Adhyaya 19

Verse 1

नारद उवाच । कालनेमी रुषाविष्टस्तेषां रूपं न बुद्धवान् । ततो निमिं च दैत्येन्द्रं मत्वा देवं महाजवः

નારદે કહ્યું—ક્રોધથી આવેશિત કાલનેમીએ તેમનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખ્યું નહીં. ત્યાર પછી દૈત્યેન્દ્ર નિમિને દેવ માની તે મહાવેગી આગળ ધસી ગયો.

Verse 2

केशेषु गृह्य तं वीरं चकर्ष च ननाद च । ततो निमिरुवाचेदं कालनेमिं महाबलम्

તે વીરને વાળ પકડીને તેણે ખેંચ્યો અને ગર્જના કરી. ત્યાર પછી નિમીએ મહાબલી કાલનેમીને આ વચન કહ્યાં.

Verse 3

अहं निमिः कालनेमे सुतं मत्वा वधस्व मा । भवता मोहितेनाजौ देवान्मत्वासुराः स्वकाः

હું નિમિ છું, હે કાલનેમી; મને તારો પુત્ર માનીને મારું વધ ન કર. યુદ્ધમાં મોહિત થઈ તું દેવોને જ પોતાના અસુર સમજી બેઠો છે.

Verse 4

सुरैः सुदुर्जयाः कोट्यो निहतादश विद्धि तत् । सर्वास्त्रवारणं मुंच ब्रह्ममस्त्रं त्वरान्वितः

આ જાણ—દેવોએ અતિ દુર્જય એવી દસ કરોડ સેનાઓનો સંહાર કર્યો છે. તેથી સર્વ અસ્ત્રોને રોકનાર બ્રહ્માસ્ત્રને ત્વરાથી મુક્ત કર.

Verse 5

स तेन बोधितो दैत्यो मुक्त्वा तं संभ्रमाकुलः । बाणं ब्रह्मास्त्रविहितं मुमोच त्वरयान्वितः

તેના ઉપદેશથી તે દૈત્ય ગભરાટથી વ્યાકુળ થયો અને બ્રહ્માસ્ત્રથી સંસિદ્ધ બાણને ત્વરાથી છોડ્યો.

Verse 6

ब्रह्मास्त्रं तत्प्रजज्वाल ततः खे सुमहाद्भुतम् । देवानां चाभवत्सैन्यं सर्वमेव भयाकुलम्

તે બ્રહ્માસ્ત્ર આકાશમાં પ્રજ્વલિત થયું—અતિ મહા અદ્ભુત દૃશ્ય. ત્યારે દેવોની સમગ્ર સેના ભયથી વ્યાકુળ બની.

Verse 7

शंबरास्त्रं ततः शांतं ब्राह्मप्रतिहतं तदा । तस्मिन्प्रतिहते ह्यस्त्रे भास्करः प्रभुः

પછી શંબરાસ્ત્ર શાંત થયું; બ્રહ્માસ્ત્રે તેને ત્યારે પ્રતિહત કર્યું. અને તે અસ્ત્ર નિષ્પ્રભ બનતાં પ્રભુ ભાસ્કર (સૂર્ય) ઉદ્યત થયા.

Verse 8

महेंद्रजालमास्ताय चक्रे भीषणां तनुम् । विस्फूर्जत्करसंघातसमाक्रांतजगत्त्रयः

મહેન્દ્રના માયાજાળનો આશ્રય લઈને તેણે ભયાનક દેહ ધારણ કર્યો; ઝળહળતા અનેક હાથોના સમૂહથી જાણે ત્રિલોક વ્યાપ્ત થયું.

Verse 9

तताप दानवानीकं गलन्मज्जाङ्घ्रिशोणितम् । चक्षूंषि दानवेन्द्राणां चकारांधानि स प्रभुः

તે પ્રભુએ દાનવસેનાને એવી રીતે દહાવી કે તેમના અંગોમાંથી મજ્જા અને રક્ત વહેવા લાગ્યાં; અને દાનવરાજાઓની આંખો તેણે અંધ કરી દીધી.

Verse 10

गजानामगलन्मेदः पेतुश्चापि रथा भुवि । तुरंगमाः श्वसंतश्च घर्मार्ता रथिनोपि च

હાથીઓની ચરબી ગળી ગઈ અને રથો ભૂમિ પર પડી ગયા. ઘોડાઓ હાંફવા લાગ્યા; રથીઓ પણ દહકતી ગરમીથી વ્યાકુળ થયા.

Verse 11

इतश्चेतश्च सलिलं प्रार्थयंतस्तृषातुराः । गिरिद्रोणीश्च पादांश्च गिरिणां गहनानि च

તરસથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ અહીં-ત્યાં પાણી માટે વિનંતી કરતાં—પર્વતની ખીણો, પાદદેશ અને ગિરિઓની ગહન ખાઈઓ તરફ દોડી ગયા.

Verse 12

तेषां प्रार्थयतां शीघ्रमन्योन्यं च विसर्पिणाम् । दावाग्निरज्वलत्तीव्रो घोरो नर्दग्धपादपः

તેઓ ઝડપથી મદદ માટે એકબીજાને બોલાવતા અહીં-ત્યાં દોડતા હતા; એટલામાં ભયંકર દાવાગ્નિ તીવ્ર બની ભભૂકી ઊઠી અને આસપાસનાં વૃક્ષો બળી ગયા.

Verse 13

तोयार्थिनः पुरो दृष्ट्वा तोयं कल्लो लमालितम् । पुरःस्थितमपि प्राप्तुं न शेकुरुपसादितुम्

પાણી માટે તરસેલા તેઓ સામે જ તરંગોથી કલુષિત થયેલું જળ જોઈને પણ તેને મેળવી શક્યા નહીં; સામે હોવા છતાં નજીક પણ જઈ શક્યા નહીં.

Verse 14

अप्राप्य सलिलं भूमावभ्याशे द्रुतमेव ते । तत्रतत्र व्यदृश्यन्त मृता दैत्येश्वराभुवि

જળ ન મળતાં તેઓ નજીકની ધરતી પર તત્કાળ ઢળી પડ્યા. દૈત્યેશ્વરની ભૂમિમાં તેઓ અનેક સ્થળે મૃત પડેલા દેખાયા.

Verse 15

रथा गजाश्च पतितास्तुरंगाश्च श्रमान्विताः । स्थिता वमंतो धावंतो गलद्द्रुतवसास्रजः

રથો અને ગજો પડી ગયા; ઘોડાઓ શ્રમથી વ્યાકુળ હતા. તેઓ ક્યારેક ઊભા, ક્યારેક દોડતા, વમન કરતા; માળા અને સજાવટ ઢીલી પડી ટપકતી હતી.

Verse 16

दानवानां कोटिकोटि व्यदृश्यतमृतं तदा । एवं क्षयो जानवानां तस्मिन्महति वर्तिते

ત્યારે દાનવોના કરોડો કરોડ મૃત દેખાયા. આમ તે મહાવિનાશ થતાં, તે પ્રાણીઓનો ક્ષય થયો.

Verse 17

प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः । बभूव कालमेधाभः स्फुरद्रोमशतह्रदः

પ્રકોપથી તામ્ર નેત્રો ધરાવતો, રોષથી વ્યાકુળ કાલનેમિ કાળમેઘ સમાન બની ગયો; તેના દેહ પર સૈંકડો તરંગો જેવી રોમાઞ્ચની સ્ફુરણા ઊઠી.

Verse 18

गंभीरास्फोटनिर्ह्रादजगद्धृदयकंपनः । प्रच्छाद्य गगनं सूर्यप्रभां सर्वां व्यनाशयत्

ગંભીર ગર્જના અને પ્રચંડ નાદથી જગતનું હૃદય કંપી ઊઠ્યું. તેણે આકાશ ઢાંકી સૂર્યની સર્વ પ્રભા સંપૂર્ણપણે લોપ કરી દીધી.

Verse 19

ववर्ष शीतं च जलं दानवेन्द्रबलं प्रति । दैत्यास्तां वृष्टिमासाद्य समाश्वस्तास्ततः क्रमात्

તેણે દાનવેન્દ્રની સેના પર શીતળ જળની વર્ષા કરી. તે વૃષ્ટિ પામીને દૈત્યો ક્રમશઃ સ્વસ્થ થયા અને શાંતિ પામ્યા.

Verse 20

बीजांकुरा इव म्लानाः प्राप्य वृष्टिं धरातले । ततः स मेघरूपेण कालनेमिर्महासुराः

જેમ પૃથ્વી પર કરમાયેલા અંકુર વરસાદ પામીને ફરી ખીલી ઉઠે છે, તેમ તે મહાસુર કાલનેમિએ મેઘનું રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 21

शस्त्रवृष्टिं ववर्षोग्रां देवनीकेषु दुर्जयः । तया वृष्ट्या पीड्यमाना दैत्यैरन्यैश्च देवताः

તે દુર્જય અસુરે દેવતાઓની સેના પર ભયંકર શસ્ત્રવૃષ્ટિ કરી. તે વૃષ્ટિ અને અન્ય દૈત્યો દ્વારા પીડિત થઈને દેવતાઓ કષ્ટ પામવા લાગ્યા.

Verse 22

गतिं कांचिन्न पश्यन्ति गावः शीतार्दिता इव । परस्परं व्यलीयंत गजेषु तुरगेषु च । रथेषु च भयत्रस्तास्तत्रतत्र निलिल्यिरे

ઠંડીથી પીડાયેલી ગાયોની જેમ તેમને કોઈ માર્ગ સૂઝતો ન હતો. ભયભીત થઈને તેઓ એકબીજામાં, હાથીઓ, ઘોડાઓ અને રથોમાં અહીં-તહીં છુપાઈ ગયા.

Verse 23

एवं ते लीयमानाश्च निहताः कालने मिना । दृश्यंते पतिता देवाः शस्त्रभिन्नंगसंधयः

આમ છુપાયેલા તે દેવોને કાલનેમિએ હણી નાખ્યા. શસ્ત્રોથી અંગો અને સાંધાઓ કપાઈ જવાથી દેવતાઓ ધરતી પર ઢળી પડેલા દેખાવા લાગ્યા.

Verse 24

विभिन्ना भिन्नमूर्धानस्तथा भिन्नोरुजानवः । विपर्यस्तं रथांगैश्च पतितं ध्वजशक्तिभिः

મસ્તકો ફાટેલા હતા અને જાંઘો તથા ઘૂંટણ પણ ચકનાચૂર થયા હતા. રથના અંગોથી પલટાઈ, ધ્વજ અને શક્તિના ઘા લાગતાં અનેક જણ ધરાશાયી પડ્યા હતા.

Verse 25

तुरंगाणां सहस्राणि गजानामयुतानि च । रक्तेन तेषां घोरेण दुस्तरा चाभवन्मही

હજારો ઘોડા અને દસ હજારોથી વધુ હાથીઓ ત્યાં પડ્યા હતા; તેમના ભયાનક રક્તથી ધરતી દુસ્તર, પાર કરવી કઠિન બની ગઈ હતી.

Verse 26

एवमाजौ महादैत्यः कालनेमिर्महासुरः । जघ्ने मुहुर्तमात्रेण गंधर्वाणां दशायुतम्

આ રીતે યુદ્ધમાં મહાદૈત્ય મહાસુર કાલનેમિએ માત્ર એક મુહૂર્તમાં જ ગંધર્વોના એક લાખનો સંહાર કર્યો.

Verse 27

यक्षाणां पंचलक्षाणि किंनराणां तथैव च । जघ्ने पिशाचमुख्यानां सप्तलक्षाणि निर्भयः

નિર્ભય બની તેણે યક્ષોના પાંચ લાખ અને તેમ જ કિન્નરોનો પણ સંહાર કર્યો; અને પિશાચ-મુખ્યોના સાત લાખનો વિનાશ કર્યો.

Verse 28

इतरेषां न संख्यास्ति सुरजातिनिकायिनाम् । जघ्ने स कोटिशः क्रद्धः कालनेमिर्मदोत्कटः

અન્ય દેવજાતિના સમૂહોની તો ગણતરી જ ન હતી. ક્રોધિત અને ગર્વમદથી ઉન્મત્ત કાલનેમિએ તેમને કરોડોની સંખ્યામાં સંહાર્યા.

Verse 29

एवं प्रतिभये भीमे तदामर महाक्षये । संक्रुद्धावश्विनौ वीरौ चित्रास्त्रकवचोज्जवलौ

એવી ભયાનક ભીતિ ઊઠતાં, દેવોના તે મહાવિનાશ વચ્ચે, બંને વીર અશ્વિનીકુમારો ક્રોધિત થયા—વિચિત્ર અસ્ત્રો અને તેજસ્વી કવચોથી ઝળહળતા।

Verse 30

जघ्नतुस्तौ रणे दैत्यमेकैकं षष्टिभिः शरैः । निर्भिद्य ते महादैत्यं सपुंखा विविशुर्महीम्

યુદ્ધમાં તે બંનેએ દૈત્યને—પ્રત્યેકે સાઠ સાઠ બાણોથી—ઘાયલ કર્યો. તે બાણો મહાદૈત્યને ભેદીને, પંખાવાળા જ, ધરતીમાં ઘૂસી ગયા।

Verse 31

ताभ्यां बाणप्रहारैस्तु किंचित्सोऽवाप्तचेतनः । जग्राह चक्रं लक्षारं तैलधौतं रणेऽधिकम्

તેમના બાણપ્રહારો વડે તે થોડો ચેતન થયો. પછી તેણે યુદ્ધમાં અત્યંત પ્રબળ, તેલથી ધોયેલું, ક્ષુરધાર ચક્ર હાથમાં લીધું।

Verse 32

तेन चक्रेण सोश्विभ्यां चिच्छेद रथकूबरम् । जग्राहाथ धनुर्दैत्यः शरांश्चाशीविषोपमान्

તે ચક્રથી તેણે બંને અશ્વિનીઓના રથનું કૂબર (યોક-દંડ) કાપી નાખ્યું. પછી દૈત્યે ધનુષ ધારણ કર્યું અને વિષધર સાપ સમાન બાણો લીધા।

Verse 33

ववर्ष भिषजोर्मूर्ध्नि संछाद्याकाशगोचरम् । तावप्यस्त्रैः स्मृतैः सर्वाश्छेदतुर्दैत्यसायकान्

તે બે દિવ્ય ભિષજોના મસ્તક પર બાણવર્ષા વરસાવી, આકાશમાર્ગ ઢાંકી દીધો. પરંતુ તેમણે સ્મરિત અસ્ત્રોથી દૈત્યના બધા બાણો કાપી નાખ્યા।

Verse 34

तच्च करम तयोर्दृष्ट्वा विस्मितः कोपमाविशत् । जग्राह मुद्गरं भीम कालदंडविभीषणम्

તેમના તે પરાક્રમને જોઈ તે વિસ્મિત થયો અને પછી ક્રોધમાં પ્રવેશ્યો. યમદંડ સમી ભયંકર, ઘોર ગદા તેણે હાથમાં લીધી.

Verse 35

स तदमुद्भ्राम्य वेगेन चिक्षेपास्य रथं प्रति । तं तु मुद्गरमायांतमालोक्यांबरगोचरे

તે ગદાને વેગથી ઘુમાવી તેમના રથ તરફ ફેંકી દીધી. પરંતુ ખુલ્લા આકાશમાં ધસી આવતી તે ગદાને જોઈ—

Verse 36

मुक्त्वा रथावुभौ वेगादाप्लुतौ तरसाश्विनौ । तौ रथौ स तु निष्पिष्य मुद्गरोऽचलसंनिभः

બન્ને રથોને છોડીને વેગવાન અશ્વિનીકુમારો તરત જ ઉછળી દૂર થયા. પર્વત સમી તે ગદાએ બંને રથોને ચૂરી નાંખ્યા.

Verse 37

दारयामास धरणीं हेमजालपरिष्कृतः । तस्य कर्माथ तद्दृष्ट्वा भिषजौ चित्रयोधिनौ

સુવર્ણજાળથી શોભિત તે ગદાએ ધરતીને પણ ફાડી નાંખી. તેનું તે કર્મ જોઈ તે બે વૈદ્ય-દેવ, અદ્ભુત યોદ્ધા—

Verse 38

वज्रास्त्रं च प्रकुर्वाणौ दानवेंद्रमयुध्यताम् । घोरवज्रप्रहारैस्तु दानवः स परिक्षतः

વજ્રાસ્ત્ર સંધાન કરીને તેઓ દાનવેન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ઘોર વજ્રપ્રહારોથી તે દાનવ અત્યંત ઘાયલ થયો.

Verse 39

रथो ध्वजो धनुश्चैव छत्रं च कवचं तथा । क्षणेन शतधा भूतं सर्वसैन्यस्य पश्यतः

તેનો રથ, ધ્વજ, ધનુષ્ય, છત્ર અને કવચ પણ—ક્ષણમાં—સમગ્ર સૈન્ય નજરે જોતાં જ સો ટુકડામાં ચુરચુર થઈ ગયા।

Verse 40

तद्दृष्ट्वा दुकरं कर्म सोऽश्विभ्यां भीमविक्रमः । नारायणास्त्रं बलवान्मुमोच रणमूर्धनि

અશ્વિનીકુમારોના તે દુષ્કર પરાક્રમને જોઈ, ભયંકર વિક્રમવાળો તે બલવાન યુદ્ધના શિખરે નારાયણાસ્ત્ર છોડ્યું।

Verse 41

ततः शशाम वज्रास्त्रं कालनेमिस्ततो रुषा । जीवग्राहं ग्राहयितुमश्विनौ तौ प्रचक्रमे

ત્યારે વજ્રાસ્ત્ર શમ્યું; અને પછી કાલનેમિ ક્રોધે ભરાઈ, તે બંને અશ્વિનીઓને ‘જીવગ્રાહ’ નામની પ્રાણહર પકડમાં ફસાવવા પ્રયત્નશીલ થયો।

Verse 42

तावभिप्रायमालक्ष्य संत्यज्य समरांगणम् । पदाती वेपमानांगौ प्रद्रुतौ वासवोयतः

તેમનો અભિપ્રાય જાણી તેઓ સમરાંગણ ત્યજી, અંગો કંપતાં, પદાતિ બની, જ્યાં વાસવ (ઇન્દ્ર) ગયો હતો તે દિશામાં દોડી ગયા।

Verse 43

तयोरनुगतो दैत्यः कालनेमिर्नदन्मुहुः । प्राप्येंद्रस्य बलं क्रूरो दैत्यानीकपदानुगः

તે બંનેના પીછેહાથે દૈત્ય કાલનેમિ વારંવાર ગર્જતો ગયો. ક્રૂર બની, દૈત્યસેનાના પગલાં અનુસરી, તે ઇન્દ્રના બળ સુધી પહોંચી ગયો।

Verse 44

स काल इव कल्पांते यदा वासवमाद्रुतः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतानि विविशुर्विह्वलानि तु

જ્યારે તે વાસવ પર ધસી આવ્યો, ત્યારે તે કલ્પાંતના કાળ સમાન જણાયો. તેને જોઈ સર્વ પ્રાણીઓ ગભરાઈ વ્યાકુળ થઈ છુપાવા દોડી ગયા.

Verse 45

हाहारावं प्रकुर्वाणास्तदा देवाश्च मेनिरे । पराजयं महेंद्रस्य सर्वलोकक्षयावहम्

ત્યારે દેવતાઓ ‘હા હા’ કહી આર્તનાદ કરવા લાગ્યા અને માન્યા કે મહેન્દ્રનો પરાજય સર્વ લોકનો ક્ષય લાવશે.

Verse 46

चेलुः शिखरिणो मुख्याः पेतुरुल्का नभस्तलात् । जगर्जुर्जलदा दिक्षु संभूतश्च महारवः

મુખ્ય પર્વતશિખરો કંપી ઉઠ્યા; આકાશમાંથી ઉલ્કાઓ પડવા લાગી. સર્વ દિશામાં મેઘો ગર્જ્યા અને મહા કોલાહલ ઊભો થયો.

Verse 47

तां भूताविकृतिं दृष्ट्वा देवाः सेंद्रा भयावहाः । मनसा शरणं जग्मुर्वासुदेवं जगत्पतिम्

તે ભયંકર ભૂતવિકૃતિ જોઈ ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ ભયભીત થયા. તેમણે મનમાં જ જગત્પતિ વાસુદેવનું શરણ લીધું.

Verse 48

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविंदाय नमोनमः

બ્રાહ્મણ્યદેવને નમસ્કાર, ગાય અને બ્રાહ્મણોના હિતકર્તાને નમસ્કાર. જગતના કલ્યાણકર્તા કૃષ્ણ, ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 49

स नो रक्षतु गोविंदो भयार्तास्ते जगुः सुराः । सुराणां चिंतितं ज्ञात्वा भगवान्गरुडध्वजः

“ગોવિંદ અમારું રક્ષણ કરે”—ભયથી વ્યાકુળ દેવતાઓએ એમ આર્તપણે પોકાર્યું. દેવોના મનની ચિંતા જાણી ગરુડધ્વજ ભગવાને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 50

विबुध्यैव च पर्यंकाद्योगनिद्रां विहाय सः । लक्ष्मीकरयुगांभोजलालितांघ्रिसरोरुहः

તેઓ તરત જ જાગી શય્યા પરથી ઊઠ્યા અને યોગનિદ્રા ત્યજી દીધી—જેનાં કમળચરણોને લક્ષ્મીના કમળહસ્તયુગલ સ્નેહથી સહેલાવે છે એવા પ્રભુ।

Verse 51

शारदंबरनीराब्जकांतिदेहच्छविः प्रभुः । कौस्तुभोद्भासिहृदयः कांतकेयूरभास्करः

તે પ્રભુની દેહકાંતિ શરદઋતુના આકાશ અને નિલકમળ જેવી તેજસ્વી હતી. વક્ષસ્થળે કૌસ્તુભ મણિ ઝળહળતી હતી અને મનોહર કેયૂર સૂર્ય સમ ચમકતા હતા.

Verse 52

विमृश्य सुरसंक्षोभं वैनतेयमाताह्वयत् । आहूतेऽविस्थितेतस्मिन्गरुडे दुःखिते भृशम्

દેવતાઓના ક્ષોભને વિચારી વૈનતેયની માતા વિનતાએ તેને બોલાવ્યો. બોલાવતાં જ ગરુડ ત્યાં હાજર થયો, અત્યંત દુઃખિત બનીને।

Verse 53

दिव्यनानास्त्रतीक्ष्णार्चिरारुह्यागात्सुराहवम् । तत्रापश्यत देवेंद्रं भयभीतमभिद्रुतम्

દિવ્ય નાનાવિધ શસ્ત્રોની તીક્ષ્ણ જ્વાળાથી તેજસ્વી એવા વાહન પર આરોહણ કરીને તે દેવયુદ્ધ તરફ ઝડપથી ગયો. ત્યાં તેણે ભયભીત ઇન્દ્રને જોયો, જેને શત્રુઓ દોડી પીછો કરી રહ્યા હતા.

Verse 54

दानवेंद्रैर्नवांभोदसच्छायैः सर्वथोत्कटैः । यथा हि पुरुषं घोरैरभाग्यैरर्थकांक्षिभिः

નવા વરસાદી વાદળ જેવી શ્યામ છાયા ધરાવતા અને સર્વથા ઉગ્ર એવા દાનવેન્દ્રોએ ઇન્દ્રને તેમ જ દબાવ્યો, જેમ ધનને ઇચ્છતા ભયંકર દુર્ભાગ્યો મનુષ્યને ચારે તરફથી ઘેરી લે છે।

Verse 55

तत्त्राणायाव्रजद्विष्णुः स्तूयमानो मुहुः सुरैः । अभाग्येभ्यः परित्रातुं सुकृतं निर्मलं यथा

તેમના રક્ષણ માટે વિષ્ણુ આગળ વધ્યા; દેવતાઓ વારંવાર તેમની સ્તુતિ કરતા રહ્યા. જેમ નિર્મળ સુકૃત દુર્ભાગ્યમાંથી મુક્ત કરે છે, તેમ તેઓ પરિત્રાણ માટે આવ્યા।

Verse 56

अथापश्यत दैत्येंद्रो वियति द्युतिमंडलम् । स्फुरंतमुदयाच्छीघ्रं कांतं सूर्यशतं यथा

ત્યારે દૈત્યેન્દ્રએ આકાશમાં તેજનું એક મંડળ જોયું; તે ઝળહળતું ઝડપથી ઉદય થતું હતું—જાણે સો સૂર્યોની કાંતિ।

Verse 57

प्रभवं ज्ञातुमिच्छंतो दानवास्तस्य तेजसः । गरुडं तमथा पश्यन्कल्पांतानलभैरवम्

તે તેજનો પ્રભવ જાણવા ઇચ્છતા દાનવોએ ત્યારે ગરુડને જોયો—જે કલ્પાંતની અગ્નિ સમાન ભયંકર હતો।

Verse 58

तत्र स्थितं चतुर्बाहुं हरिं चानुपमद्युतिम् । तमालोक्यासुरेंद्रास्तु हर्षसंपूर्णमानसाः

ત્યાં તેમણે ચતુર્ભુજ, અનુપમ તેજસ્વી હરિને સ્થિત જોયા. તેમને જોઈ અસુરેન્દ્રોના મન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા।

Verse 59

अयं स देवः सर्वेषां शरणं केशवोऽरिहा । अस्मिञ्जिते जिताः सर्वा देवता नात्र संशयः

આ જ તે દેવ—કેશવ, શત્રુહંતા—સર્વનો શરણ છે. એ જીતાઈ જાય તો સર્વ દેવતાઓ જીતાઈ જાય; તેમાં સંશય નથી.

Verse 60

एनमाश्रित्य लोकेशा यज्ञभागभुजोऽमराः । इत्युक्त्वा ते समागम्य सर्व एव ततस्ततः

એને આશ્રય કરીને લોકેશો અને યજ્ઞભાગભોજી અમરો સ્થિર રહે છે. એમ કહી તેઓ બધા ચોતરફથી આવીને એકત્ર થયા.

Verse 61

तं जघ्नुर्विविधैः शस्त्रैः परिवार्य समंततः । कालनेमिप्रभृतयो दश दैत्यमहारथाः

ચારેય બાજુથી ઘેરીને કાલનેમિ વગેરે દસ દૈત્ય મહારથીઓએ વિવિધ શસ્ત્રોથી તેના પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 62

षष्ट्या विव्याधबाणानां कालनेमिर्जनार्दनम् । निमिः शतेन बाणानां मथनोऽशीतिभिः शरैः

કાલનેમિએ સાઠ બાણોથી જનાર્દનને વિંધ્યો; નિમિએ સો બાણોથી અને મથને એંસી શરોથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 63

जंभकश्चैव सप्तत्या शुंभो दशभिरेव च । शेषा दैत्ये श्वराः सव विष्णुमेकैकशः शरैः

જંભકે સત્તર બાણોથી અને શુંભે દસ બાણોથી પ્રહાર કર્યો; બાકીના દૈત્યેશ્વરો પણ એકે એક કરીને પોતાના શરોથી વિષ્ણુ પર તૂટી પડ્યા.

Verse 64

दशभिर्दशभिः शल्यैर्जघ्नुः सगरुडं रणे । तेषाममृष्यत्तत्कर्म विष्णुर्दानवसूदनः

રણમાં તેમણે ગરુડ સહિત શ્રીહરિ પર દસ-દસ શલ્યો વડે પ્રહાર કર્યો. દાનવસૂદન વિષ્ણુને તેમનું તે કૃત્ય સહન ન થયું.

Verse 65

एकैकं दानवं जघ्ने षड्भिः पड्भिरजिह्नगैः । आकर्णकृष्टैर्भूयश्च कालनेमिस्त्रिभिः शरैः

તેણે એકેક દાનવને છ-છ અચૂક બાણોથી સંહાર્યા; અને ફરી કાન સુધી ખેંચેલા ત્રણ શરોથી કાલનેમિને પણ વિંધ્યો.

Verse 66

विष्णुं विव्याध हृदये रोषाद्रक्तविलोचनः । तस्याशोभंत ते बाणा हृदये तप्तकांचनाः

ક્રોધથી રક્તનેત્ર બની તેણે વિષ્ણુના હૃદયમાં વિંધ્યું. તે બાણો તેમના વક્ષસ્થળે તપ્ત સોનાં સમા ઝળહળ્યા.

Verse 67

मयूखा इव संदीप्ताः कौस्तुभस्य स्फुरत्त्विषः । तैर्बाणैः किंचिदायस्तो हरिर्जग्राह मुद्गरम्

કૌસ્તુભમણિના સ્ફુરિત તેજના કિરણો સમા તે બાણો પ્રજ્વલિત દેખાયા. તેનાથી થોડા વ્યથિત થઈ હરિએ ગદા ગ્રહણ કરી.

Verse 68

स तमुद्ग्राह्य वेगेन दानवाय मुमोच वै । दानवेन्द्रस्तमप्राप्तं वियत्येव शतैः शरैः

તેણે ગદા ઉચકી વેગથી દાનવ પર ફેંકી. પરંતુ દાનવેન્દ્રે તે પહોંચે તે પહેલાં જ આકાશમાં સૈકડો બાણોથી તેને પાડી દીધી.

Verse 69

चिच्छेद तिलशः क्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् । ततो विष्णुः प्रकुपितः प्रासं जग्राह भैरवम्

ક્રોધે તેણે તેને તિલતિલ કરીને કાપી નાખ્યું અને હાથની ચપળતા દર્શાવી. ત્યારબાદ વિષ્ણુ અત્યંત ક્રોધિત થઈ ભયંકર પ્રાસ (ભાલો) ગ્રહણ કર્યો.

Verse 70

तेन दैत्यस्य हृदयं ताडयामास वेगतः । क्षणेन लब्धसंज्ञस्तु कालनेमिर्महासुरः

તે પ્રાસથી તેણે મહાવેગે દૈત્યના હૃદય પર પ્રહાર કર્યો. ક્ષણમાં જ મહાસુર કાલનેમિને ફરી ચેતના આવી ગઈ.

Verse 71

शक्तिं जग्राह तीक्ष्णाग्रां हेमघंटाट्टहासिनीम् । तया वामं भुजं विष्णोर्बिभेद दितिनंदनः

તેણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળી શક્તિ-શસ્ત્ર ગ્રહણ કરી, જે સુવર્ણ ઘંટ જેવી અট্টહાસથી ગુંજતી હતી. તેનાથી દિતિપુત્રે વિષ્ણુનો ડાબો ભુજ ભેદ્યો.

Verse 72

भिन्नं शक्त्या भुजं तस्य स्रुतशोणितमाबभौ । नीले बला हके विद्युद्विद्योतंती यथा मुहुः

શક્તિથી ભેદાયેલ તેના ભુજમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું અને વારંવાર ઝળહળ્યું—જેમ નીલા વરસાદી વાદળમાં વીજળી ફરી ફરી ચમકે છે.

Verse 73

ततो विष्णुः प्रकुपितो जग्राह विपुलं धनुः । सप्तदश च नाराचांस्तीक्ष्णाग्रान्मर्मभेदिनः

પછી વિષ્ણુ ક્રોધિત થઈ વિશાળ ધનુષ ગ્રહણ કર્યું અને સત્તર નારાચ (લોખંડના બાણ) લીધા—તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા, મર્મભેદી.

Verse 74

दैत्यस्य हृदयं षड्भिर्विव्याध च शरैस्त्रिभिः । चतुर्भिः सारथिं चास्य ध्वजं चैकेन पत्रिणा

તેણે છ બાણો વડે દૈત્યના હૃદયને વીંધી નાખ્યું અને બીજા ત્રણ બાણો માર્યા. ચાર બાણો વડે સારથિને અને એક બાણ વડે ધ્વજને પાડી દીધો.

Verse 75

द्वाभ्यां धनुर्ज्याधनुषी भुजं चैकेन पत्रिणा । स विद्धो हृदये गाढं दोषैर्मूढो यथा नरः

બે બાણો વડે ધનુષ્ય અને પણછને, તથા એક બાણ વડે ભુજાને વીંધી નાખી. હૃદયમાં ઊંડો ઘા વાગવાથી તે દોષોથી મોહિત થયેલા મનુષ્યની જેમ વિમૂઢ થઈ ગયો.

Verse 76

स्रुतरक्तारुणः प्रांशुः पीडाचलितमानसः । चकंपे मारुतेनेव चोदितः किंशुकद्रुमः

વહેતા લોહીથી લાલચોળ થયેલો તે કદાવર દૈત્ય પીડાથી વ્યાકુળ થઈ ગયો. પવનથી હલાવેલા કેસૂડાના વૃક્ષની જેમ તે ધ્રૂજવા લાગ્યો.

Verse 77

ततः कंपितमालक्ष्य गदां जग्राह केशवः । तां च वेगेन चिक्षेप कालनेमिवधं प्रति

તેને ધ્રૂજતો જોઈને કેશવે ગદા હાથમાં લીધી અને કાલનેમિનો વધ કરવા માટે તેને વેગપૂર્વક ફેંકી.

Verse 78

सा पपात शिरस्युग्रा सहसा कालनेमिनः । संचूर्णितोत्तमां गस्तु निष्पिष्टमुकुटोसुरः

તે ભયાનક ગદા અચાનક કાલનેમિના મસ્તક પર પડી. તે અસુરનું ઉત્તમ શરીર કચડાઈ ગયું અને મુકુટનો ચૂરો થઈ ગયો.

Verse 79

स्रुतरक्तौघरंध्रश्च स्रुतधातुरिवाचलः । पपात स्वे रथे भग्नो विसंज्ञः शिष्टजीवनः

જેનાં રંધ્રોમાંથી લોહીની ધારા વહેતી હતી, ધાતુરસ ઝરતા પર્વત સમો તે દાનવ પોતાના જ રથ પર તૂટી પડી ગયો—બેભાન, માત્ર પ્રાણશેષ સાથે।

Verse 80

पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतोऽरिहा । स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः

રથના આસન પર પડેલા તે દાનવને જોઈ, અચ્યુત—અરિહા—પ્રથમ સ્મિત કરીને, ચક્રાયુધ પ્રભુએ આ વચન કહ્યું।

Verse 81

गच्छासुर विमुक्तोऽसि सांप्रतं जीव निर्वृतः । ततः स्वल्पेन कालेन अहमेव तवांतकः

“જા, હે અસુર! અત્યારે તું મુક્ત છે. હાલ નિર્ભયે જીવ; પરંતુ થોડા જ કાળમાં હું જ તારો અંત કરનાર છું.”

Verse 82

एवं वचस्तस्य निशम्य विष्णोः सर्वेश्वरस्याथ रथं निमेषात् । निनाय दूरं किल कालनेमिनो भीतस्तदा सारथिर्लोकनाथात्

સર્વેશ્વર વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી, લોકનાથથી ભયભીત થયેલો કાલનેમિનો સારથી પળમાં જ રથને બહુ દૂર લઈ ગયો।