Adhyaya 21

Verse 1

नारद उवाच । तमालोक्य पलायंतं विध्वस्तध्वजकार्मुकम् । दैत्यांश्च मुदितानिंद्रः कर्तव्यं नाध्यगच्छत

નારદ બોલ્યા—ધ્વજ અને ધનુષ્ય ભંગ થયેલો તે પલાયન કરે છે એમ જોઈ, અને દૈત્યોને આનંદિત જોઈ, ઇન્દ્રને શું કરવું તે નક્કી ન થયું.

Verse 2

अथायान्निकटं विष्णोः सुरेशस्त्वरयान्वितः । उवाच चैनं मधुरमुत्साहपरिबृंहितम्

ત્યારે દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર ત્વરાથી વિષ્ણુના સમીપ ગયો અને ઉત્સાહ તથા ધૈર્યથી પરિપૂર્ણ મધુર વચનો તેમને કહ્યા।

Verse 3

किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसैः । दुर्जनैर्लब्धरंध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः

હે દેવ! દુષ્ટ મનવાળા આ દાનવો સાથે તમે શા માટે ક્રીડા કરો છો? દુર્જનોને અવકાશ મળ્યો તો મનુષ્ય કઈ શુભ ક્રિયા કરી શકશે?

Verse 4

शक्तेनोपेक्षितो नीचो मन्यते बलमात्मनः । तस्मान्न नीचं मतिमानुषेक्षेत कथंचन

શક્તિશાળી ઉપેક્ષા કરે તો નીચ માણસ પોતામાં જ બળ છે એમ માને; તેથી બુદ્ધિમાને ક્યારેય કોઈ રીતે નીચની અવગણના ન કરવી જોઈએ।

Verse 5

अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाययुः । कस्ते सखाभवत्पूर्वं हिरण्याक्षवधे विभो

પછી અગ્રભાગે લાભ મેળવી રથી યોદ્ધાઓ વિજયની નજીક આવ્યા. હે વિભો! હિરણ્યાક્ષવધમાં અગાઉ તમારો સમાન સખા કોણ હતો?

Verse 6

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः । प्राप्य त्वां तृमवन्नष्टस्तत्र कोऽग्रेसरस्तव

હિરણ્યકશિપુ નામનો દૈત્ય પરાક્રમી અને મદથી ઉદ્ધત હતો; તમને મળતાં જ તે તૃણ સમાન નષ્ટ થયો—તો પછી તમાથી શ્રેષ્ઠ કોણ હોઈ શકે?

Verse 7

पूर्वं प्रतिबला दैत्या मधुकैटभसन्निभाः । निविष्टास्त्वां तु संप्राप्य शलभा इव पावकम्

પૂર્વે મધુ-કૈટભ સમાન મહાબલી દૈત્યો તારા પર તૂટી પડ્યા; પરંતુ તને પ્રાપ્ત થતાં જ તેઓ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાંની જેમ નાશ પામ્યા.

Verse 8

युगेयुगे च दैत्यानां त्वत्तो नाशोऽभवद्धरे । तथैवाद्येह भीतानां त्वं हि विष्णो सुराश्रयः

હે ધરાધર! યુગે યુગે દૈત્યોનો નાશ તારા દ્વારા જ થયો છે. તેમ જ આજે અહીં ભયભીત દેવોનો આશ્રય તું જ છે, હે વિષ્ણુ।

Verse 9

एवं संनोदितो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः । बलेन तेजसा ऋद्ध्या सर्वभूताश्रयोऽरिहा

આ રીતે પ્રેરિત થયેલા મહાબાહુ વિષ્ણુ બળ, તેજ અને દિવ્ય સમૃદ્ધિથી વધવા લાગ્યા—તે સર્વ ભૂતોના આશ્રય અને શત્રુહંતા છે.

Verse 10

अथोवाच सहस्राक्षं केशवः प्रहसन्निव । एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः

પછી કેશવ જાણે હસતાં હસતાં સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)ને બોલ્યા—“હા, તમે જેમ કહ્યું તેમ જ છે; તમારું વચન જ મને પ્રાપ્ત થયું છે।”

Verse 11

त्रैलोक्यदानवान्सर्वान्दग्धुं शक्तः क्षणादहम् । दुर्जस्तारकः किं तु मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम्

“હું ક્ષણમાં ત્રિલોકના સર્વ દાનવોને દગ્ધ કરવા સમર્થ છું; પરંતુ તે દુર્જય તારક—સાત દિવસના શિશુને મુક્ત કરીને—(એક વિશેષ નિયમથી બંધાયેલો છે).”

Verse 12

महिषश्चैव शुंभश्च उभौ वध्यौ च योषिता । जंभो दुर्वाससा शप्तः शक्रवध्यो भवानिति । तस्मात्त्वं दिव्यवीर्येण जहि जंभं मदोत्कटम्

મહિષ અને શુંભ—બન્ને સ્ત્રી દ્વારા વધ્ય છે. પરંતુ જંભને દુર્વાસાએ શાપ આપ્યો—‘તું શક્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા વધાશે.’ તેથી તું તારા દિવ્ય પરાક્રમથી મદોત્કટ જંભનો વધ કર.

Verse 13

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते स तु दानवः

એ દાનવ સર્વ પ્રાણીઓ માટે અવધ્ય છે—માત્ર તને છોડીને.

Verse 14

मया गुप्तो रणे जंभो जगत्कंटकमुद्धर । तद्वैकुंठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षोमरारिहा

‘યુદ્ધમાં જંભ મારી રક્ષામાં છે; જગતના એ કંટકને ઉખેડી નાખો.’ વૈકુંઠના આ વચન સાંભળી સહસ્રાક્ષ—દેવશત્રુહંતા—(કૃત્ય માટે ઉદ્યત થયો).

Verse 15

समादिशत्सुराध्यक्षान्सैन्यस्य रचनां प्रति । ततश्चाभ्यर्थितो देवैर्विष्णुः सैन्यमकल्पयत्

તેણે દેવાધ્યક્ષોને સેનાવ્યૂહની રચના વિષે આદેશ આપ્યો. પછી દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી વિષ્ણુએ સેનાનું આયોજન કર્યું.

Verse 16

यत्सारं सर्वलोकस्य वीर्यस्य तपसोऽपि च । तदैकादश रुद्रांश्च चकाराग्रेसरान्हरिः

જે સર્વ લોકનો સાર છે, પરાક્રમનો અને તપનો પણ સાર છે—તે જ આધારે હરિએ એકાદશ રુદ્રાંશોને અગ્રણી નેતા બનાવ્યા.

Verse 17

व्यालीढांगा महादेवा बलिनो नीलकंधराः । चंद्रखंडत्रिपुंड्राश्च पिंगाक्षाः शूलपाणयः

તે મહાદેવો વ્યાલીઢ મુદ્રામાં સ્થિત હતા—અતિ બળવાન, નીલકંઠ; મસ્તક પર ચંદ્રખંડ અને લલાટ પર ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરનાર, પિંગળ નેત્રવાળા, હાથમાં ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર।

Verse 18

पिंगोत्तुंगजटाजूटाः सिंहचर्मावसायिनः । भस्मोद्धूलितगात्राश्च भुजमंडलभैरवाः

તેમના પિંગળવર્ણ, ઊંચા જટાજૂટ હતા; સિંહચર્મ પરિધાન કરનાર; દેહ ભસ્મથી ધૂળધૂળિત, અને ભુજમંડળની મહિમાથી ભૈરવરૂપ ભયંકર જણાતા।

Verse 19

कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहाऽसुराः । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

કપાલીશ આદિ રુદ્રો—જેઓએ મહાસુરોને વિદ્રાવિત કર્યા—ત્યાં ઉપસ્થિત હતા: કપાલી, પિંગળ, ભીમ, વિરূপાક્ષ અને વિલોહિત।

Verse 20

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चंद्रो भवस्तथा । एत एकादशनंतबला रुद्राः प्रभाविनः

અજક, શાસન, શાસ્તા, શંભુ, ચંદ્ર તથા ભવ—આ (આદિ) એકાદશ રુદ્રો છે; અનંત બળવાળા અને પ્રભાવથી તેજસ્વી।

Verse 21

अपालयंत त्रिदशान्विगर्जंत इवांबुदाः । हिमाचलाभे महति कांचनांबुरुहस्रहि

તેઓ ત્રિદશોની રક્ષા કરતા, મેઘોની જેમ ગર્જના કરતા હતા; હિમાચલસમાન મહાન પ્રદેશમાં, હજારો સુવર્ણ કમળોની શોભાથી અલંકૃત હતા।

Verse 22

प्रचंचलमहाहेमघंटासंहतिमंडिते । ऐरावते चतुर्दंते मत्तमातंग आस्थितः

ડોલતી મહાસુવર્ણ ઘંટડીઓના સમૂહોથી અલંકૃત, ચતુર્દંત મત્ત ગજરાજ ઐરાવત પર તે આરુઢ હતો।

Verse 23

महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः । तस्थौ हिमगिरेः श्रृंगे भानुमानिव दीप्तिमान् । तस्यारक्षत्पदं सव्यं मारुतोऽमितविक्रमः

મહામદજલધારા વહાવતાં કામરૂપ ગજ પર આરુઢ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) હિમગિરિના શિખરે સૂર્ય સમ દીપ્તિમાન થઈ ઊભા રહ્યા; અને તેમના ડાબા પદસ્થાનનું રક્ષણ અમિતવિક્રમી મારુત કરતો હતો।

Verse 24

जुगोपापरमग्निश्च ज्वालापूरितदिङ्मुखः । पृष्ठरक्षोऽभव द्विष्णुः समरेशः शतक्रतोः

જ્વાલાઓથી દિશાઓના મુખ ભરનાર પરમ અગ્નિ પીઠરક્ષક બની ઊભા રહ્યા; અને સમરેશ્વર દ્વિષ્ણુ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) ના પૃષ્ઠપાલક બન્યા।

Verse 25

आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि । गंधर्वा राक्षसा यक्षाः सकिंनरमहोरगाः

આદિત્યો, વસુઓ, વિશ્વેદેવો, મરુતો તથા બંને અશ્વિનો; ગંધર્વો, રાક્ષસો, યક્ષો, કિન્નરો અને મહોરગો (મહાસર્પો) સૌ એકત્ર થયા।

Verse 26

कोटिशःकोटिशः गृत्वा वृंदं चिह्नोपलक्षितम् । विश्रावयंतः स्वां कीर्तिं बंदिवृन्दैः पुरः सरैः

તેઓ કરોડો-કરોડ થઈ, વિશેષ ચિહ્નોથી ઓળખાતા દળો રચી ઊભા રહ્યા; અને આગળ ચાલતા બંદી-વૃંદો તેમની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસારિત કરતા હતા।

Verse 27

चेलुर्दैत्यवधे दृप्ता नानावर्णायुधध्वजाः

દૈત્યવધમાં હર્ષિત તેઓ નાનાવર્ણનાં આયુધો અને ધ્વજો ધારણ કરીને આગળ વધ્યા।

Verse 28

शतक्रतोरमरनिकायपालिता पताकिनी याननिनादनादिता । सितोन्नतध्वजपटकोटिमंडिता बभूव सा दितिसुतोकवर्धिनी

શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના દેવગણો દ્વારા રક્ષિત તે ધ્વજવાળી સેના રથોના નાદથી ગુંજતી હતી; ઊંચા શ્વેત ધ્વજપટોના કરોડો શોભાથી મંડિત થઈ, દિતિપુત્રોના ભય અને વ્યથા વધારનાર બની।

Verse 29

आयांतीं तां विलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः । गजरूपी महांश्चैव संहारांभोधिविक्रमः

આવતી દેવસેનાને જોઈ ગજાસુર—વિશાળ, ગજરૂપી અને સંહારસમુદ્ર સમ પરાક્રમી—સામે આગળ વધ્યો।

Verse 30

परश्वधायुधो दैत्यो दशनौष्ठकसंपुटः । ममर्द चरणे देवांश्चिक्षेपान्यान्करेण च

પરશુ આયુધધારી તે દૈત્ય દાંત-ઓઠ ભીંસી ભયંકર બન્યો; તેણે કેટલાક દેવોને પગથી કચડી નાખ્યા અને કેટલાકને હાથથી ઉછાળી ફેંક્યા।

Verse 31

परान्परशुना जघ्ने दैत्येंद्रो रौद्रविक्रमः । तस्यैवं निघ्नतः क्रुद्धा देवगन्धर्वकिंनराः

રૌદ્ર પરાક્રમી દૈત્યેન્દ્રે પરશુથી અનેકને ઘાયલ કરી પાડી દીધા; તે આમ સંહાર કરતો રહ્યો ત્યારે દેવ, ગંધર્વ અને કિન્નરો ક્રોધિત થયા।

Verse 32

मुमुचुः संहताः सर्वे चित्रशस्त्रास्त्रसंहतिम् । परश्वधांश्च चक्राणि भिण्डिपालान्समुद्गरान्

સર્વે એકત્ર થઈ તેમણે વિવિધ શસ્ત્રાસ્ત્રોની વર્ષા છોડી—પરશુ, ચક્ર, ભિણ્ડિપાલ અને ભારે મુદગર।

Verse 33

कुन्तान्प्रासाञ्छरांस्तीक्ष्णान्मुद्गरांश्चापि दुःसहान् । तान्सर्वान्सोग्रसद्दैत्यो यूथपः कवलानिव

કુંત, પ્રાસ, તીક્ષ્ણ બાણ અને દુઃસહ મુદગર—તે બધાંને તે દૈત્ય યુથપતિ જેમ કવળ સમ ગળી ગયો।

Verse 34

कोपस्फुरितदंष्ट्राग्रः करस्फोटेन नादयन् । सुरान्नघ्नंश्चराराजौ दुष्प्रेक्ष्यः सोऽथ दानवः

ક્રોધથી દંષ્ટ્રાના અગ્ર કંપતાં, કરસ્ફોટથી ગર્જના કરતો, રણભૂમિમાં ફરતો તે દાનવ દેવોને સંહારતો દૃષ્ટિએ દુર્દર્શ્ય બન્યો।

Verse 35

यस्मिन्यस्मिन्निपतति सुर वृंदे गजासुरः । तस्मिस्तीस्मिन्महाशब्दो हाहाकारो व्यजायत

જ્યાં જ્યાં ગજાસુર દેવવૃંદ પર તૂટી પડતો, ત્યાં ત્યાં મહાશબ્દ અને ‘હાહાકાર’ ઊઠતો।

Verse 36

अथ विद्रवमानं तब्लं प्रेक्ष्व समंततः । रुद्राः परस्परं प्रोचुरहंकारोत्थितार्चिषः

પછી ચોતરફ ભાગતી સેનાને જોઈ, અહંકારજન્ય જ્વાલાથી પ્રજ્વલિત રુદ્રો પરસ્પર બોલ્યા।

Verse 37

भोभो गृह्णत दैत्येंद्रं भिंदतैनं महाबलाः । कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं हि मर्मसु

અરે! અરે! આ દૈત્યરાજને પકડી લો! હે મહાબલીઓ, આને વીંધી નાખો! તીક્ષ્ણ ત્રિશૂળો વડે આને ઘસડી લાવો અને આના મર્મ સ્થાનો પર પ્રહાર કરીને આનો નાશ કરો!

Verse 38

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं सितशितंमुखे । संमार्ज्य वामहस्तेन संरंभाद्विवृतेक्षणः

તે વચનો સાંભળીને, કપાલીએ ક્રોધથી આંખો પહોળી કરી અને ડાબા હાથ વડે પોતાના તેજસ્વી અને તીક્ષ્ણ ત્રિશૂળને લૂછ્યું.

Verse 39

प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंहतिः सर्वतो दिशः । अथागाद्भुकुटीवक्रो दैत्येंद्राभिमुखो रणे

બધી દિશાઓમાં ખીલેલા લાલ અને વાદળી કમળોનો સમૂહ દેખાયો; પછી ભ્રમરો વાંકી કરીને તેઓ રણમેદાનમાં દૈત્યરાજની સામે આગળ વધ્યા.

Verse 40

दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विषृभ्य निर्मलः । जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम्

નિર્મળ કપાલીએ પોતાની મુઠ્ઠીની મજબૂત પકડથી ત્રિશૂળ સંભાળ્યું અને તે ગજ-દાનવના મસ્તક (કુંભસ્થળ) પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 41

ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे । जघ्नुः शूलैस्तु दैत्येंद्रं शैलवर्ष्माणमाहवे

ત્યારે તે દસ નિર્મળ રુદ્રોએ યુદ્ધમાં પોતાના લોખંડી ત્રિશૂળો વડે પર્વત જેવા વિશાળ શરીરવાળા તે દૈત્યરાજ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 42

सुस्राव शोणितं पश्चात्सर्वस्रोतस्सु तस्य वै । शूलरक्तेन रुद्रस्य शुशुभे गजदानवः

ત્યારબાદ તેના સર્વ સ્રોતોમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું; રુદ્રના શૂલ-રક્તથી લિપ્ત તે ગજ-દાનવ ભયંકર તેજથી ઝળહળ્યો।

Verse 43

प्रोत्फुल्लामलनीलाब्जं शरदीवामलं सरः । भस्मशुभ्रतनुच्छायै रुद्र र्हंसैरिवावृतम्

તે શરદઋતુના નિર્મળ સરોવર સમાન જણાયો, જેમાં નિષ્કલંક નીલકમળો ખીલ્યા હોય; અને ભસ્મધવળ દેહછાયા ધરાવતા રુદ્ર-હંસોથી જાણે આવૃત હોય।

Verse 44

क्रुद्धं कपालिनं दैत्यः प्रचलत्कर्णपल्लवः । भवं च दन्तैर्बिभिदे नाभिदेशे जगासुरः

ક્રોધિત દૈત્ય કાનના પલ્લવો હલાવતો કપાલીને ઘાયલ કર્યો; અને તે ગજાસુરે પોતાના દાંતથી ભવને નાભિપ્રદેશે ભેદ્યો।

Verse 45

दृष्ट्वानुरक्तं रुद्राभ्यां नवरुद्रास्ततो द्रुतम् । विव्यधुर्विशिखैः शूलैः शरीरममरद्विषः

તેને બે રુદ્રો સાથે યુદ્ધમાં રત જોઈ નવ-રુદ્રોએ તત્કાળ બાણસમાન તીક્ષ્ણ શૂલોથી દેવદ્વેષીના શરીરને ભેદી નાખ્યું।

Verse 46

ततः कपालिनं त्यक्त्वा भवं चासुरपुंगवः । वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रानुपाद्रवत् । ममर्द चरणाघातैर्दन्तैश्चापि करेण च

પછી અસુરપુંગવે કપાલી અને ભવને છોડીને, ક્રોધ અને વેગથી નવ-રુદ્રો પર ધસી ગયો; પગના પ્રહારોથી, દાંતોથી અને હાથથી પણ તેમને મસળી નાખ્યા।

Verse 47

ततोऽसौ शूलयुद्धेन श्रममासादितो यदा । तदा कपाली जग्राह करमस्यामरद्विषः

ત્યારે શૂલયુદ્ધથી તે જ્યારે અત્યંત થાકી ગયો, ત્યારે દેવોના શત્રુ એવા તે અસુરનો હાથ કપાલીએ પકડી લીધો.

Verse 48

भ्रामयामास चातीव वेगेन च गजासुरम् । दृष्ट्वाश्रमातुरं दैत्यं किंचिच्च्यावितजीवितम्

અને તેણે અતિ મહાવેગથી ગજાસુરને ઘુમાવ્યો; શ્રમથી વ્યાકુળ, જેના પ્રાણબળમાં થોડું ડગમગાટ આવ્યો હતો એવા દૈત્યને જોઈને.

Verse 49

निरुत्साहं रणे तस्मिन्गतयुद्धोत्सवोऽभवत् । ततो भ्रमत एवास्य चर्म उत्कृत्त्य भैरवम्

તે યુદ્ધમાં તે નિરુત્સાહ થયો, યુદ્ધનો ઉત્સવરસ ઓસર્યો; પછી તે હજી ફરતો જ હતો ત્યારે ભૈરવે તેનું ચર્મ (ખાલ) કાપી લીધું.

Verse 50

स्रवत्सर्वांगर क्तौघं चकारांबरमात्मनः । तुष्टुवुस्तं तदा देवा बहुधा बहुभिः स्तवैः

તેના સર્વ અંગોમાંથી રક્તની ધારો વહેવા લાગી; તેને જ તેણે પોતાના માટે અંબર (વસ્ત્ર) સમાન બનાવી લીધું. ત્યારે દેવોએ અનેક રીતે, અનેક સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરી.

Verse 51

ऊचुश्चैनं चयो हन्यात्स म्रियेत ततस्त्वसौ । दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्मांबरावृतम्

તેઓ બોલ્યા—“જે એને પ્રહાર કરશે તે તરત જ મરી જશે.” કારણ કે કપાલધારીનું તે રૂપ—ગજચર્મના અંબરથી આવૃત—જોઈ સૌ ભયગ્રસ્ત થયા.

Verse 52

वित्रेसुर्दुद्रुवुर्जघ्नुर्निपेतुश्च सहस्रशः । एवं विलुलिते तस्मिन्दानवेन्द्रे महाबले

તેઓ ભયભીત થયા—કેટલાક દોડ્યા, કેટલાકે પ્રહાર કર્યો, અને હજારો પડી ગયા. આ રીતે મહાબળવાન દાનવેન્દ્ર વ્યાકુળ બનતાં—

Verse 53

गजं मत्तमथारुह्य शतदुन्दुभिनादितम् । निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्

મત્ત હાથી પર ચઢીને, સો દુન્દુભિઓના ગર્જન વચ્ચે, નિમિ ત્વરાથી ધસી પડ્યો અને દેવસેનાઓને કચડીને છિન્નભિન્ન કરી નાખી।

Verse 54

यांयां निमिगजो याति दिशं तांतां सवाहनाः । दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकंपिता मुहुः

નિમિનો ગજ જે જે દિશામાં જાય, તે તે દિશામાં દેવો પોતાના વાહનો સાથે દોડી જાય અને ચીસો પાડે; ભયથી વારંવાર કંપે।

Verse 55

गन्धेन सुरमातंगा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः । पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः

તે હાથીની ગંધ માત્રથી જ દેવોના માતંગો દોડી ગયા. દેવસેનાઓ પલાયન કરતાં, પાકશાસક ઇન્દ્ર સંકટ સામે ખુલ્લો રહી ગયો।

Verse 56

तस्थौ दिक्पालकैः सार्धमष्टभिः केशवेन च । संप्राप्तस्तस्य मातंगो यावच्छक्रगजं प्रति

તે કેશવ તથા આઠ દિક્પાલો સાથે સ્થિર ઊભો રહ્યો. ત્યારે તે માતંગ આગળ વધીને શક્રના ગજ ઐરાવત સામે સુધી આવી પહોંચ્યો।

Verse 57

तावच्छक्रगजो भीतो मुक्त्वा नादं सुभैरवम् । ध्रियमाणोऽपि यत्नेन चकोर इव तिष्ठति

ત્યારે શક્રનો ગજ ભયભીત થઈ અતિ ભયાનક ગર્જના છોડ્યો; અને ઘણાં પ્રયત્નથી રોકાયો હોવા છતાં ચકોર પક્ષી સમો સ્થિર ઊભો રહ્યો।

Verse 58

पलायति गजे तस्मिन्नारूढः पाकशासनः । विपरीतमुखं युद्धं दानवेन्द्रेण सोऽकरोत्

જ્યારે તે ગજ પલાયન કરવા લાગ્યો, ત્યારે તેના પર આરુઢ પાકશાસન (ઇન્દ્ર) એ પાછળ તરફ મુખ કરીને દાનવેન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કર્યું।

Verse 59

शतक्र तुस्तु शूलेन निमिं वक्षस्यताडयत् । गदया दंतिनं तस्य गल्लदेशेहनद्भृशम्

પછી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) એ શૂલથી નિમિના વક્ષસ્થળે પ્રહાર કર્યો; અને ગદાથી તે દંતીના ગાલપ્રદેશે અત્યંત પ્રચંડ ઘા માર્યો।

Verse 60

तं प्रहारचिंत्यैव निमिर्निर्भयपौरुषः । ऐरावतं कटीदेशे मुद्गरेणाभ्यताडयत्

પ્રહારની જ ચિંતા કરતાં, નિર્ભય પરાક્રમી નિમિએ મુદગરથી ઐરાવતના કટિપ્રદેશે પ્રચંડ પ્રહાર કર્યો।

Verse 61

स हतो मुद्गरेणाथ शक्रकुञ्जर आहवे । जगाम पश्चात्पद्भ्यां च पृथिवीं भूधराकृतिः

યુદ્ધમાં મુદગરના પ્રહારે શક્રનો કુંજર ડગમગી ગયો; અને પર્વતાકાર તે ગજ પગલે પગલે પાછળ ખસતો અંતે ધરતી પર ઢળી પડ્યો।

Verse 62

लाघवात्क्षिप्रमुत्थाय ततोऽमरमहागजः । रणादपससर्पाथ भीषितो निमिहस्तिना

ત્યારે તે દિવ્ય મહાગજ ચપળતાથી તરત ઊભો થઈ રણભૂમિમાંથી પાછો ખસી ગયો; નિમિના ગજસમાન પરાક્રમથી તે ભયભીત થયો હતો।

Verse 63

ततो वायुर्ववौ रूक्षो बहुशर्करपांशुलः । सम्मुखो निमिमातंगोऽकंपनोऽचलकंपनः । स्रुतरक्तो बभौ शैलो घनधातुह्रदो यता

પછી કંકર અને ધૂળથી ભરેલો કઠોર પવન વાયો. સામે નિમિ—યોધાઓમાં ગજ—અકંપ ઊભો રહ્યો, છતાં પર્વતોને પણ કંપાવનાર; રક્તધારાથી તે ઘન ધાતુરેખાઓ અને લાલ હ્રદોથી ચિતરાયેલા શૈલ સમો દેખાયો।

Verse 64

धनेशोऽपि गदां गुर्वी तस्य दानवहस्तिनः । मुमोच वेगान्न्यपतत्सा गदा तस्य मूर्धनि

ધનેશ (કુબેર)એ પણ તે દાનવ-ગજ પર ભારે ગદા જોરથી ફેંકી; તે ગદા તેના મસ્તક પર પડી।

Verse 65

गजो गदानिपातेन स तेन परिमूर्छितः । दंतैर्भित्वा धरां वेगात्पपाताचलसन्निभः

ગદાના પ્રહારથી તે ગજ બેહોશ થયો; દાંતોથી ધરતીને ચીરીને તે વેગથી પર્વત સમો ઢળી પડ્યો।

Verse 66

पतिते च गजे तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् । सर्वतः सुरसैन्यानां गजबृंहितबृंहितः

તે ગજ પડતાં જ દેવસેનાઓમાં સર્વત્ર મહાન સિંહનાદ ઊઠ્યો; તે ગજોના ગર્જન સાથે મિશ્રિત થઈ ગુંજ્યો।

Verse 67

हेषारवेण चाश्वानां राणास्फोटैश्च धन्विनाम् । गजं तं निहतं दृष्ट्वा निमिं चापि पराङ्मुखम्

ઘોડાંઓના હેષારવ અને ધનુર્ધરોની ધનુષ્ય-પ્રત્યંચાની ઝંકાર વચ્ચે, તે ગજને હત થયેલો અને નિમિને પરાઙ્મુખ થયેલો જોઈ।

Verse 68

सुराणां सिंहनादं च सन्नादितदिगंतरम् । जंभो जज्वाल कोपेन संदीप्त इव पावकः

દિશાઓને ગુંજાવતો દેવતાઓનો સિંહનાદ સાંભળીને, જંભ ક્રોધથી જ્વલિત થયો—પ્રદીપ્ત અગ્નિ સમાન।

Verse 69

ततः स कोपरक्ताक्षो ध्नुष्यारोप्य सायकम् । तिष्ठेति चाब्रवीत्तारं सारथिं चाप्यनंदयत्

પછી ક્રોધથી રક્તવર્ણ નેત્રોવાળો તે, ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવી બોલ્યો—“થંભો!” અને સારથી તારા ને પણ ઉત્સાહિત કર્યો।

Verse 70

तमायांतमभिप्रेक्ष्य धनुष्याहितसा यकम् । शतक्रतुरदीनात्मा दृढमादत्त कार्मुकम्

ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવેલી સ્થિતિમાં તેને આગળ આવતો જોઈ, અડગ મનવાળા શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) એ દૃઢપણે પોતાનું ધનુષ્ય પકડી લીધું।

Verse 71

बाणं च तैलधौताग्रमर्धचंद्रमजिह्मगम्

અને તેણે એક બાણ લીધું—તેલથી ધોયેલું તેજસ્વી અગ્રવાળું, અર્ધચંદ્રાકાર, અને વાંકું ન વળે તેમ સીધું જતું।

Verse 72

तेनास्यट सशरं चापं चिच्छेद बलवृत्रहा । अपास्य तद्धनुश्छिन्नं जंभो दानवनंदनः

તે બાણથી બળવાન્ વૃત્રહંતાએ બાણসহ ધનુષ્યને કાપી નાખ્યું. તૂટેલું તે ધનુષ્ય ફેંકી દાનવોનો આનંદ જંભ ફરી યુદ્ધ માટે ઉદ્યત થયો।

Verse 73

अन्यत्कार्मुकादाय वेगवद्भारसाधनम् । शरांश्चाशीविषाकारांस्तैलधौताजिह्मगान्

પછી તેણે બીજું ધનુષ્ય લીધું—જે ઝડપી અને ભારે ખેંચાણ સહન કરી શકે એવું હતું. સાથે તેણે વિષધર સર્પાકાર, તેલથી ચમકાવેલા, સીધા ઉડતા બાણો પણ લીધા।

Verse 74

शक्रं विव्याध दशभिर्जत्रुदेशे च पत्रिबिः । हृदये च त्रिभिश्चैव द्वाभ्यां च स्कन्धयोर्द्वयोः

તેણે શક્રને જત્રુ પ્રદેશમાં દસ પાંખવાળા બાણોથી વીંધ્યો, હૃદયમાં ત્રણથી, અને બંને ખભામાં બે-બે બાણોથી પણ ઘાયલ કર્યો।

Verse 75

शक्रोपि दानवेन्द्राय बाणजालम भीरयन् । अप्राप्तान्दानवेन्द्रस्तु शराश्छक्रभुजेरितान्

શક્રે પણ નિર્ભય થઈ દાનવેન્દ્ર પર બાણજાળ છોડ્યું. પરંતુ દાનવરાજે શક્રના ભુજાથી છૂટેલા તે બાણો પહોંચે તે પહેલાં જ કાપી નાખ્યા।

Verse 76

चिच्छेद शतधाऽकाशे शरैरग्निशिखोपमैः । ततश्च शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्

અગ્નિશિખા સમાન બાણોથી તેણે આકાશમાં જ તેમને સો ટુકડામાં કાપી નાખ્યા. ત્યારબાદ દેવೇಂದ್ರે ઘન શરજાળથી દાનવેશ્વર પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 77

आच्छादयत यत्नेन वर्षास्विव घनैर्नभः । दैत्योऽपि बाणजालेन विव्याध सायकैः शितैः

તેણે પ્રયત્નપૂર્વક આકાશને જાણે વર્ષાકાળના મેઘોથી ઢાંકી દીધું. દૈત્યે પણ બાણજાળથી તીક્ષ્ણ શરો વડે પ્રતિપ્રહાર કરી વિંધ્યો.

Verse 78

यथा वायुर्घनाटोपं यदवार्यं दिशां मुखे । शक्रोऽथ क्रोधसंरंभान्न विशेषयते यदा

જેમ પવન દિશાઓના મુખે અપ્રતિહત બની મેઘસમૂહને હાંકી લઈ જાય છે, તેમ શક્ર પણ ક્રોધના ઉન્માદમાં પડ્યો હોય ત્યારે વિવેક અને સંયમ ભેદતો નથી.

Verse 79

दानवेन्द्रं तदा चक्रे गंधर्वास्त्रं महाद्भुतम् । ततोऽस्य तेजसा व्याप्तमभूद्गनगोचरम्

ત્યારે તેણે દાનવેન્દ્ર સામે મહાદ્ભુત ગંધર્વાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યો. તેના તેજથી ગણગોચર એવો આકાશ/રણપ્રદેશ સર્વત્ર વ્યાપ્ત થયો.

Verse 80

गन्धर्वनगरैश्चापि नानाप्राकारतोरणैः । मुंचद्भिरद्भुताकारैरस्त्रवृष्टिं समंततः

તે ગંધર્વનગરો પણ નાનાવિધ પ્રાકાર અને તોરણોથી શોભિત હતાં. અદ્ભુત આકારનાં અસ્ત્રો ચારે તરફથી છૂટવા લાગ્યાં અને સર્વત્ર અસ્ત્રવૃષ્ટિ વરસી.

Verse 81

तयास्त्रवृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महाचमूः । जंभं शरणमागच्छत्त्राहित्राहीति भारत

તે અસ્ત્રવૃષ્ટિથી હણાતી દૈત્યોની મહાસેના ‘ત્રાહિ, ત્રાહિ’ કહી, હે ભારત, જંભની શરણમાં પહોંચી ગઈ.

Verse 82

ततो जंभो महावीर्यो विनद्य प्रहसन्मुहुः । स्मरन्साधुसमाचारं दैत्यानामभयं ददौ

ત્યારે મહાવીર્ય જંભ ગર્જના કરીને વારંવાર હસ્યો; સાધુઓના સદાચારનું સ્મરણ કરીને તેણે દૈત્યોને અભયદાન આપ્યું।

Verse 83

ततोऽस्त्रं मौशलंनाम मुमोच सुमहाभयम् । अथोग्रमुसलैः सर्वमभवत्पूरितं जगत्

પછી તેણે ‘મૌશલ’ નામનું અતિ ભયંકર અસ્ત્ર છોડ્યું; ત્યારબાદ ઉગ્ર લોખંડી મુશળોથી આખું જગત ભરાઈ ગયેલું જણાયું।

Verse 84

तैश्च भग्नानि सर्वाणि गंधर्वनगराणि च । अथोग्रैक प्रहारेण रथमश्वं गजं सुरम्

તે મુશળોથી ગંધર્વોના નગરો પણ બધાં તૂટી ગયા; પછી એક જ ઉગ્ર પ્રહારે રથ, ઘોડા, હાથી અને યોદ્ધાઓ ધરાશાયી થયા।

Verse 85

चूर्णयामास तत्क्षिप्रं शतशोऽथ सहस्रशः । ततः सुराधिपः सक्रस्त्वाष्ट्रमस्त्रमुदैरयत्

તેણે ક્ષણમાં જ ઝડપથી સૈકડાઓ અને હજારોને ચૂર્ણ કરી નાખ્યા; ત્યારબાદ દેવાધિપ શક્રે ત્વાષ્ટ્ર અસ્ત્ર ઉઠાવ્યું।

Verse 86

संध्यमाने ततश्चास्त्रे निश्चेरुः पावकार्चिषः । ततो यंत्रमया विद्याः प्रादुरासन्सहस्रशः

જ્યારે તે અસ્ત્ર સંધાન થતું હતું, ત્યારે અગ્નિના ચીંગારા છૂટ્યા; પછી યંત્રમય વિદ્યાઓ હજારોની સંખ્યામાં પ્રગટ થઈ।

Verse 87

तैर्यंत्रैरभवद्युद्धमंतरिक्षं वितारकम् । तैर्यंत्रैर्मौशलं भग्नं हन्यंते चासुरास्तदा

તે યંત્રોથી યુદ્ધ આકાશમાં સર્વત્ર ફેલાઈ ગયું. એ જ ઉપકરણોથી મૌશલ અસ્ત્ર તૂટી પડ્યું અને ત્યારે અસુરો સંહારાયા.

Verse 88

शैलास्त्रं मुमुचे जंभो यंत्रसंघातचूर्णनम् । व्यामप्रमाणैरुपलैस्ततो वर्षः प्रवर्तत

જંભે યંત્રસમૂહોને ચૂર્ણ કરનાર શૈલાસ્ત્ર છોડ્યું. તરત જ વ્યામ-પ્રમાણના પથ્થરોની વરસાદી ધારા શરૂ થઈ.

Verse 89

त्वाष्ट्रोण निर्मितान्याशु यानि यंत्राणि भारत । तेनोपल निपातेन गतानि तिलशस्ततः

હે ભારત! ત્વષ્ટૃએ ઝડપથી બનાવેલા જે યંત્રો હતા, તે પથ્થરોના પડઘાથી તલની જેમ ટુકડા થઈ વિખેરાઈ ગયા.

Verse 90

ततः शिरस्सु देवानां शिलाः पेतुर्महाजवाः । दारयंत्यश्च वसुधां चतुरंगबलं च तत्

પછી મહાવેગે શિલાઓ દેવોના મસ્તક પર પડી. તે ધરતીને ફાડતાં ફાડતાં તે ચતુરંગ સેનાને પણ ચીરવી નાખી.

Verse 91

ततो वज्रास्त्रमकरोत्सस्राक्षः पुरंदरः । शिलामहार्षंव्यशीर्यत समंततः

ત્યારે સહસ્રાક્ષ પુરંદર ઇન્દ્રએ વજ્રાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યો. અને તે મહાશિલાવર્ષા ચારે તરફથી ચૂર્ણ થઈ ગઈ.

Verse 92

ततः प्रशांतैः शैलास्त्रैर्जंभो भूधरसन्निभः । ऐषीकमस्त्रमकरोच्चूर्णितान्यपराक्रमः

ત્યારે પર્વતસમાન જંભે પોતાના શૈલાસ્ત્રો શાંત થયેલા જોઈ, ઘોર પરાક્રમથી ઐષીક અસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો અને વિરોધીઓને ચૂર્ણ કરી નાખ્યા।

Verse 93

ऐषीकेणागमन्नाशं वज्रास्त्रं गिरिदारणम् । विजृंभत्यथ चैषीके परमास्त्रेऽतिदारुणे

ઐષીકથી પર્વતવિદારક વજ્રાસ્ત્રનો નાશ થયો; ત્યારબાદ તે પરમ અને અતિદારુણ ઐષીક અસ્ત્ર વધુ બળવાન બની વિસ્તર્યું।

Verse 94

जज्वलुर्देवसैन्यानि सस्यंदनगजानि च । दह्यमानेष्व नीकेषु तेजसास्त्रस्य सर्वतः

તેજસાસ્ત્રના તેજથી સર્વત્ર સૈન્યદળો દહન થવા લાગ્યા, ત્યારે દેવસેનાઓ રથો અને ગજો સહિત જ્વલિત થઈ ઊઠीं।

Verse 95

आग्नेयमस्त्रमकरोद्बलहा पाकशासनः । तेनास्त्रेण च तन्नाशमैषीकमगमत्तदा

ત્યારે બલહા, પાકશાસન ઇન્દ્રે આગ્નેય અસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો; તે અસ્ત્રથી ઐષીક અસ્ત્રનો નાશ થયો।

Verse 96

तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृंभत । जज्वाल सेना जंभस्य रथः सारथिरेव च

તે અસ્ત્ર પ્રતિહત થતાં જ પાવકાસ્ત્ર પ્રજ્વલિત થયું; જંભની સેના, તેનો રથ અને સારથી પણ જ્વલિત થયા।

Verse 97

तः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येंद्रः प्रतिभानवान् । वारुणास्त्रं मुमोचाथशमनं पावकार्चिषाम्

અસ્ત્ર પ્રતિહત થતાં તે તેજસ્વી દૈત્યેન્દ્રે અગ્ન્યસ્ત્રની જ્વાળાઓ શમાવનાર વારુણાસ્ત્ર છોડ્યું।

Verse 98

ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः । गंभीराक्षसमाधारैश्चाभ्यपूर्यत मोदिनी

પછી આકાશ ચમકતી વિદ્યુતલતાઓથી ભરેલા જલધર મેઘોથી છવાઈ ગયું; અને ગંભીર ગર્જનાવાળી પ્રચંડ વરસાદી ધારાઓથી મોદિની (પૃથ્વી) છલકાઈ ગઈ।

Verse 99

करींद्रकरतुल्याभिर्धाराभिः पूरितं जगत् । शांतमाग्नेयमस्त्रं च विलोक्येंद्रश्चकार ह

હાથીરાજની સૂંઢ જેવી ધારાઓથી જગત ભરાઈ ગયું. અગ્ન્યસ્ત્ર શાંત થયું જોઈ ઇન્દ્રે ત્યારબાદ યોગ્ય ઉપાય કર્યો।

Verse 100

वायव्यमस्त्रमतुलं तेन मेघा ययुः क्षयम् । वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमंडले

પછી તેણે અતુલ વાયવ્યાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું; તેના બળથી મેઘો ક્ષય પામ્યા. વાયવ્યાસ્ત્રની શક્તિથી મેઘમંડળ વિખેરાતાં આકાશ નિર્મળ બન્યું।

Verse 101

बभूवानाविलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम् । वायुना चातिरूपेण कंपिताश्चैव दानवाः

આકાશ નિર્મળ બન્યું, નીલ કમળદળ સમાન તેજસ્વી. અને તે અતિપ્રબળ પવનથી દાનવો પણ કંપી ઉઠ્યા।

Verse 102

न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणेऽपि बलिनोऽपि ये । जभस्ततोऽभवच्छौलो दशयोजनविस्तृतः

તેઓ ત્યાં ઊભા રહી શક્યા નહીં—બળવાન હોવા છતાં, રણમાં પણ. ત્યારે દસ યોજન સુધી વિસ્તરેલો શ્વેત, પ્રજ્વલિત મહાપુંજ પ્રગટ થયો.

Verse 103

मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां बलाधिपः । नानाश्चर्यसमायुक्तो नानाद्रुमलतावृतः

પવનના પ્રહારને પ્રતિઘાત કરવા દાનવોના સેનાપતિએ એક અદ્ભુત રચના પ્રગટ કરી—નાનાં આશ્ચર્યોથી યુક્ત, વિવિધ વૃક્ષ-લતાઓથી આવૃત.

Verse 104

ततः प्रशमिते वायौ दैत्येंद्र पर्वताकृतौ । महाशनिं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः

પછી પવન શમિત થતાં અને દૈત્યેન્દ્ર પર્વતાકૃતિ ધારણ કરતાં, શતક્રતુ ઇન્દ્રે તત્કાળ વજ્રમય મહાશનિ છોડ્યો.

Verse 105

तयाशन्या पतितया दैत्यस्याच लरूपिणः । कंदराणि व्यशीर्यंतं समंतान्निर्झराणि च

તે અશનિ પડતાં પર્વતરૂપ ધારણ કરેલા દૈત્યની કંદરાઓ ચકનાચૂર થઈ ગઈ, અને ચારે તરફ ઝરણાં-નિર્ઝરો ફાટી નીકળ્યા.

Verse 106

ततः सा दानवेंद्रस्य शैलमाया न्यवर्तत । निवृत्तशैलमायोऽथ दानवेंद्रो मदोत्कटः

ત્યારે દાનવેન્દ્રની તે શૈલમાયા પાછી ખેંચાઈ ગઈ. શૈલમાયા નિવૃત્ત થતાં જ દાનવેન્દ્ર મદથી ઉન્મત્ત બની વધુ ઉગ્ર થયો.

Verse 107

बभूव कुंजरो भीमो महाशैलमयाकृतिः । ममर्द च सुरानीकं दंतैश्चाभ्यहनत्सुरान्

તે ભયંકર કુંજર બન્યો, જાણે તેનું શરીર મહાપર્વતમય હોય. તેણે દેવસેનાને કચડી નાખી અને દાંતોથી દેવોને પ્રહાર કર્યો.

Verse 108

बभंज पृष्ठतः कांश्चित्करेणाकृष्य दानवः । ततः क्षपयतस्तस्य सुरसैन्यानि वृत्रहा

સૂંઢથી કેટલાંકને ખેંચી દાનવે પાછળથી તેમને ચકનાચૂર કર્યા. ત્યારબાદ વૃત્રહા ઇન્દ્રે તે દાનવની સેનાનો સંહાર શરૂ કર્યો અને શત્રુસેનાને ક્ષીણ કરી નાખી.

Verse 109

अस्त्रं त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहं मुमोच ह । ततः सिंहसस्राणि निश्चेरुर्मंत्रतेजसा

તેણે ત્રિલોકમાં દુર્ધર્ષ નારસિંહ અસ્ત્ર છોડ્યું. ત્યારબાદ મંત્રતેજના પ્રચંડ પ્રભાવથી હજારો સિંહો પ્રગટ થયા.

Verse 110

हृष्टदंष्ट्राट्टहासानि क्रकचाभनखानि च । तैर्विपाटितगात्रोऽसौ गजमायां व्यपोहयत्

ઉઘાડા દાંત અને અট্টહાસથી ગર્જતા, કરચકરા જેવી નખો ધરાવતા તે સિંહોએ તેના અંગો ફાડી નાંખ્યા. આમ તેની ગજમાયા—હાથીનું માયિક રૂપ—દૂર થઈ ગઈ.

Verse 111

ततश्चाशीविषो घोरोऽभवत्फणसमाकुलः । विषनिःश्वासनिर्दग्धसुरसैन्यमहारथः

પછી તે ભયંકર આશીવিষ સર્પ બન્યો, અનેક ફણોથી વ્યાપ્ત. તેના વિષાળ શ્વાસથી દેવસેનાના મહારથીઓ દગ્ધ થઈ ગયા.

Verse 112

ततोऽस्त्रं गारुडं चक्रे शक्रः संप्रहरन्रॅणे । ततस्तस्माद्गरुत्मंतः सहस्राणि विनिर्ययुः

ત્યારે રણમાં પ્રહાર કરતાં શક્ર (ઇન્દ્ર) એ ગારુડ-અસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો; અને તે અસ્ત્રમાંથી હજારો ગરુડો પ્રગટ થઈ બહાર નીકળ્યા.

Verse 113

तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जंभं भुजगरूपिणम् । कृतस्तु संढशो दैत्यः सास्य माया व्यनश्यत

તે ગરુડોએ આક્રમણ કરતાં સર્પરૂપ ધારણ કરેલો જંભ દૈત્ય છિન્નભિન્ન થયો; અને તેની માયા પણ સાથે જ નષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 114

मायायाम च प्रनष्टायां ततो जंभो महासुरः । चकार रूपमतुलं चंद्रादित्यपदानुगम्

માયા નષ્ટ થતાં મહાસુર જંભે અતુલ્ય રૂપ ધારણ કર્યું, જે ચંદ્ર-સૂર્યના ગતિપથને અનુરૂપ વિશાળ હતું.

Verse 115

विवृत्तनयनो ग्रस्तुमियेष सुरपुंगवान् । ततोऽस्य प्रविशद्वक्त्र समहारथकुंजरा

આંખો ફેરવતો તે અસુરશ્રેષ્ઠ દેવવીરોને ગળી જવા ઉદ્યત થયો; ત્યારે તે દળના મહારથો અને ગજરાજો તેના મુખમાં પ્રવેશી ગયા.

Verse 116

सुरसेनाऽभवद्भीमं पातालोत्तालतालुकम् । सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा

બલવાન દાનવ સૈન્યને ગળી રહ્યો હતો ત્યારે દેવસેનામાં ભયંકર ભીતિ છવાઈ ગઈ; તેનું મુખ ઊંચે ઉઠેલા તાલુ સાથે ખુલ્લા પાતાળ સમાન દારુણ લાગતું હતું.

Verse 117

शक्रो दीनत्वमापन्नः श्रांतवाहनवाहनः । कर्तव्यतां नाध्यगच्छत्प्रोवाचेदं जनार्दनम्

શક્ર (ઇન્દ્ર) દૈન્યમાં પડ્યો; તેનું વાહન પણ થાકી ગયું. શું કરવું તે ન જાણીને તેણે જનાર્દન (વિષ્ણુ)ને આ વચન કહ્યાં.

Verse 118

किमनंतरमेवास्ति कर्तव्यं नो विशेषतः । तदादिश घटामोऽस्य दानवस्य युयुत्सतः

અમારે હમણાં જ—વિશેષરૂપે—શું કરવું? આજ્ઞા આપો; યુદ્ધ ઇચ્છતા આ દાનવ સામે અમે તે કરી બતાવશું.

Verse 119

ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः । न सांप्रतं रणं त्याज्यं शत्रुकातरभैरवम्

ત્યારે ઉદારબુદ્ધિ હરિએ વજ્રધારીને કહ્યું—“હવે યુદ્ધ છોડવાનો સમય નથી; શત્રુ ભયભીત અને કંપિત છે.”

Verse 120

मा गच्छ मोहं मा गच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो । नारायणास्त्रं प्रयतः श्रुत्वेति मुमुचे स च

“મોહમાં ન પડો, ગભરાશો નહીં. હે પ્રભુ, ત્વરિત અસ્ત્રનું સ્મરણ કરો.” ‘નારાયણાસ્ત્ર’ સાંભળતાં જ તેણે પણ એકાગ્ર થઈ તેને છોડ્યું.

Verse 121

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो विवृतास्योऽग्रसत्क्षणात् । त्रीणित्रीणि च लक्षाणि किंनरोरगरक्षसाम्

એ દરમિયાન દૈત્યે મોં ફાડી ક્ષણમાં જ—કિન્નર, નાગ અને રાક્ષસોના—ત્રણ-ત્રણ લાખ ગળી લીધા.

Verse 122

ततो नारायणास्त्रं च निपपातास्य वक्षसि । महास्त्रभिन्नहृदयः सुस्राव रुधिरं च सः

ત્યારે નારાયણાસ્ત્ર તેના વક્ષસ્થળ પર આવી પડ્યું. તે મહાસ્ત્રથી હૃદય વિભાજિત થઈ તે ઘણું રક્ત વહાવા લાગ્યો।

Verse 123

ततः स्वतेजसा रूपं तस्य दैत्यस्य नाशितंम् । ततश्चां तर्दधे दैत्यः कृत्वा हासं महोत्कटम्

પછી પોતાના જ તેજથી તે દૈત્યનું રૂપ નાશ પામ્યું. ત્યારબાદ તે ભયંકર મહાઘોર અট্টહાસ કરીને અદૃશ્ય થયો।

Verse 124

गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्राशनिमतींद्रियः । मुमोच सुरसैन्यानां सहारकरणीं पराम्

આકાશમાં સ્થિત તે દૈત્યેન્દ્ર—જેનાં ઇન્દ્રિયો શસ્ત્ર અને વજ્ર સમાન—દેવસેનાઓનો સંહાર કરનાર પરમ શક્તિ છોડ્યો।

Verse 125

तथा परश्वधांश्चक्रवज्रबाणान्समुद्गरान् । कुंतान्खड्गान्भिंडिपालानयोमुखगुडांस्तथा

તેણે પરશુ, ચક્ર, વજ્ર અને બાણ; તેમજ ગદા, કુંત, ખડ્ગ, ભિંડિપાલ અને લોહીમુખ ગુડ પણ ફેંક્યા।

Verse 126

ववर्ष दानवो रोषादवध्यानक्षयानपि । तैरस्त्रैर्दानवोन्मुक्तैर्देवानीकेषु भीषणैः

ક્રોધથી તે દાનવે અવધ્ય અને અક્ષય અસ્ત્રોની પણ વર્ષા કરી. દાનવ દ્વારા છોડાયેલા તે ભયંકર અસ્ત્રોથી દેવસેનાની પંક્તિઓ ભીત થઈ ગઈ।

Verse 127

बाहुभिर्धरणी पूर्णा शिरोभिश्च सकुंडलैः । ऊरुभिर्गजहस्ताभैः करींद्रैश्चाचलोपमैः

ભૂમિ ભુજાઓથી ભરાઈ ગઈ, અને કુંડલધારી કાપેલા શિરો વડે પણ; હાથીની સૂંઢ સમ ઊરુઓથી, તથા પર્વત સમ પડેલા ગજરાજોથી।

Verse 128

भग्नेषा दंडचक्राक्षै रथैभिः सह । दुःसंचाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा

દંડ, ચક્ર અને અક્ષ તૂટેલા રથો સાથે સર્વત્ર છૂટા પડ્યા; માંસ અને રક્તની કાદવથી ધરતી દુર્ગમ બની ગઈ।

Verse 129

रुधिरौघह्रदावर्ता गजदेहशिलोच्चया । कबंधनृत्यबहुला महा सुरप्रवाहिनी

મહાસુરોની તે મહાપ્રવાહિની ઉછળી—રક્તપ્રવાહના હ્રદ અને આવર્ત તેના; ગજદેહના શિલાસ્તૂપ તેના ઊંચા ટેકરા; અને નૃત્ય કરતા કબંધોથી તેનો વિસ્તાર ભરાયો।

Verse 130

श्रृगालगृध्रध्वांक्षाणां परमानंदकारिणी । पिशाचजातिभिः कीर्णं पीत्वाऽमिषं सशोणितम्

તે શિયાળ, ગિધ અને કાગડાં માટે પરમાનંદકારક બની; અને પિશાચગણોથી છલકાઈ, રક્તসহ માંસ પીવા લાગી।

Verse 131

असंभ्रमाभिर्भार्याभिः सह नृत्यद्भिरुद्धता । काचित्पत्नी प्रकुपिता गजकुंभांतमौक्तिकैः

એક પત્ની ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ ઉન્મત્ત બની; નિર્ભય સ્ત્રીઓ સાથે નૃત્ય કરતી, ગજકુંભાંતરના મોતીથી અલંકૃત હતી।

Verse 132

पिशाचो यत्र चाश्वानां खुरानेकत्र चाकरोत् । कर्णपूरेषु मोदंते पश्यंत्यन्याः सरोषतः

ત્યાં એક પિશાચે ઘોડાંના ખુરા એક જગ્યાએ એકત્ર કર્યા. કેટલાક કાનના આભૂષણોમાં આનંદિત થયા, અને કેટલાક ક્રોધથી જોઈ રહ્યા.

Verse 133

प्रसादयंति बहुधा महाकर्णार्थकोविदाः । केचिद्वदन्ति भो देवा भो दैत्याः प्रार्थयामहे

‘મહાકર્ણ’ના અર્થને પકડવામાં નિપુણ લોકોએ તેને અનેક રીતે પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો. કેટલાક બોલ્યા— “હે દેવો! હે દૈત્યો! અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ!”

Verse 134

आकल्पमेवं योद्धव्यमस्माकं तृप्तिहेतवे । केचिदूचुरयं दैत्यो देवोयमतिमांसलः

“અમારી તૃપ્તિ માટે આ રીતે વિરામ વિના યુદ્ધ કરવું જોઈએ.” કેટલાક બોલ્યા— “આ દૈત્ય છે, આ દેવ છે—અને આ અતિ માંસલ છે.”

Verse 135

म्रियते यदि संग्रामे धातुर्दद्भोऽपयाचितम् । केचिद्युध्यत्सु वीरेषु सृक्किणी संलिहंति च

“જો યુદ્ધમાં ‘આધાર’ મરી જાય, તો ‘દાંત’ વિનામાગ્યું રહી જાય.” અને કેટલાક—વીરો લડતા હોવા છતાં—હોઠ ચાટતા રહ્યા.

Verse 136

एतेन पयसा विद्मो दुर्जनः सुजनो यथा । केचिद्रक्तनदीनां च तीरेष्वास्तिक्यबुद्धयः

“આ જ ‘પેય’થી અમે જાણીએ છીએ કે કોણ દુર્જન અને કોણ સુજન.” અને કેટલાક આસ્તિક બુદ્ધિવાળા રક્તનદીઓના કાંઠે ઊભા રહ્યા.

Verse 137

पितॄन्देवांस्तर्पयंति शोणितैश्चामिषैः शुभैः । केचिदामिषराशिस्था दृष्ट्वान्यस्य करामिषम्

કેટલાંક લોકોએ પિતૃઓ અને દેવોને રક્ત તથા ઉત્તમ માંસથી તૃપ્ત કર્યા. બીજા કેટલાક માંસના ઢગલાં પર ઊભા રહી, બીજાના હાથમાં રહેલું માંસ લોભથી નિહાળતા હતા.

Verse 138

देहिदेहीति वाशांतो धनिनः कृपणा यथा । केचित्स्वयं प्रतृप्ताश्च दृष्ट्वा वै खादतः परान्

‘આપો, આપો’ એમ બૂમ પાડતાં કેટલાક ધનવાનો સામે કૃપણોની જેમ વર્તતા. અને કેટલાક પોતે તૃપ્ત હોવા છતાં, બીજાઓ ખાતા જાય તે જોઈને જોતાં જ રહેતા.

Verse 139

सरोषमोष्ठौ निर्भुज्य पश्यंत्येवात्यसूयया । केचित्स्वमुदरं क्रुद्धा निंदंति ताडयंति च

કેટલાંક ક્રોધથી હોઠ દબાવી, ભારે ઈર્ષ્યાથી જોતાં જ રહેતા. અને કેટલાંક ગુસ્સે થઈ પોતાના જ પેટને ધિક્કારતા અને તેને મારતા પણ હતા.

Verse 140

सर्वभक्षमभीप्संतस्तृप्ताः परधनं यथा । केचिदाहुरद्य एव श्लाघ्या सृष्टिस्तु वेधसः

સર્વભક્ષ્યની ઇચ્છાથી, તૃપ્ત હોવા છતાં તેઓ પરધન લોભી જેવાં હતા. કેટલાંક બોલ્યા, “આજે પણ વેધસની સૃષ્ટિ ખરેખર પ્રશંસનીય છે.”

Verse 141

सुप्रभातं सुनक्षत्रं पूर्वमासीद्धृथैव तत् । एवं बहुविधालापे पलादानां ततस्ततः

પહેલાં તેજસ્વી પ્રભાત અને શુભ નક્ષત્રો હતાં; છતાં એ શુભ સંકેત પણ વ્યર્થ સાબિત થયો. આમ અનેક પ્રકારની વાતોમાં પાલાદાનોના સમૂહો અહીં-ત્યાં ફરતા રહ્યા.

Verse 142

अदृश्यः समरे जंभो देवाञ्ठस्त्रैरचूर्णयत् । ततः शक्रोधनेशश्च वरुणः पवनोऽनलः

સમરમાં અદૃશ્ય રહી જંભે પોતાના શસ્ત્રોથી દેવોને ચૂર્ણ કરી નાખ્યા. ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર), ધનાધ્યક્ષ (કુબેર), વરુણ, પવન (વાયુ) અને અનલ (અગ્નિ) પ્રતિઉત્તર માટે ઊભા થયા।

Verse 143

यमोऽथ निरृतिश्चापि दिव्यास्त्राणि महाबलाः । आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवायाभिसंध्य तु

પછી યમ અને નિરૃતિ પણ—મહાબળવાન—દિવ્ય અસ્ત્રો આકાશમાં છોડ્યા અને તે દાનવને નિશાન બનાવી પ્રહાર કર્યા।

Verse 144

व्यर्थतां जग्मुरस्त्राणि देवानां दानवं प्रति । यथातिक्रूरचित्तानामार्ये कृत्यशतान्यपि

દાનવ સામે દેવોના અસ્ત્રો વ્યર્થ થઈ ગયા; જેમ અતિ ક્રૂરચિત્ત લોકો સામે આર્યોના સૈકડો સદ્પ્રયત્નો પણ નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 145

गतिं न विविदुश्चापि श्रांता दैत्याश्च देवताः । दैत्यास्त्रभिन्नसर्वांगा गावः शीतार्दिता इव

કોઈને પણ આગળ વધવાની ગતિ સમજાઈ નહીં; દૈત્ય અને દેવતા બંને થાકી ગયા. દૈત્યાસ્ત્રોથી સર્વાંગ વિખંડિત થઈ તેઓ શીતથી પીડિત ગાયો જેવી કંપતા હતા।

Verse 146

परस्परं व्यलीयंत हाहाकिंभाविवादिनः । तामवस्थां हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाचह

તેઓ પરસ્પરથી પછડાતા ગયા અને ગભરાઈને બોલ્યા—“હાય! હવે શું થશે?” તે સ્થિતિ જોઈ હરિએ દેવોને, ખાસ કરીને શક્રને, સંબોધીને કહ્યું।

Verse 147

अघोरमंत्रं स्मर देवराज अस्त्रं हि यत्पाशुपतप्रभावम् । रुद्रेण तुष्टेन तव प्रदत्तमव्याहतं वीरवराभिघाति

હે દેવરાજ, અઘોરમંત્રનું સ્મરણ કર—આ પાશુપત-પ્રભાવથી યુક્ત અસ્ત્ર છે. પ્રસન્ન રુદ્રે તને આપેલું; તે અપ્રતિહત છે અને શ્રેષ્ઠ વીરને પણ પાતાળે ઉતારે છે.

Verse 148

एवं स शक्रो हरिबोधितस्तदा प्रणम्य देवं वृषकेतुमीश्वरम् । समाददे बाणममित्रघातनं संपूजितं दैवरणेऽर्द्धचंद्रम्

હરિએ બોધ આપતાં શક્રે ત્યારે વૃષકેતુધ્વજધારી ઈશ્વરને પ્રણામ કર્યો. પછી દેવયુદ્ધમાં પૂજિત, અર્ધચંદ્રચિહ્નિત, શત્રુઘાતક બાણને તેણે ગ્રહણ કર્યું.

Verse 149

धनुष्यजय्ये विनियोज्य बुद्धिमान्न्ययोजयत्तत्र अघोरमंत्रम्

ધનુષ્યના વિજયકારી પ્રયોગમાં બુદ્ધિ સ્થિર કરી, તે બુદ્ધિમાને ત્યાં જ અઘોરમંત્રનો વિનિયોગ કર્યો.

Verse 150

ततो वधायाशु मुमोच तस्य वा आकृष्य कर्णांतमकुंठदीधितिम् । अथासुरः प्रेक्ष्य महास्त्रमापतद्विसृज्य मायां सहसा व्यवस्थितः

પછી તેને વધ કરવા માટે તેણે તરત જ તે મહાસ્ત્ર છોડ્યું—કાન સુધી ખેંચીને, જેના તેજમાં કમી ન હતી. ધસી આવતું મહાઅસ્ત્ર જોઈ અસુરે સહસા માયા વિસર્જી દૃઢપણે ઊભો રહ્યો.

Verse 151

प्रवेपमानेन मुखेन युज्यताचलेन गात्रेण च संभ्रमाकुलः । ततस्तु तस्यास्त्रवराभिमंत्रितः शरोर्धचंद्रः प्रसभं महारणे

તેનું મુખ કંપતું હતું અને શરીર અચળ ન હતું; તે ભયથી વ્યાકુળ થયો. ત્યારે મહાયુદ્ધમાં મંત્રાભિમંત્રિત, અર્ધચંદ્રાકાર, શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રરૂપ બાણ તેના પર પ્રબળ વેગે ધસી આવ્યું.

Verse 152

पुरंदरस्येष्वसनप्रमुक्तो मध्यार्कविंवं वपुषा विडंबयन्

પુરંદર (ઇન્દ્ર)ના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલો તે બાણ પોતાના તેજથી મધ્યાહ્ન સૂર્યમંડળને પણ જાણે ઉપહાસમાં મૂકી દેતો હતો।

Verse 153

किरीटकूटस्फुरकांतिसंकुलं सुगंधिनानाकुसुमाधिवासितम् । प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं न्यपातयज्जंभिशिरः सकुंडलम्

ઉચ્ચ કિરીટની ઝગમગતી કાંતિથી ભરેલું, અનેક પુષ્પોની સુગંધથી સુવાસિત, છૂટા ધુમાડાથી ઘેરાયેલી જ્વાલા સમા કેશવાળું—કુંડળો સહિત જંભનું શિર ઇન્દ્રના બાણથી કપાઈને ધરા પર પટકાયું।

Verse 154

तस्मिन्निंद्रहते जंभे प्रशशंसुः सुरा बहु । वासुदेवोऽपि भगवान्साधु साध्विति चाब्रवीत्

ઇન્દ્રે જંભનો વધ કર્યો ત્યારે દેવોએ તેની બહુ પ્રશંસા કરી; અને ભગવાન વાસુદેવે પણ “સાધુ, સાધુ!” એમ કહ્યું।

Verse 155

ततो जंभं हतं दृष्ट्वा दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः । सर्वे ते भग्नसंकल्पा दुद्रुवुस्तारकं प्रति

પછી જંભને હત થયેલો જોઈ દાનવોના અધિપતિઓ વિમુખ થયા; તેમનો સંકલ્પ તૂટી ગયો અને તેઓ બધા તારક તરફ દોડી ગયા।

Verse 156

तांश्च त्रस्तान्समालोक्य श्रुत्वा स चतुरो हतान् । सारथिं प्रेरयामास याहींद्रं लघु संगरे

તેમને ભયભીત જોઈ અને ચાર જણ હણાયા છે એમ સાંભળી દૈત્યરાજે સારથિને પ્રેર્યો—“યુદ્ધમાં ઝડપથી ઇન્દ્ર તરફ જા!”

Verse 157

तथेत्युक्त्वा स च प्रायात्तारके रथमास्थिते । सावलेपं च सक्रोधं सगर्वं सपराक्रमम्

“તથાસ્તુ” કહી સારથી આગળ વધ્યો; તારક રથ પર આરૂઢ થયો. તે અહંકાર, ક્રોધ, ગર્વથી ભરેલો અને પરાક્રમ માટે ઉત્સુક હતો।

Verse 158

साविष्कारं सधिक्कारं प्रयातो दानवेश्वरः । स युक्तं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मताम्

દાનવોનો સ્વામી પોતાને ખુલ્લેઆમ દર્શાવતો અને ધિક્કાર વરસાવતો આગળ વધ્યો. જોડાયેલા રથ પર ચઢી, ગરુડસમાન એક સહસ્ર અશ્વો સાથે નીકળ્યો।

Verse 159

सर्वायुधपरिष्कारं सर्वास्त्रपरिरक्षितम् । त्रैलोक्यऋद्धिसंपन्नं कल्पांतांतकनादितम्

એ રથ સર્વ આયુધોથી સુસજ્જ અને સર્વ અસ્ત્રોથી સુરક્ષિત હતો. ત્રિલોકની ઋદ્ધિથી સમૃદ્ધ થઈ, તે કલ્પાંતના સંહારકના ગર્જન સમો નાદ કરતો હતો।

Verse 160

सैन्येन महता युक्तो नादयन्विदिशो दिशः । सहस्राक्षश्च तं दृष्ट्वा त्यक्त्वा वाहनदंतिनम्

તે વિશાળ સેનાસહિત આગળ વધ્યો અને દિશા-વિદિશાઓને નાદિત કરતો ગયો. તેને જોઈ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રે પોતાના વાહન ઐરાવત હાથીને ત્યજી દીધો।

Verse 161

रथं मातलिना युक्तं तप्तहेमपरिष्कृतम् । चतुर्योजनविस्तीर्णं सिद्धसंघपरिष्कृतम्

માતલિ દ્વારા જોડાયેલો તે રથ તપ્ત શુદ્ધ સોનાથી અલંકૃત હતો. ચાર યોજન વિસ્તૃત, સિદ્ધસંઘોથી શોભિત અને સેવિત થઈ અત્યંત ભવ્ય હતો।

Verse 162

गंधर्वकिंनरोद्गीतमप्सरोनृत्यसंकुलम्

તે ગંધર્વો અને કિન્નરોના ગાનથી ગુંજતું હતું અને અપ્સરાઓના નૃત્યથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 163

सर्वायुधमहाबाधं महारत्नसमाचितम् । अध्यतिष्ठत्तं रथं च परिवार्य समंततः

સર્વ પ્રકારના આયુધોથી ભયંકર અને મહારત્નોથી જડિત તે રથને ચારે બાજુથી પરિચરોએ ઘેરી રાખ્યો; તે તેમાં આરોહણ કરીને તેમાં સ્થિર થયો।

Verse 164

दांशिता लोकपालाश्च तसथुः सगरुडध्वजाः । ततश्चचाल वसुधा ववौ रूक्षो मरुद्गणैः

ગરુડધ્વજ સાથે લોકપાલો સજ્જ થઈ ઊભા રહ્યા; ત્યાર પછી ધરતી કંપી ઉઠી અને મરુદ્ગણો સાથે રૂક્ષ પવન વાયો।

Verse 165

चेलुश्च सागराः सप्त तथाऽनश्यद्रवेः प्रभा । ततो जज्वलुरस्त्राणि ततोऽकंपंत वाहनाः

સાતે સાગરો ઉછળ્યા અને સૂર્યની પ્રભા મ્લાન થઈ; પછી અસ્ત્રો પ્રજ્વલિત થયા અને પછી વાહનો કંપવા લાગ્યા।

Verse 166

ततः समस्तमुद्वृत्तं ततोदृस्यत तारकः । एकतस्तारको दैत्यः सुरसंघास्तथैकतः

ત્યારે સર્વત્ર ઉથલપાથલ થઈ ગઈ; ત્યાર પછી તારક દેખાયો—એક બાજુ દૈત્ય તારક અને બીજી બાજુ દેવતાઓના સમૂહો ઊભા રહ્યા।

Verse 167

लोकावसाद मेकत्र लोकोद्धरणमेकतः । चराचराणि भूतानि भयविस्मयवंति च

એક તરફ લોકનો વિનાશ હતો, બીજી તરફ લોકનું ઉદ્ધરણ અને પરિત્રાણ હતું. ચરાચર સર્વ ભૂતો ભય અને વિસ્મયથી વ્યાકુલ થયા.

Verse 168

प्रशशंसुः सुराः पार्थ तदा तस्मिन्समागमे

ત્યારે, હે પાર્થ, તે મહાસમાગમમાં દેવોએ સ્તુતિ અને પ્રશંસા કરી.

Verse 169

अस्त्राणि तेजांसि धनानि योधा यशो बलं वीरपराक्रमाश्च । सत्त्वौजसान्यंग बभूवुरेषां देवासुराणां तपसः परं तु नः

તેમના અસ્ત્રો, તેજ, ધન, યોધા, યશ, બળ અને વીરપરાક્રમ—તથા સત્ત્વ અને ઓજ પ્રગટ થયા; પરંતુ દેવ અને અસુર બંને માટે તપસ્યાજ પરમ અને શ્રેષ્ઠ શક્તિ હતી.

Verse 170

अथाभिमुखमायांतं देवा विनतर्पवभिः । बाणैरनलकल्पाग्रार्विव्यधुस्तारकं प्रति

પછી તારક સીધો સામેથી આગળ વધ્યો ત્યારે દેવોએ તેને બાણોથી વિંધ્યો—અગ્નિસમાન જ્વલંત અગ્રવાળા, નમેલા પર્વતશિખરો જેવી કઠોર તીક્ષ્ણ ધારવાળા બાણોથી.

Verse 171

स तानचिंत्य दैत्येंद्रो देवबाणक्षतान्हृदि । बाणैर्व्योम दिशः पृथ्वीं पूरयामास दानवः

પણ તે દૈત્યેન્દ્ર અચિંત્ય રહ્યો; દેવોના બાણોથી હૃદયમાં ઘાયલ થઈને પણ તેણે પોતાના બાણવર્ષાથી આકાશ, દિશાઓ અને પૃથ્વી ભરિ દીધી.

Verse 172

नारायणं च सप्तत्या नवत्या च हुताशनम् । दशभिर्मारुतं मूर्ध्नि यमं दशभिरेव च

તે દૈત્યે નારાયણને સત્તર બાણોથી, હુતાશન અગ્નિને નવ્વે બાણોથી; મારુતને મસ્તકમાં દસ બાણોથી અને યમને પણ દસ બાણોથી વિંધ્યો।

Verse 173

धनदं चैव सप्त्या वरुणं च तथाष्टभिः । विंशत्या निरृतिं दैत्यः पुनश्चाष्टभिरेव च

દૈત્યે ધનદ (કુબેર)ને સાત બાણોથી, વરુણને આઠ બાણોથી; નિરૃતિને વીસ બાણોથી વિંધ્યો અને ફરી આઠ બાણ પણ માર્યા।

Verse 174

विव्याध पुनरेकैकं दशभिर्मर्मभेदिभिः । तथा च मातलिं दैत्यो विव्याध त्रिभिराशुगैः

પછી તેણે દરેકને મર્મભેદી દસ-દસ બાણોથી ફરી વિંધ્યા; તેમજ દૈત્યે માતલિને પણ ત્રણ ઝડપી બાણોથી ઘાયલ કર્યો।

Verse 175

गरुडं दशभिश्चैव महिषं नवभिस्तथा । पुनर्दैर्त्योऽथ देवानां तिलशो नतपर्वभिः

તેને ગરુડને દસ બાણોથી અને મહિષને નવ બાણોથી વિંધ્યો; પછી દૈત્યે પર્વતશિખરોના પ્રહાર સમાન બાણવર્ષાથી દેવોને જાણે કણકણ કરીને ચુરચુર કરી નાખ્યા।

Verse 176

चकार वर्मजालानि चिच्छेद च धनूंषि च । ततो विकवचा देवा विधनुष्काः प्रपीडिताः

તેને કવચોના જાળ રચ્યા અને તેમના ધનુષ્યો પણ કાપી નાખ્યા; તેથી દેવો કવચવિહિન અને ધનુષવિહિન બની અત્યંત પીડિત થયા।

Verse 177

चापान्यन्यानि संगृह्य यावन्मुंचंति सायकान् । तावद्बाणं समाधाय कालानलसमप्रभम्

તેઓ અન્ય ધનુષો સંભાળી જેટલા સમય સુધી બાણ છોડતા રહ્યા, તેટલામાં તેણે કાળાગ્નિ સમ તેજસ્વી એક બાણ ધનુષ પર ચઢાવ્યું.

Verse 178

ताडयामास शक्रं स हृदि सोपि मुमोचह । ततोंऽतरिक्षमालोक्य दृष्ट्वा सूर्यशताकृती

તેણે શક્ર (ઇન્દ્ર)ના હૃદયમાં પ્રહાર કર્યો; અને તેણે પણ પોતાનું અસ્ત્ર છોડ્યું. પછી આકાશ તરફ જોઈ તેણે સો સૂર્ય સમ દીપ્ત એક આકૃતિ જોઈ.

Verse 179

तार्क्ष्यविष्णू समाजघ्ने शराभ्यां तावमुह्यताम् । प्रेतनाथस्य वह्नेश्च वरुणस्य शितैः शरैः

તેણે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) અને વિષ્ણુ—બન્નેને—બે બાણોથી એકસાથે આઘાત કર્યો, અને તેઓ બન્ને મોહગ્રસ્ત થયા. પછી પ્રેતનાથ (યમ), અગ્નિ અને વરુણ પર તીક્ષ્ણ શરો વરસાવ્યા.

Verse 180

निरृतेश्चाकरोत्कार्यं भीतबीतं विमोहयन् । निरुच्छ्वासं समाहृत्य चक्रे बाणैः समीरणम्

તેણે નિરૃતિને ભયભીત કરી સંપૂર્ણ વ્યાકુળ અને મોહગ્રસ્ત કરી દીધો; અને શ્વાસ અંદર ખેંચી બાણવર્ષાથી પવનને પણ અટકાવી દીધો.

Verse 181

ततः प्राप्य हरिः संज्ञां प्रोत्साह्य च दिशां पतीन् । बाणेन सारथेः कायाच्छिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम्

પછી હરિએ સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી દિક્પાલોને ઉત્સાહિત કર્યા; અને બાણથી સારથિના દેહમાંથી કુંડલધારી મસ્તક કાપી લીધું.

Verse 182

धूमकेतोर्ज्वलात्क्रुद्धस्तस्य च्छित्त्वा न्यपातयत् । दैत्यराजकिरीटयं च चिच्छेद वासवस्ततः

જ્વલંત ધૂમકેતુ પર ક્રોધિત થઈ વાસવે યુદ્ધમાં તેને કાપીને ધરાશાયી કર્યો; પછી દૈત્યરાજનો મુકુટ પણ ચીરી નાખ્યો।

Verse 183

धनेशश्च धनुः क्रुद्धो बिभेदबहुधा शरैः । वायुश्चक्रे च तिलशो रथं वा क्षोणिकूबरम्

ત્યારે ક્રોધિત ધનેશે પોતાના બાણોથી ધનુષ્યને અનેક ટુકડાઓમાં ભાંગી નાખ્યું; અને વાયુએ ક્ષોણિકૂબરનો રથ તિલના દાણા જેવી રીતે ચુરચુર કરી દીધો।

Verse 184

निरृतिस्तिलशो वर्ण चक्रे बाणैस्ततो रणे । कृत्वैतदतुलं कर्मतिष्ठतिष्ठेति चाब्रुवन्

પછી યુદ્ધમાં બાણોથી નિરૃતિને તિલતિલ કરીને ચુરચુર કરી નાખ્યો. આ અતુલ કાર્ય કરીને તેઓ બોલ્યા—“અડગ રહો, અડગ રહો!”

Verse 185

लिहंतः सृक्किणीं देवा वासुदेवादयस्तदा । दृष्ट्वा तत्कर्म देवानां तारकोऽतुलविक्रमः

ત્યારે વાસુદેવ વગેરે દેવો હોઠ ચાટતા દેવોના તે પરાક્રમને જોવા લાગ્યા; અને અતુલ વિક્રમવાળો તારક પણ તે જોતો રહ્યો।

Verse 186

मुमोच मुद्गरं भीमं सहस्राक्षाय संगरे । दृष्ट्वा मुद्गरमायांतमनिवार्यं रणाजिरे

તેણે યુદ્ધમાં સહસ્રાક્ષ પર ભયંકર મુદગર ફેંક્યો. રણભૂમિમાં તે અપ્રતિરોધ્ય મુદગર ધસી આવતો જોઈ…

Verse 187

रथादाप्लुत्य धरणीमगमत्पाकशासनः । मुद्गरोऽपि रथोपस्थे पपात परुषस्वनः

પાકશાસન રથ પરથી કૂદી ધરતી પર ઉતર્યો; અને કર્કશ ગર્જના કરતો ગદો પણ રથાસન પર પડી ગયો.

Verse 188

स रथं चूर्णयामास न ममार च मातलिः । गृहीत्वा पट्टिशं दैत्यो जधानोरसि केशवम्

તેણે રથને ચૂર્ણ કરી નાખ્યો, છતાં માતલિ મર્યો નહીં; પછી પટ્ટિશ (યુદ્ધકુહાડી) લઈને દૈત્યે કેશવના વક્ષ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 189

स्कन्धे गरुत्मतः सोऽपि निषसाद विचेतनः । खड्गेन राक्षसेन्द्रं च भित्त्वा भूमावपातयत्

તે પણ ગરુડના ખભા પર અચેત થઈ ઢળી પડ્યો; પછી ખડ્ગથી રાક્ષસેન્દ્રને ચીરીને ધરતી પર પાડી દીધો.

Verse 190

यमं च पातयामास भूमौ दैत्यो मुखे हतम् । वह्निं च भिंडिपालेन चक्रे हत्वा विचेतनम्

દૈત્યે યમના મુખ પર પ્રહાર કરીને તેને ધરતી પર પાડી દીધો; અને ભિણ્ડિપાલ (ભારે ભાલો) વડે અગ્નિને પણ ઘાયલ કરી અચેત કર્યો.

Verse 191

वायुं पदा तदाक्षिप्य पातयामास भूतले । धनेशं तद्धनुष्कोट्या कुट्टयामास कोपनः

તેણે પગથી લાત મારી વાયુને બાજુએ ફેંકી ધરતી પર પાડી દીધો; અને ક્રોધે ધનુષ્યની નોકે ધનેશ (કુબેર)ને કૂટ્યો.

Verse 192

ततो देवनिकायानामेकैकं क्षणमात्रतः । तेषामेव जघानासौ शस्त्रैर्बालान्यथा गुरुः

ત્યારે તેણે દેવગણોને ક્ષણમાત્રમાં એકેક કરીને શસ્ત્રોથી કાપી પાડી દીધા; જેમ ગુરુ નાનાં બાલકોને શાસન કરે તેમ।

Verse 193

लब्धसंज्ञस्ततो विष्णुश्चक्रं जग्राह दुर्धरम् । रानवेंद्रवसामेदोरुधिरेणाभिरंजितम्

પછી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને વિષ્ણુએ પોતાનું દુર્ધર્ષ ચક્ર ધારણ કર્યું; તે દાનવેન્દ્રના વસા, મજ્જા અને રક્તથી રંજિત હતું।

Verse 194

मुमोच दानवेंद्रस्य दृढं वक्षसि केशवः । पपात चक्रं दैत्यस्य पतितं भास्करद्युति

કેશવે દાનવેન્દ્રના દૃઢ વક્ષ પર બળપૂર્વક ચક્ર છોડ્યું; અને દૈત્ય પડતાં જ સૂર્યપ્રભ ચક્રાસ્ત્ર પણ નીચે પડી ગયું।

Verse 195

व्यशीर्यताथ कायेऽस्य नीलोत्पलमिवाश्मनि । ततो वज्रं महेन्द्रोऽपि प्रमुमोचार्चितं चिरम्

તેનું શરીર પથ્થર પર ચગદાયેલ નિલોત્પલની જેમ ચીરાઈ ગયું. ત્યારબાદ મહેન્દ્રે પણ ચિરકાલથી પૂજિત વજ્ર છોડ્યું।

Verse 196

तस्मिञ्जयाशा शक्रस्य दानवेन्द्राय संयुगे । तारकस्य च संप्राप्य शरीरं शौर्यशालिनः

દાનવેન્દ્ર સાથેના તે યુદ્ધમાં શક્રને વિજયની આશા જણાઈ; અને શૌર્યશાળી તારકનું શરીર પણ રણમાં પ્રહારને પામ્યું।

Verse 197

विशीर्यत विकीर्णार्चिः शतधा खण्डशो गतम् । ततो वायुरदीनात्मा वेगेन महता नदन्

તે શતધા ખંડખંડ થઈ તૂટી પડ્યું અને તેની જ્વાલાઓ સર્વત્ર વિખેરાઈ ગઈ. ત્યારબાદ અદીનાત્મા વાયુ મહાવેગે ગર્જના કરતો આગળ ધસી ગયો.

Verse 198

ज्वलितज्वलनाभासमंकुशं प्रमुमोच ह । विशीर्णं तस्य तच्चांगे दृष्ट्वा वायुर्महारुषा

તેણે અગ્નિ સમ પ્રજ્વલિત અંકુશ ફેંક્યો. તે વાયુના અંગ પર તૂટી ચુરચુર થઈ ગયું—એ જોઈ વાયુ મહારોષે ભરાઈ ગયો.

Verse 199

ततः शैलेन्द्रमुत्पाट्य पुष्पितद्रुमकंदरम् । चिक्षेप दानवेन्द्राय दशयोजनविस्तृतम्

પછી તેણે ફૂલેલા વૃક્ષોથી ભરેલી ગુફાવાળો પર્વતરાજ ઉપાડી લીધો અને દશ યોજન વિસ્તૃત તે મહાગિરિને દાનવેન્દ્ર પર ફેંકી દીધો.

Verse 200

महीधरं तमायांतं सस्मितं दैत्यपुंगवः । जग्राह वामहस्तेन बालः कन्दुकलीलया

એ પર્વતસમાન પિંડ આગળ આવતાં, સ્મિત સાથે દૈત્યપુંગવ એવા દિવ્ય બાલકે ડાબા હાથે તેને બાળકની બોલ-રમત જેવી સહેલાઈથી પકડી લીધો.