Adhyaya 10

Verse 1

नारद उवाच । गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसंयुतः । इन्द्रद्युम्नस्तमा पृच्छय मरणायोपचक्रमे

નારદે કહ્યું—ગિધના આ વચનો સાંભળી દુઃખ અને વિસ્મયથી ભરાયેલો ઇન્દ્રદ્યુમ્ન તેને ફરી પૂછવા લાગ્યો અને મૃત્યુ માટે પોતાને તૈયાર કરવા લાગ્યો.

Verse 2

ततस्तमालोक्य तथा मुमूर्षुं कौशिकादिभिः । स संहितं विचिंत्याह दीर्घायुषमथात्मनः

પછી તેને એવી સ્થિતિમાં, મરણ ઇચ્છતો જોઈ, કૌશિક આદિ સૌએ સાથે વિચાર કર્યો અને તેના દીર્ઘ આયુષ્ય તથા કલ્યાણ માટે વાણી ઉચ્ચારી।

Verse 3

मैवं कार्षीः श्रुणु गिरं भद्रक त्वं चिरंतनः । मत्तोऽप्यस्ति स्फुटं चैव ज्ञास्यति त्वदभीप्सितम्

એવું ન કર; હે ભદ્ર, મારી વાણી સાંભળ. તું ચિરંજીવી છે. મારાથી પણ પરે કોઈ છે, જે તને ઇચ્છિત વિષય સ્પષ્ટ રીતે જણાવી દેશે।

Verse 4

मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोमंथरकाख्यया । तस्य नाविदितं किंचिदेहि तत्र व्रजामहे

માનસ સરોવરમાં મન્થરક નામે પ્રસિદ્ધ એક કાચબો છે. તેને કશું અજાણ નથી; આવો, આપણે ત્યાં જઈએ।

Verse 5

ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकास्तथा । उलूकसहिता जग्मुः सर्वे कूर्मदिदृक्षवः

પછી વિશ્વાસ પામી, રાજા, મુનિઓ, ગીધ અને બગલો—ઘુવડ સાથે—બધા કાચબાના દર્શન ઇચ્છીને નીકળી પડ્યા।

Verse 6

सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान्निरीक्ष्य विदूरगान् । कांदिशीको विवेशासौ जलं शीघ्रतरं तदा

સરોવરના કિનારે રહેલા કાચબાએ તેમને દૂરથી આવતાં જોઈ ગભરાઈને તરત જ વધુ ઝડપથી પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 7

कौशिकोऽथ तमाहेदं प्रहस्य वचनं स्वयम् । कस्मात्कूर्म प्रनष्टोद्य विमुखोऽभ्यागतेष्वपि

ત્યારે કૌશિક હસતાં હસતાં પોતે જ તેને આ વચન બોલ્યો— “હે કૂર્મ! આજે તું કેમ અદૃશ્ય થયો અને મહેમાનો આવ્યા છતાં કેમ વિમુખ થયો?”

Verse 8

अग्निर्द्विजानां विप्रश्च वर्णानां रमणः स्त्रियाम् । गुरुः पिता च पुत्राणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः

દ્વિજોને અગ્નિ ગુરુસમાન પૂજ્ય છે; વર્ણોને બ્રાહ્મણ માર્ગદર્શક છે; સ્ત્રીઓને પતિ પ્રિય છે; પુત્રોને પિતા ગુરુ છે— છતાં સૌ માટે આવેલો મહેમાન જ ગુરુસમાન માનવામાં આવે છે.

Verse 9

विहाय तमिमं धर्ममातिथ्यविमुखः कथम् । गृह्णासि पापं सर्वेषां ब्रूहि कूर्माधुनोत्तरम्

આ আতિથ્યધર્મ છોડીને તું મહેમાનસત્કારથી કેવી રીતે વિમુખ થયો? સૌનું પાપ તું કેવી રીતે પોતાના પર લે છે? હે કૂર્મ, હવે ઉત્તર આપ।

Verse 10

कूर्म उवाच । चिरंतनो हि जानामि कर्त्तुमातिथ्यसत्क्रियाम् । अभ्यागतेष्वपचितिं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्

કૂર્મ બોલ્યો— “હું પ્રાચીન છું અને મહેમાનનું યોગ્ય સન્માન કેવી રીતે કરવું તે મને સારી રીતે ખબર છે. મહેમાનરૂપે આવેલા પ્રત્યે આદરભાવ ધર્મશાસ્ત્રોમાં દૃઢ રીતે નિશ્ચિત છે.”

Verse 11

सुमहत्कारणं चात्र श्रूयतां तद्वदामि वः । नाहं पराङ्मुखो जात एतावंति दिनान्यपि

“અહીં એક અતિ મહાન કારણ છે— સાંભળો, હું તમને કહું છું. આટલા દિવસોમાં પણ હું ક્યારેય ધર્મથી પરાઙ્મુખ થયો નથી.”

Verse 12

अभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारसद्व्रती । किं त्वेष पंचमो यो वो दृश्यते सरलाकृतिः

આવેલા કોઈપણ અતિથિનો સર્વ સન્માનથી સત્કાર કરવો એ મારું સદ્વ્રત છે. પરંતુ તમામાં આ પાંચમો કોણ છે, જે અહીં સરળ આકૃતિમાં દેખાય છે?

Verse 13

इंद्रद्युम्नो महीपालो बिभोम्यस्मादलंतराम् । अमुना यजमानेन रौचकाख्ये पुरा पुरे

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામનો રાજા—આ કારણથી જ હું તેને અત્યંત ભયથી સ્મરું છું. પૂર્વે રૌચક નામના નગરમાં, એ જ પુરુષ યજમાન બની (યજ્ઞમાં) જે કર્યું હતું…

Verse 14

यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा । तन्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्

યજ્ઞની અગ્નિથી મારી પીઠ દગ્ધ થઈ હતી; આજેય તે ઘાવ મટ્યો નથી. તેથી મને ફરી ભય ઊપજ્યો છે—શું આ ફરીથી મને (હાનિ) કરશે?

Verse 15

आसुतीवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति । इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम

ઝડપી પ્રેરણાનું બળ ધારણ કરીને તે હવે ધરતી પર (મને) દહન કરશે. કૂર્મના આ વચનનો અંત થતાં, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, …

Verse 16

पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः । सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः

આકાશમાંથી અપ્સરાઓના ગણોએ મુક્ત કરેલી પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી. રાજાની કીર્તિના ઉદ્ધારને ઘોષિત કરતાં દિવ્ય વાદ્યો ગુંજી ઊઠ્યાં.

Verse 17

विस्मितास्ते च ददृशुर्विमानं पुरतः स्थितम् । इंद्रद्युम्नकृते देवदूतेनाधिष्ठितं तदा

તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ આગળ ઊભેલું દિવ્ય વિમાન જોયું; તે સમયે ઇન્દ્રદ્યુમ્નના હિતાર્થે મોકલાયેલા દેવદૂત દ્વારા તે અધિષ્ઠિત હતું।

Verse 18

अयातयामाः प्रददुराशिषोऽस्मै सुरद्विजाः । साधुवादो दिवि महानासीत्तस्य महीपतेः

અક્લાંત દેવદ્વિજોએ તેને આશીર્વાદ આપ્યા; તે રાજા માટે સ્વર્ગમાં ‘સાધુ! સાધુ!’ એવો મહાન્ પ્રશંસાધ્વનિ ઊઠ્યો।

Verse 19

ततो विमानमालंब्य देवदूतस्तमुच्चकैः । इंद्रद्युम्नमुवाचेदं श्रृण्वतां नाकवासिनाम्

પછી દેવદૂતે વિમાનને આશ્રય લઈને, નાકવાસીઓ સાંભળતા હોય ત્યારે, ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ઊંચા સ્વરે આ કહ્યું।

Verse 20

देवदूत उवाच । नवीकृताधुना कीर्तिस्तव भूपाल निर्मला । त्रिलोक्यामपि तच्छीघ्रं विमानमिदमारुह

દેવદૂતે કહ્યું— હે ભૂપાલ! હવે તારી નિર્મળ કીર્તિ નવી બની છે; તે શીઘ્રે ત્રિલોકમાં પણ પ્રસરે છે, તેથી આ વિમાનમાં તરત આરોહણ કર।

Verse 21

गम्यतां ब्रह्मणो लोकमाकल्पं तपसोर्जितम् । प्रेषितोऽहमनेनैव तवानयनकारणात्

ચાલો, તપથી પ્રાપ્ત અને કલ્પાંત સુધી સ્થિર રહેતા બ્રહ્મલોકમાં જઈએ; તને ત્યાં લઈ જવા માટે જ તેમણે મને મોકલ્યો છે।

Verse 22

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पृथिव्यां प्रथिता भवेत् । तावानेव भवेत्स्वर्गी सति पुण्ये ह्यनंतके

જ્યાં સુધી મનુષ્યની કીર્તિ પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ રહે છે, ત્યાં સુધી જ તે સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે—અક્ષય પુણ્યના આધારથી।

Verse 23

सुरालयसरोवापीकूपारामादिकल्पना । एतदर्थं हि पूर्ताख्या धर्मशास्त्रेषु निश्चिता

દેવાલય, સરોવર, કૂવો, વાવ, બગીચો વગેરેની સ્થાપના—આ જ હેતુ માટે—ધર્મશાસ્ત્રોમાં ‘પૂર્ત’ નામે પુણ્યકર્મ નિશ્ચિત કરાયું છે।

Verse 24

इंद्रद्युम्न उवाच । अमी ममैव सुहृदो मार्कंडबककौशिकाः । गृध्रकूर्मौ प्रभावोऽयममीषां मम वृद्धये

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—આ તો નિશ્ચયે મારા સુહૃદ છે: માર્કંડ, બક અને કૌશિક. ગિધ અને કાચબાની આ અદ્ભુત પ્રભાવશક્તિ તેમની વૃદ્ધિ તથા મારી પણ ઉન્નતિનું કારણ બની છે।

Verse 25

तच्चेदमी मया साकं ब्रह्मलोकं प्रयांत्युत । पुरःस्थितास्तदायास्ये ब्रह्मलोकं च नान्यथा

જો આ પણ મારી સાથે બ્રહ્મલોકમાં જાય, તો—કારણ કે તેઓ મારી સામે ઊભા છે—હું તે જ સમયે બ્રહ્મલોકમાં જઈશ; અન્યથા નહીં।

Verse 26

परेषामनपेक्ष्यैव कृतप्रतिकृतं हि यः । प्रवर्तते हितायैव स सुहृत्प्रोच्यते बुधैः

જે અન્યની રાહ જોયા વિના, કરેલા ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર કરીને, માત્ર પરહિત માટે જ પ્રવર્તે છે—તેને જ વિદ્વાનો ‘સાચો સુહૃદ’ કહે છે।

Verse 27

स्वार्थोद्युक्तधियो ये स्युरन्वर्थास्तेप्यसुंधराः । मरणं प्रकृतिश्चैव जीवितं विकृतिर्यदा

જેઓની બુદ્ધિ માત્ર સ્વાર્થમાં પ્રવૃત્ત હોય, તેઓ નામમાત્ર ‘જીવિત’ હોવા છતાં સાચા અર્થમાં જીવનના ધારક નથી. જ્યારે મરણને ‘સ્વાભાવિક’ માનવામાં આવે અને જીવન જ વિકૃતિ બને, ત્યારે મૂલ્યો ઉલટાઈ જાય છે.

Verse 28

प्राणिनां परमो लाभः केवलं प्राणिसौहृदम् । दरिद्रा रागिणोऽसत्यप्रतिज्ञाता गुरुद्रुहः

પ્રાણીઓ માટે પરમ લાભ માત્ર પ્રાણીઓ પ્રત્યેનું સૌહાર્દ જ છે. પરંતુ જે ગુણમાં દરિદ્ર અને આસક્તિના વશ છે, તેઓ પ્રતિજ્ઞામાં અસત્ય અને ગુરુ પ્રત્યે પણ દ્રોહી બને છે.

Verse 29

मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकमंडनाः । परार्थनष्टास्तदमी पंच संप्रति साधवः

મિત્રતાનો અંત લાવનારા પાપીઓ મોટાભાગે નરકના ભૂષણ બને છે. પરંતુ પરહિત માટે પોતાને જોખમમાં મૂકનાર આ પાંચ હવે ખરેખર સાધુ છે.

Verse 30

मम कीर्तिसमुद्धारः स प्रभावो महात्मनाम् । अमीषां यदि ते स्वर्गं प्रयास्यन्ति मया सह । तदाहमपि यास्यामि देवदूतान्यथा न हि

આ મહાત્માઓના પ્રભાવથી મારી કીર્તિ ઉન્નત થઈ છે. હે દેવદૂત, જો તેઓ મારી સાથે સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરશે, તો હું પણ જઈશ; અન્યથા નહીં.

Verse 31

देवदूत उवाच । एते हरगणाः सर्वेशापभ्रष्टाः क्षितिं गताः

દેવદૂતે કહ્યું—આ હરના ગણો છે; સર્વેશ્વરના શાપથી પતિત થઈ પૃથ્વી પર આવ્યા છે.

Verse 32

शापांते हरपार्श्वे तु यास्यंति पृथिवीपते । विहायेमानतो भूप त्वमागच्छ मया सह

હે પૃથ્વીપતિ! શાપના અંતે તેઓ નિશ્ચયે હર (શિવ)ના પાર्श્વે પાછા જશે. તેથી, હે રાજા, એમને અહીં મૂકીને મારી સાથે આવો.

Verse 33

न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम् । इंद्रद्युम्न उवाच । यद्येवं गच्छ तद्दूत नायास्येहं त्रिविष्टपम्

મહેશ્વર દેવને ત્યજીને તેમને સ્વર્ગ પણ ગમતું નથી. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યા—જો એમ જ હોય તો, હે દૂત, તું જા; હું ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) નહીં જાઉં.

Verse 34

तथा तथा यति ष्यामि भविष्यामि यथा गणः । अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निंदितः

એ જ રીતે હું પ્રયત્ન કરીશ અને ગણ (શિવગણ) સમાન બનીશ. આ સ્વર્ગ અશુદ્ધિ, પુણ્યક્ષય અને અન્ય દોષોથી કલુષિત હોવાથી નિંદિત છે.

Verse 35

स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये । तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्

સ્વર્ગ તો માત્ર પરંપરામાં સાંભળેલું છે; તેથી હું તેને ઇચ્છતો નથી. ત્યાં રહીને પણ ફરી પતન થવાનો ભય મારા મનમાંથી દૂર થતો નથી.

Verse 36

पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये । सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः

કારણ મનુષ્યને ફરી પતન થાય છે, તેથી હું સ્વર્ગ ઇચ્છતો નથી. પુણ્ય હોવા છતાં, તે ક્ષય પામે ત્યારે તે પોતાના જ લોકમાંથી પતિત થાય છે.

Verse 37

चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्

ચતુર્મુખ બ્રહ્માના સમક્ષ હું લજ્જિત થયો છું; તો પછી હું તે સ્વર્ગમાં કેવી રીતે જઈ શકું? એમ કહી, દૂત સાંભળતો હોવા છતાં રાજા આશ્ચર્ય અને ચિંતનમાં લીન રહ્યો।

Verse 38

अप्राक्षीद्भूपतिः कूर्मं तदायुःकारणं तदा । इदमायुः कथं जातं कूर्म दीर्घतमं तव

ત્યારે રાજાએ કૂર્મને તેની દીર્ઘાયુનું કારણ પૂછ્યું—હે કૂર્મ, તને આ અતિ દીર્ઘ આયુષ્ય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું?

Verse 39

सुहृन्मित्रं गुरुस्त्वं मे येन कीर्तिर्ममोद्धृता

તમે મારા હિતેચ્છુ, મિત્ર અને ગુરુ છો; કારણ કે તમારા દ્વારા જ મારી કીર્તિ ઉન્નત થઈ છે।

Verse 40

कूर्म उवाच । श्रृणु भूप कथां दिव्यां श्रवणात्पापनाशिनीम् । कथां सुमधुरामेतां शिवमाहात्म्यसंयुताम्

કૂર્મ બોલ્યો—હે રાજા, આ દિવ્ય કથા સાંભળો; તેના શ્રવણમાત્રથી પાપો નાશ પામે છે. આ કથા અતિ મધુર છે અને શિવમાહાત્મ્યથી યુક્ત છે।

Verse 41

श्रृण्वन्निमामपि कथां नृपते मनुष्यः सुश्रद्धया भवति पापविमुक्तदेहः । शंभोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेवमासीत्प्रसादत इयं मम कूर्मता च

હે નૃપતિ, જે મનુષ્ય આ કથાને સાચી શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તે દેહ સહિત પાપમુક્ત બને છે. શંભુની કૃપા પ્રાપ્ત થતાં આયુષ્ય યથોચિત રીતે સ્થિર અને સફળ થાય છે; એ જ પ્રસાદથી મારી આ ‘કૂર્મતા’ પણ થઈ।