યારે કુમારી હર્ષિત થઈ. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, આ તે સ્થળે થયું જ્યાં તે બર્કરીનું શિર દગ્ધ થયું હતું.

Verse 98

बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्

ત્યાં તે સમયે તેણીએ શિવને ‘બર્કરેશ’ તરીકે સ્થાપિત કર્યા. અને મારા મુખથી આ મહાન આશ્ચર્ય સાંભળી—તલાતલ સુધી પણ તેની પ્રસિદ્ધિ ફેલાઈ.

Verse 99

स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्

સ્વસ્તિક નામનો નાગેન્દ્ર કુમારીના દર્શન કરવા આવ્યો. તે શિર હલાવતા ચાલ્યો ત્યારે—જ્યાં તેનું મસ્તક ઊંચકાયું ત્યાં ધરતી ઊછળી ઊંચી થઈ.

Verse 100

ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः

બર્કરેશના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ‘સ્વસ્તિકા’ નામનો કૂવો પ્રગટ થયો. તે ગંગાજળથી પરિપૂર્ણ છે; હે પાર્થ, તે સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ આપે છે.

Verse 101

दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते

સ્થાપિત લિંગને જોઈ શિવ પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપ્યું—જેનાં મૃતદેહોનું અહીં દાહ થાય છે, તેમને વિશેષ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 102

क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः

અને જ્યારે તેમની અસ્થિઓ સમુદ્રમાં વિસર્જિત થાય છે, ત્યારે તેમની ગતિ અક્ષય બને છે. તેઓ સ્વર્ગમાં અતિ દીર્ઘ સમય વસીને પછી ફરી શુભ અવસ્થાઓને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 103

राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः

તે રાજાઓ સર્વસંપન્ન અને પ્રતિાપયુક્ત બને છે. તેમજ જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક બર્કરેશનું સમ્યક્ પૂજન કરે છે, તે પણ તેવી પૂર્ણતા અને તેજ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 104

स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः

સમુદ્રના જળમાં તથા ધરતીના પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરવાથી તેની મનઇચ્છા સિદ્ધ થાય છે; વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવાથી.

Verse 105

कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते

કૂવામાં સ્નાન કરીને અને પોતાના પિતૃઓને તર્પણ અર્પી જે મનુષ્ય બર્કરેશનું પૂજન કરે છે, તે સર્પસંબંધિત પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 106

एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्

આ રીતે સર્વ વર પ્રાપ્ત કરીને તે ફરી સિંહલ ગઈ અને પોતાના પિતા શતશૃંગને પોતાનો સમગ્ર વૃત્તાંત નિવેદિત કર્યો.

Verse 107

तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः

તે સાંભળીને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને હે ફાલ્ગુન, સર્વ લોકો પણ; તેમણે મહીતિર્થની પ્રશંસા કરી અને આદરપૂર્વક ત્યાં આવ્યા.

Verse 108

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः

પછી તેમણે સ્નાન કરીને વિવિધ પ્રકારના દાન આપ્યા; તીર્થના માહાત્મ્યથી હર્ષિત થઈ તેઓ ફરી સિંહલ પરત ગયા.

Verse 109

अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु

કુમારીને ઇચ્છા ન હોવા છતાં રાજાએ તેને વર અને ધન આપ્યાં; અને સ્નેહવશ અન્ય વસ્તુઓ પણ આપી—સાંભળો, તે નૃપતિએ શું શું અર્પણ કર્યું.

Verse 110

इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा

તેણે ભારતખંડને નવ ભાગમાં વિભાજિત કરીને, આઠ ભાગ પોતાના પુત્રોને આપ્યા; અને નવમો ભાગ એ જ રીતે કુમારી (કન્યા)ને અર્પણ કર્યો।

Verse 111

तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे

પર્વતોથી શોભિત એવા તેમના વિભાગો હું વર્ણવીશ; મારી પાસેથી પુત્રોના નામ, વર્ષો (પ્રદેશો) અને પર્વતોના નામ સાંભળો।

Verse 112

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષપર્વત, વિંધ્ય અને પારિયાત્ર—આ સાત કૂલપર્વતો કહેવાય છે।

Verse 113

महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्

મહેન્દ્ર પર્વતના પશ્ચિમે ‘ઇન્દ્રદ્વીપ’ કહેવાય છે; અને પારિયાત્ર શ્રેણીના ઉત્તરે આવેલ પ્રદેશ ‘કૌમારિક ખંડ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 114

सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन

હે ફાલ્ગુન! આ સર્વ ખંડો—એક હજાર એક—અને નદીઓના ઉદ્ભવને પણ સંક્ષેપમાં સાંભળો।

Verse 115

वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः

વેદસ્મૃતિ અને મુખા નામની નદીઓ પારિયાત્ર પર્વતમાળામાંથી ઉત્પન્ન થયેલી માનવામાં આવે છે. તેમજ નર્મદા, સરસા વગેરે નદીઓ વિંધ્ય પર્વતમાંથી નીકળેલી કહેવાય છે.

Verse 116

शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

શતદ્રૂ અને ચન્દ્રભાગા વગેરે નદીઓ ઋક્ષ પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમજ ઋષિકુલ્યા અને કુમારી વગેરે નદીઓ શુક્તિમત્ પર્વતના પાદભાગમાંથી ઉદ્ભવેલી માનવામાં આવે છે.

Verse 117

तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः

તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, કાવેરી અને મહી નદી—તેમજ કૃષ્ણા, વેણી અને ભીમરથી—આ બધી સહ્ય પર્વતના પાદભાગમાંથી ઉદ્ભવેલી તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 118

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

કૃતમાળા અને તામ્રપર્ણી મુખ્ય નદીઓ મલય પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમજ ત્રિસામા અને ઋષ્યકુલ્યા વગેરે નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 119

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः

આ રીતે પુત્રોને તથા કુમારીને પણ રાજ્યભાગ વહેંચી આપીને, પૃથ્વીપતિ રાજા શતશૃંગ ઉત્તર દિશામાં એક પર્વત પર જઈ તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા.

Verse 120

तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे

ત્યાં ઘોર તપ કરીને તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયો. નૃપશ્રેષ્ઠ શતશૃંગે શતશૃંગ નામના ઉત્તમ પર્વત પર આ સિદ્ધિ મેળવી.

Verse 121

यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती

હે કૌંતેય! જ્યાં તું પાંડુનો પુત્ર બની સહોદર ભાઈઓ સાથે જન્મ્યો હતો, ત્યાં જ સ્તંભતીર્થમાં મહાભાગ્યા સતી કુમારી નિવાસ કરે છે.

Verse 122

खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च

પોતાના ખંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ધનથી તેણે દાન કરીને પુણ્યસાધના કરી. પછી કોઈ સમયે તેણે પોતાના આઠ ભાઈઓને પણ (દાન/ભાગ) આપ્યું.

Verse 123

महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः

વીર્ય, બળ અને ઉત્સાહથી યુક્ત નવા નવા પુત્રો વારંવાર જન્મ્યા. તેઓ બધા ભેગા થઈ કુમારી દેવીને ત્યારે કહ્યું.

Verse 124

कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः

“તમે અમારી કુલદેવી છો, હે શુભે! અમ પર કૃપા કરો. તમે સ્વયં અમારા માટે આઠ ખંડોમાં વિભાજન કરીને આપો, જેથી અમારા બેહોતેરમાં કોઈ ભેદભાવ કે ફૂટ ન થાય.”

Verse 125

इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्

એમ કહ્યા પછી તે સર્વધર્મજ્ઞા, જ્ઞાનમાં બ્રહ્મા સમાન, બાહોતેર ભેદો અનુસાર નવ ખંડોની રચના કરી।

Verse 126

तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः

હે ફાલ્ગુન! તેમના નામો, ગામો અને પત્તનો, સમુદ્રકાંઠા તથા તેમની સંખ્યાને હું તને તત્ત્વતઃ સાચી રીતે કહું છું।

Verse 127

कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते

તે મંડળમાં નીવૃત પ્રદેશમાં ચાર કરોડ ગામો હતા; અને બાલાક દેશમાં અઢી કરોડ ગામો હોવાનું કહેવાય છે।

Verse 128

सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः

પુરસાહણકમાં ગામોની સંખ્યા સવા કરોડ જાણવામાં આવે છે; અને અંધકમાં ચાર લાખ ગામો સ્મૃત છે।

Verse 129

एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्

નેપાળમાં ગામોની સંખ્યા એક લાખ કહેવાઈ છે; અને કાન્યકુબ્જમાં તો છત્રીસ લાખનું પરિમાણ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 130

द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके

ગાજણકમાં ગામોની સંખ્યા બેહોતેર લાખ તરીકે સ્મૃત છે. તેમજ ગૌડદેશમાં પણ ગામોના અઢાર લાખ કહ્યા છે.

Verse 131

कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्

કામરૂપમાં ગામોના નવ લાખ પ્રકીર્તિત છે. અને ‘વેદ’ નામે પ્રસિદ્ધ ડાહલ દેશમાં પણ ગામોના નવ લાખ કહ્યા છે.

Verse 132

नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः

કાંતિપુરમાં ગામોના ચોક્કસ નવ લાખ પ્રકીર્તિત છે. તેમજ માચિપુરમાં પણ નવ લાખ જાહેર કરાયા છે.

Verse 133

ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः

ઓડ્ડિયાણ દેશમાં ગામોના નવ લાખ પ્રકીર્તિત છે. તેમજ જાલંધર દેશમાં પણ નવ લાખ પ્રખ્યાત છે.

Verse 134

लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्

લોહપૂર પ્રદેશમાં નવ લાખ (ગામ) કહ્યા છે. અને પાંબીપુરમાં ગામોના સાત લાખ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 135

ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्

રટરાજ દેશમાં ગામોની સંખ્યા સાત લાખ પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે; અને હરીઆલમાં ગામો પાંચ લાખ પ્રમાણિત કહેવાય છે.

Verse 136

सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके

દ્રડના વિષયમાં સાડા ત્રણ લાખ કહેવાયા છે; અને અવંભણવાહકમાં પણ સાડા ત્રણ લાખ જ કહેવાયા છે.

Verse 137

एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्

નીલપૂરકમાં ગામો એકવીસ હજાર કહેવાયા છે; અને હે પાર્થ, મલ વિષયમાં ગામો એક લાખ કહેવાયા છે.

Verse 138

नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः

નરેન્દુ નામના દેશમાં એક લાખ સવા કહેવાયું છે; અને અતિલાંગલ દેશમાં પણ એક લાખ સવા કહેવાયું છે.

Verse 139

लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः

માલવમાં એક લાખ અઢાર હજાર બાણું કહેવાયા છે; અને સયંભર દેશમાં એક લાખ સવા કહેવાયું છે.

Verse 140

मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः

મેવાડમાં પણ તેમ જ કહેવાયું છે—એક લાખ અને સપાદ (સવા લાખ). તેમજ વાગુરીને એંસી હજાર (ગામો/વસાહતો) ધરાવતી તરીકે પ્રસિદ્ધ કહેવામાં આવે છે.

Verse 141

ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च

ગુર્જરાત્ર સત્તર હજાર ગામો ધરાવતું તરીકે પ્રકીર્તિત છે; તેમજ પાંડર-વિષય પણ સત્તર હજાર (ગામો) ધરાવતો કહેવાયો છે.

Verse 142

जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्

જહાહુતિ માટે બેતાલીસ હજાર (ગામો/વસાહતો) કહેવાયા છે; અને કાશ્મીર-મંડળ અડસઠ હજાર (ગામો) ધરાવતું પ્રોક્ત છે.

Verse 143

षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्

કોંકણમાં છત્રીસ હજાર ગામો છે એમ જાણકારો કહે છે; અને ‘લઘુકોંકણ’માં એક હજાર ચારસો વીસ (ગામો) છે.

Verse 144

सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः

સિંધુ દેશ દસ હજાર ગામો ધરાવતો તરીકે પરિકીર્તિત છે.

Verse 145

चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते

કચ્છમંડળમાં એક હજાર ચારસો વીસ ગામો કહેવાય છે; અને સૌરાષ્ટ્ર પચપન હજાર ગામોની ભૂમિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 146

एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते

લાડદેશ એકવીસ હજાર ગામો ધરાવતો તરીકે પ્રકીર્તિત છે. અતિસિંધુ દસ હજાર ગામોનો કહેવાય છે. હે પાર્થ, અશ્વમુખ પણ દસ હજાર ગામોનો કહેવાય છે.

Verse 147

सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः

એકપાદ પણ દસ હજાર (ગામોવાળો) તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 148

तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते

તેમ જ સૂર્યમુખ નામનો દેશ દસ હજાર (ગામોવાળો) તરીકે સ્મૃત છે. એકબાહુ દેશ પણ દસ હજાર (ગામોવાળો) કહેવાય છે.

Verse 149

सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः

સંજાયુ નામનો પ્રદેશ પણ દસ હજાર (ગામોવાળો) ગણાય છે. શિવનામા નામનો દેશ પણ દસ હજાર (ગામોવાળો) તરીકે સ્મૃત છે. તેમજ કાલહયંજય પણ દસ હજાર (ગામોવાળો) તરીકે ખ્યાત છે.

Verse 150

लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ

લિંગોદ્ભવ નામનો દેશ પણ દશ સહસ્ર ગામો જેટલો કહેવાયો છે. તેમજ ભદ્ર અને દેવભદ્ર—બન્ને પણ પ્રત્યેક દશ સહસ્ર ગામોવાળા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 151

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता

ચટ અને વિરાટક—આ બે દેશો છત્રીસ સહસ્ર ગામોવાળા તરીકે સ્મૃત છે. યમકોટિ પણ છત્રીસ સહસ્ર (ગામ) પરિમાણવાળી તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 152

अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे

રામક નામનો દેશ અષ્ટાદશ કોટિ ગામો જેટલો કહેવાયો છે. તેમજ તોમર, કર્ણાટ અને યુગલ—આ ત્રણેય પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 153

सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्

આ ત્રણ દેશોમાં પ્રત્યેકને સવાસ લાખ ગામોવાળો તરીકે પરિકીર્તિત કરવામાં આવ્યો છે. અને સ્ત્રીરાજ્ય નામનો દેશ પાંચ લાખ ગામોવાળો તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 154

पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ

પુલસ્ત્યનો વિષય પણ દશ લાખ ગામો જેટલો કહેવાયો છે. અને કાંબોજ તથા કોશલ—આ બંને દેશો પ્રત્યેક દશ લાખ ગામોવાળા તરીકે પરિકીર્તિત છે.

Verse 155

ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः

બાલ્હિક દેશમાં ગામોની સંખ્યા ચાર લાખ કહેવાય છે. લંકા-દેશમાં છત્રીસ હજાર ગામો પ્રકીર્તિત છે.

Verse 156

चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः

કુરુ-દેશમાં ચોસઠ હજાર ગામો પ્રકીર્તિત છે. તેમજ ‘જય’ નામે પ્રસિદ્ધ કિરાતવિજયમાં દેઢ લાખ ગામો કહેવાયા છે.

Verse 157

पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्

તેમજ વિદર્ભામાં પાંચ લાખ ગામો હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. વર્ધમાનમાં ચૌદ હજાર ગામો પ્રકીર્તિત છે.

Verse 158

सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः

સિંહલ-દ્વીપમાં પણ દસ હજાર ગામો કહેવાય છે. અને પાંડુ-દેશમાં છત્રીસ હજાર ગામો પ્રકીર્તિત છે.

Verse 159

लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते

ભયાણકમાં પણ ગામોની સંખ્યા એક લાખ કહેવાઈ છે. માગધ-દેશમાં છ્યાસઠ હજાર ગામો કહેવાય છે.

Verse 160

षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः

તેમજ પાંગુ-દેશમાં સાઠ હજાર ગામો કહેવાય છે; અને વરેંદુક-દેશમાં ત્રીસ હજાર ગામો પ્રખ્યાત છે।

Verse 161

पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः

મૂલસ્થાનમાં પચ્ચીસ હજાર ગામોની સંખ્યા પ્રકીર્તિત છે; અને યાવન-દેશમાં ચાલીસ હજાર ગામો સ્મૃત છે।

Verse 162

चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः

પક્ષબાહુમાં ચાર હજાર ગામો જણાવાયા છે; આ રીતે ગામસંખ્યાઓসহ દ્વાસપ્તતિ દેશો પ્રકીર્તિત થયા છે।

Verse 163

एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः

આ ભરતખંડમાં છિયાનવે કરોડ (વિભાગ/નિવાસ) પ્રકીર્તિત છે; તેમજ પત્તનોની સંખ્યા દ્વાસપ્તતિ લાખ—એવું પરંપરામાં ઘોષિત છે।

Verse 164

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव

હે ભારત, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો છત્રીસ હજાર કહેવાયા છે; આમ ખંડો વિભાજિત કરીને તેણે ભાઈઓના સ્વજનોને નવ ભાગ આપ્યા।

Verse 165

आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः

એ દેવી પોતાનું જ હોવા છતાં તેમના વિષયમાં તેને રાખવાની ઇચ્છા કરતી નહોતી. ‘ભગિની પ્રથમ માન્ય છે’ એમ માની ભાઈઓ બહેન પ્રત્યે ક્રોધે ભરાય છે.

Verse 166

भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता

ભાઈઓ પ્રત્યે પોતાના ભગિનીધર્મનો વિચાર કરીને તે શુભાએ ભાગો આપી દીધા. એમ કરીને તેમને યથોચિત માન આપી તે સ્તંભતીર્થે ગઈ.

Verse 167

तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च

ત્યારે તે પ્રદેશોમાં ચતુર્વર્ગસાધનનું વર્ણન થયું; પરંતુ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે માત્ર કુમારીશ્વર જ પ્રખ્યાત થયો.

Verse 168

तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता

ત્યાં પણ એક ગુપ્ત ક્ષેત્ર છે—આ વાત તે કુમારિકા જાણે છે. તે ગુપ્ત ક્ષેત્રમાં મહાવ્રતધારી લોકો કુમારેશનું પૂજન કરે છે.

Verse 169

तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते

તે ત્યાં સ્થિર રહી અને ખાસ કરીને છ સંગમસ્થળોમાં સ્નાન કરતી રહી. પછી સમય પસાર થતાં સ્કંદે નિર્મિત પ્રાસાદ-મંદિરમાં તે નિવાસ કરવા લાગી.

Verse 170

जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः

જ્યારે જૂનું દેવાલય જીર્ણ થયું, ત્યારે તેણીએ નવું સુવર્ણમય પ્રાસાદ બંધાવ્યું. તેની ભક્તિથી અતિ પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ સંતોષ પામ્યા.

Verse 171

कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः

કુમાર-લિંગમાંથી ઉદ્ભવીને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ (શિવ) તેણીને બોલ્યા— ‘ભદ્રે, તારી ભક્તિ અને જ્ઞાનથી હું તૃપ્ત છું.’

Verse 172

जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके

‘આ જીર્ણ પ્રાસાદ ફરી ઊભો કરાયો છે; તેથી હું સંતોષ પામ્યો છું. હે કુમારિકે, તારા નામથી જ હું વિખ્યાત થઈશ.’

Verse 173

कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः

કર્તા અને ઉદ્ધર્તા—આ બેને સમાન ફળ આપનાર તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે. તેથી આગળ લોકો મને ‘કુમારેશ’ અને ‘કુમારીશ’ એમ કહેશે.

Verse 174

बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि

બર્કરેશમાં જે વરદાન અપાયા હતા, તે સદૈવ સત્યરૂપે ફળે છે. હે વરવર્ણિની, તારો પણ સમય આવી પહોંચ્યો છે; તે હવે નજીક છે.

Verse 175

अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे

પતિ વિનાની સ્ત્રી માટે સ્વર્ગ પણ નથી, મોક્ષ પણ નથી એમ કહેવાયું છે; જેમ શુભ સરસ્વતીના તટ પરની તે વૃદ્ધ કન્યાના પ્રસંગમાં.

Verse 176

तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि

અતએવ, અહીં ‘મહાકાલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ આ તીર્થમાં, હે ભદ્રે, હે સુવર્ણવર્ણિની, સિદ્ધિ પ્રાપ્ત મહાકાલને પતિરૂપે વર.

Verse 177

ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता

પછી રુદ્રના વચન અનુસાર તેણીએ તેને પતિરૂપે વર્યો; અને મહાકાલ સાથે રુદ્રલોકમાં ગઈ.

Verse 178

तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे

ત્યાં હર્ષિત પાર્વતીએ તેને આલિંગન કરીને કહ્યું—હે શુભે, તું પૃથ્વીને ચિત્રની જેમ આલેખી છે.

Verse 179

चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा

અતએવ ‘ચિત્રલેખા’ નામે તું મારી સખી થા. ત્યારથી તે શુભા ‘ચિત્રલેખા’ નામની સખી બની.

Verse 180

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

જેણે ઉષાના ઉત્તમ પતિ અનિરુદ્ધને દર્શાવ્યો; જે યોગિનીઓમાં શ્રેષ્ઠા છે; અને જે મહાકાલની પ્રિય વલ્લભા છે।

Verse 181

अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि

તપશ્ચર્યા કરતી તેણીએ પૂર્ણ સો વર્ષ સુધી દર વર્ષે માત્ર એક બિંદુ જ પીધો; તેથી સ્વર્ગમાં તેણીને ‘અપ્સરા’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 182

एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्

એવી જ તે કુમારી હતી, હે ફાલ્ગુન; તેણે શિવકૃપા આપનાર આ જ લિંગની સ્થાપના કરી, જે ‘બર્કરેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 183

तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा

અતએવ, હે ભારત, અહીં મનુષ્યોનું દાહકર્મ અને અસ્થિક્ષેપ—મહેશના વચન મુજબ—પ્રયાગ કરતાં પણ વધુ ફળદાયક કહેવાય છે।