Adhyaya 61

Verse 1

सूत उवाच । ततो घटोत्कचो मुक्त्वा तत्र कामकटंकटाम् । पुत्रेणानुगतो धीमान्वियता द्वारकां ययौ

સૂત બોલ્યા—પછી બુદ્ધિમાન ઘટોત્કચે ત્યાં કામકટંકટાને છોડીને, પુત્ર સાથે આકાશમાર્ગે દ્વારકામાં પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 2

आगच्छन्तं च तंदृष्ट्वा राक्षसं राक्षसानुगम् । द्वारकावासिनो योधाश्चक्रुरत्युल्बणं रवम्

રાક્ષસોની સાથે આવતાં તે રાક્ષસને જોઈ, દ્વારકાવાસી યોદ્ધાઓએ અત્યંત ઉગ્ર ઘોષ કર્યો.

Verse 3

ग्रामे ग्रामे सुसंनद्धा नवलक्षमिता रथाः । राक्षसौ द्वौ समायातौ पात्येतां विशिखैरिति

ગામે ગામે સુસજ્જ, અસંખ્ય રથો તૈયાર કરાયા. લોકો બોલ્યા—“બે રાક્ષસ આવ્યા છે; તેમને બાણોથી પાડી દો.”

Verse 4

तान्गृहीतायुधान्दृष्ट्वा यदुवीरान्घटोत्कचः । प्रगृह्य विपुलं बाहुं जगौ तारस्वरेण सः

હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરેલા યાદવવીરોને જોઈને ઘટોત્કચે પોતાની વિશાળ ભુજા ઉંચી કરી અને ઊંચા, સ્પષ્ટ સ્વરે બોલ્યો.

Verse 5

राक्षसं वित्त मां वीरा भीमपुत्रं घटोत्कचम् । सुप्रियं वासुदेवस्य प्रणामार्थमुपागतम्

“હે વીરો, મને ઓળખો—હું ભીમપુત્ર રાક્ષસ ઘટોત્કચ છું. વાસુદેવનો પ્રિય, પ્રણામ અર્પણ કરવા અહીં આવ્યો છું.”

Verse 6

निवेदयत मां प्राप्तं यादवेन्द्राय सात्मजम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा ते कृष्णाय न्यवेदयन्

“યાદવેન્દ્રને જણાવો કે હું પુત્રসহ આવ્યો છું.” તેની વાત સાંભળી તેમણે કૃષ્ણને જાણ કરી.

Verse 7

आह देवः सभास्थश्च शीघ्रमत्राव्रजत्वसौ । ततः प्रवेशयामासुर्द्वारकां ते घटोत्कचम्

સભામાં બિરાજમાન પ્રભુએ કહ્યું—“તે તરત અહીં આવે.” ત્યારબાદ તેમણે ઘટોત્કચને દ્વારકામાં પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verse 8

सपुत्रः सोऽपि रम्याणि वनान्युपवनानि च । क्रीडाशैलांश्च हर्म्याणि संपश्यन्नागतः सभाम्

તે પણ પોતાના પુત્ર સાથે રમ્ય વનો અને ઉપવનો, ક્રીડાપર્વતો તથા પ્રાસાદસમાન ભવનો નિહાળી અંતે સભામંડપે પહોંચ્યો।

Verse 9

स तत्र उग्रसेनं च वसुदेवं च सात्यकिम् । अक्रूररामप्रमुखान्ववन्दे कृष्णमेव च

ત્યાં તેણે ઉગ્રસેન, વસુદેવ અને સાત્યકિ; અક્રૂર, રામ તથા અન્ય મુખ્ય પુરુષોને—અને સ્વયં શ્રીકૃષ્ણને પણ—પ્રણામ કર્યા।

Verse 10

तं पादयोर्निपतितं समालिंग्य सहात्मजम् । साशिषं स्वसमीपस्थमुपवेश्येदमब्रवीत्

તે તેમના ચરણોમાં પડી ગયો ત્યારે (શ્રીકૃષ્ણે) તેને પુત્રসহ આલિંગન કર્યું, આશીર્વાદ આપ્યો, નજીક બેસાડ્યો અને પછી આ રીતે કહ્યું।

Verse 11

पुत्र राक्षसशार्दूल कुरूणां कुलवर्धन । कुशलं सर्वतः कच्चित्किमर्थस्ते समागमः

હે પુત્ર, રાક્ષસશાર્દૂલ, કુરુકુલવર્ધન! શું તું સર્વ રીતે કુશળ છે? કયા હેતુથી અહીં આવ્યો છે?

Verse 12

घटोत्कच उवाच । देव युष्मत्प्रसादेन सर्वतः कुशलं मम । श्रूयतां कारणं स्वामिन्यदर्थमहमागतः

ઘટોત્કચે કહ્યું—હે દેવ! આપની કૃપાથી હું સર્વ રીતે કુશળ છું. હે સ્વામિન, જે કારણ અને હેતુથી હું આવ્યો છું તે સાંભળો।

Verse 13

देवोपदिष्ट भार्यायां जातोऽयं तनयो मम । स च प्रश्नं वक्ष्यति त्वां श्रूयतामागतस्त्वतः

દૈવી ઉપદેશથી પ્રાપ્ત થયેલી પત્નીમાંથી મારો આ પુત્ર જન્મ્યો છે. એ તને એક પ્રશ્ન પૂછશે—કૃપા કરીને સાંભળ; તેથી જ હું તારી પાસે આવ્યો છું।

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच । वत्स मौर्वेय ब्रूहि त्वं सर्वं पृच्छ यदिच्छसि । यथा घटोत्कचो मह्यं सुप्रियश्च तथा भवान्

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—વત્સ મૌર્વેય, નિર્ભય થઈ બધું કહો; જે ઇચ્છો તે પૂછો. જેમ ઘટોત્કચ મને અતિ પ્રિય છે, તેમ તું પણ પ્રિય છે।

Verse 15

बर्बरीक उवाच । प्रणम्य त्वामादिदेवं मनोबुद्धिसमाधिभिः । प्रक्ष्यामि केन श्रेयः स्याज्जंतोर्जातस्य माधव

બર્બરીક બોલ્યો—આદિદેવ, મન-બુદ્ધિ અને સમાધિથી તને પ્રણામ કરીને, હે માધવ, હું પૂછું છું—જન્મેલા જીવનું પરમ શ્રેય કિસથી થાય?

Verse 16

केचिच्छ्रेयो धर्ममाहुरैश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद्दमं तपो द्रव्यं भोगान्मुक्तिं च केचन

કેટલાક ધર્મને શ્રેય કહે છે; કેટલાક ઐશ્વર્ય-સમૃદ્ધિને, અને કેટલાક ત્યાગયુક્ત સાદા ભોજનને. કેટલાક દમ, તપ, ધન, ભોગ—અને કેટલાક ભોગથી મુક્તિ એટલે મોક્ષને પણ શ્રેય કહે છે।

Verse 17

तदेवं शतसंख्येषु श्रेयस्सु पुरुषोत्तम । मम चैवं कुलस्यास्य श्रेयो यद्ब्रूहि निश्चितम्

આ રીતે સૈંકડો ‘શ્રેય’માં, હે પુરુષોત્તમ, મારા માટે અને આ કુળ માટે જે સાચું શ્રેય છે તે નિશ્ચયપૂર્વક કહો।

Verse 18

श्रीकृष्ण उवाच । वत्स पृथक्पृथक्प्रोक्तं वर्णानां श्रेय उत्तमम् । ब्राह्मणानां तपो मूलं दमोऽध्ययनमेव च

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—વત્સ, દરેક વર્ણ માટે અલગ અલગ પરમ શ્રેય કહેલું છે. બ્રાહ્મણોનું મૂળ તપ છે; તેની સાથે દમ (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ) અને સ્વાધ્યાય પણ છે.

Verse 19

धर्मप्रकटनं चापि श्रेय उक्तं मनीषिभिः । बलं साध्यं पूर्व मेव क्षत्रियाणां प्रकीर्तितम्

મનીષીઓએ ધર્મનું પ્રકટકરણ અને પાલન પણ શ્રેય ગણાવ્યું છે. અને ક્ષત્રિય માટે બળ—સર્વપ્રથમ—સાધ્ય અને સાધનીય કહેવાયું છે.

Verse 20

दुष्टानां शासनं चापि साधूनां परिपालनम् । पाशुपाल्यं च वैश्यानां कृषिर्विज्ञानमेव च

દુષ્ટોને દંડ આપવો અને સાધુઓનું રક્ષણ કરવું—આ પણ ધર્મ છે. વૈશ્ય માટે પશુપાલન, ખેતી અને વ્યવહારિક જ્ઞાન—આ જ પ્રશંસિત કર્તવ્ય છે.

Verse 21

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया जीवन्वणिग्भवेत् । शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद्द्विजातिहितमाचरन्

શૂદ્ર માટે દ્વિજોની સેવા જ યોગ્ય જીવિકા છે; તે દ્વારા જીવતો રહી તે વણિકની જેમ સમૃદ્ધ પણ થઈ શકે. અથવા વિવિધ શિલ્પોથી જીવન નિર્વાહ કરે, હંમેશા દ્વિજાતિના હિતનું આચરણ કરતાં.

Verse 22

भार्यारतिर्भृत्यपोष्टा शुचिः श्रद्धा परायणः । नमस्कारेण मन्त्रेण पंचयज्ञान्न हापयेत्

તે પત્ની પ્રત્યે રતિ-નિષ્ઠાવાન રહે, ભૃત્યો અને આશ્રિતોનું પોષણ કરે, શુચિ રહે અને શ્રદ્ધામાં પરાયણ રહે. નમસ્કાર અને મંત્ર સાથે પંચયજ્ઞોને કદી ન છોડે.

Verse 23

तद्भवान्क्षत्रियकुले जातोऽसि कुरु तच्छृणु । बलं साधय पूर्वं त्वमतुलं तेन शिक्षय

તું ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મ્યો છે; મારી વાત સાંભળ અને તેમ જ કર. પહેલાં અતુલ બળ સાધ; એ બળથી જ પોતાને તાલીમ આપી શિસ્તમાં રાખ.

Verse 24

दुष्टान्पालय साधूंश्च स्वर्गमेवमवाप्स्यसि । बलं च लभ्यते पुत्र देवीनां सुप्रसादतः

દુષ્ટોને નિયંત્રિત કરી શાસન કર અને સાધુઓનું રક્ષણ કર; આમ તું સ્વર્ગને પામશે. અને પુત્ર, દેવીઓના સુપ્રસાદથી બળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

तद्भवान्बलप्राप्त्यर्थं देव्याराधनमाचर

અતએવ બળપ્રાપ્તિ માટે દેવીની આરાધના કર.

Verse 26

बर्बरीक उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे च कां देवीं कथमाराधयाम्यहम् । एतत्प्रसादप्रवणं मनः कृत्वा निवेदय

બર્બરીકે કહ્યું: કયા ક્ષેત્રમાં, કઈ દેવીની, અને કઈ રીતે હું આરાધના કરું? પ્રસાદ તરફ મન ઝુકાવી—આ મને જણાવો.

Verse 27

सूत उवाच । इति पृष्टः क्षणं ध्यात्वा प्राह दामोदरो विभुः । वत्स क्षेत्रं प्रवक्ष्यामि यत्र तप्स्यसि तत्तपः । गुप्तक्षेत्रमिति ख्यातं महीसागरसंगमे

સૂતએ કહ્યું: આમ પૂછાતા, વિભુ દામોદરે ક્ષણભર ધ્યાન કરીને કહ્યું—‘વત્સ, જ્યાં તું તે તપ કરશે તે ક્ષેત્ર હું કહું છું. ભૂમિ અને સાગરના સંગમે તે “ગુપ્તક્ષેત્ર” નામે પ્રસિદ્ધ છે.’

Verse 28

तत्र त्रिभुवने याश्च संति देव्यः पृथग्विधाः । नारदेन समानीतास्ताश्चैक्यं सुमहात्मना

ત્યાં ત્રિભુવનમાં રહેલી વિવિધ સ્વરૂપવાળી દેવીઓને નારદે એકત્ર કરી; અને મહાત્મ શક્તિના પ્રભાવથી તે સૌ એકરૂપ થઈ એકત્વને પામ્યાં।

Verse 29

चतस्रस्तस्य दिग्देव्यो नव दुर्गाश्च संति याः । समाराधय ता गत्वा तासामैक्यं हि दुर्लभम्

ત્યાં ચાર દિશાઓની રક્ષક દિગ્દેવીઓ છે અને નવ દુર્ગાઓ પણ છે. ત્યાં જઈને તેમનું યોગ્ય રીતે આરાધન કર; કારણ કે તેમની એકતા પ્રાપ્ત થવી ખરેખર દુર્લભ છે।

Verse 30

नित्यं पूजय ताः पुत्र पुष्पधूपविलेपनैः । स्तुतिभिश्चोपहारैश्च यथा तुष्यति तास्तव

હે પુત્ર, દરરોજ પુષ્પ, ધૂપ અને સુગંધિત લેપનથી તેમનું પૂજન કર; સ્તુતિઓ અને ઉપહારોથી પણ, જેથી તેઓ તારા પર પ્રસન્ન થાય।

Verse 31

तुष्टासु देवीषु बलं धनं च कीर्तिश्च पुत्राः सुभगाश्च दाराः । स्वर्गस्तथा मुक्तिपदं च सत्सुखं न दुर्लभं सत्यमेतत्तवोक्तम्

દેવીઓ પ્રસન્ન થાય તો બળ, ધન અને કીર્તિ, સદ્ગુણી પુત્રો તથા સૌભાગ્યવતી પત્નીઓ પ્રાપ્ત થાય; સ્વર્ગ, મુક્તિપદ અને સત્યસુખ પણ દુર્લભ નથી—તમે કહ્યું તે સત્ય છે।

Verse 32

सूत उवाच । एवमुक्त्वा बर्बरीकं कृष्णः प्राह घटोत्कचम् । घटोत्कचार्य पुत्रस्ते दृढं सुहृदयो ह्यसौ

સૂત બોલ્યા—આ રીતે બર્બરીકને કહીને કૃષ્ણે ઘટોત્કચને કહ્યું: “હે આર્ય ઘટોત્કચ, તારો આ પુત્ર નિશ્ચયે દૃઢહૃદય સચ્ચો મિત્ર છે।”

Verse 33

तस्मात्सुहृदयेत्येवं दत्तं नाम मया द्विकम् । एवमुक्त्वा समालिंग्य संतर्ज्य विविधैर्धनैः

અતએવ મેં તેને ‘સુહૃદય’ એવું દ્વિવિધ નામ આપ્યું છે. એમ કહી તેને આલિંગન કરીને વિવિધ ધન-ઉપહારોથી સન્માનિત કર્યો.

Verse 34

गुप्तक्षेत्राय भगवान्बर्बरीकं समादिशत् । सोऽथ कृष्णं नमस्कृत्य पितरं यादवांश्च तान्

પછી ભગવાને બર્બરીકને ગુપ્તક્ષેત્ર તરફ જવા આદેશ આપ્યો. ત્યારે તેણે શ્રીકૃષ્ણને, પોતાના પિતાને અને તે યાદવોને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 35

अनुज्ञाप्य च तान्सर्वान्गुप्तक्षेत्रं समाव्रजत् । घटोत्कचोऽपि कृष्णेन विसृष्टः स्ववनं ययौ

બધાની અનુમતિ લઈને તે ગુપ્તક્ષેત્ર તરફ روانા થયો. ઘટોત્કચ પણ શ્રીકૃષ્ણે વિદાય આપતાં પોતાના વનનિવાસે ગયો.

Verse 36

स्मरन्पुत्रगुणान्पत्न्या स्वराज्यं समपालयत् । ततः सुहृदयो धीमान्दग्धस्थल्यां कृताश्रमः

પુત્ર અને પત્નીના ગુણો સ્મરીને તે પોતાનું રાજ્ય સંભાળતો રહ્યો. પછી ધીમાન સુહૃદયે દગ્ધસ્થલીમાં પોતાનો આશ્રમ સ્થાપ્યો.

Verse 37

त्रिकालं पूजयामास देवीः कर्मसमाधिभिः । नित्यं पुष्पैश्च धूपैश्च उपहारैः पृथग्विधैः

તે ત્રિકાળ કર્મ-સમાધિ સાથે દેવીઓની પૂજા કરતો. નિત્ય પુષ્પ, ધૂપ અને અનેક પ્રકારના ઉપહાર અર્પણ કરીને આરાધના કરતો.

Verse 38

तस्याराधयतो देव्यस्तुतुषुर्हायनैस्त्रिभिः । ततः प्रत्यक्षतो भूत्वा बलात्तस्य महात्मनः

તેની અવિરત આરાધનાથી દેવીઓ ત્રણ વર્ષમાં પ્રસન્ન થઈ. ત્યારબાદ તેઓ પ્રત્યક્ષ રૂપે પ્રગટ થઈ તે મહાત્માને બળ આપવાને તૈયાર થયા.

Verse 39

बलं यत्त्रिषु लोकेषु कस्यचिन्नास्ति दुर्लभम् । ऊचुश्च कंचित्कालं त्वं वसात्रैव महाद्युते

તેઓ બોલ્યા—“ત્રણેય લોકમાં જે બળ કોઈને દુર્લભ છે તે અમે તને આપશું. અને હે મહાદ્યુતે, થોડો સમય તું અહીં જ નિવાસ કર.”

Verse 40

संगत्या विजयस्य त्वं भूयः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि । इत्युक्तः सर्वदेवीभिः स तत्रैव व्यवस्थितः

“વિજયની સંગતથી તું વધુ શ્રેય પ્રાપ્ત કરશ.” એમ સર્વ દેવીઓએ કહ્યાથી તે ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો.

Verse 41

आजगामाथ विजयो नाम्ना मागधब्राह्मणः । स सर्वां पृथिवीं कृत्वा पादाक्रांतां द्विजोत्तमः

પછી મગધ દેશનો ‘વિજય’ નામનો બ્રાહ્મણ આવ્યો—શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—જેણે જાણે સમગ્ર પૃથ્વીને પગતળે દબાવી સર્વત્ર પરિભ્રમણ કર્યું હતું.

Verse 42

काश्यां विद्याबलं प्राप्य साधनार्थमुपाययौ । गुहेश्वरमुखान्येष सप्तलिंगान्यपूजयत्

કાશીમાં વિદ્યાબળ પ્રાપ્ત કરીને તે સાધના-સિદ્ધિ માટે ત્યાં આવ્યો. ગુહેશ્વરથી આરંભ કરીને તેણે સાત લિંગોની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી.

Verse 43

आराधयामास चिरं देवीर्विद्याफलाप्तये । ततस्तुष्टास्तस्य देव्यः स्वप्ने प्रोचुरिदं वचः

મંત્રવિદ્યાનું ફળ મેળવવા માટે તેણે લાંબા સમય સુધી દેવીઓની આરાધના કરી. ત્યારબાદ પ્રસન્ન થયેલી દેવીઓએ સ્વપ્નમાં તેને આ વચન કહ્યાં.

Verse 44

विद्यां साधय त्वं साधो सिद्धमातुः पुरोंऽगणे । अयं भक्तः सुहृदयः साहाय्यं ते करिष्यति

“હે સાધુ પુરુષ, સિદ્ધમાતાના પ્રાંગણમાં તારી મંત્રવિદ્યા સિદ્ધ કર. આ ભક્ત, સુહૃદય જન તને સહાય કરશે.”

Verse 45

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विजयः स्वप्नमध्यतः । उत्थाय गत्वा देव्यास्तं वव्रे भीमात्म जात्मजम्

એ વચન સાંભળી વિજય સ્વપ્નમધ્યમાંથી જાગી ઊઠ્યો. ઊભો થઈ બહાર જઈ, દેવીના સંકેત મુજબ તે મહાબળવાન પુરુષના પુત્રને સહાયક તરીકે વર્યો.

Verse 46

सोऽपि देवीवचः श्रुत्वा मेने साहाय्यकारणम् । ततः कृष्णचतुर्दश्यामुपोष्य विजयः शुचिः

તે પણ દેવીના વચન સાંભળી સમજી ગયો કે સહાયનું કારણ તે જ બનવાનો છે. પછી કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ શુદ્ધ થઈ વિજયે ઉપવાસ કર્યો.

Verse 47

स्नात्वाभ्यर्च्यैव लिंगानि देवीश्चैवार्चयत्पृथक् । कृत्वा स्नानमुपोष्यैव बर्बरीकोंऽतिकेऽभवत्

સ્નાન કરીને તેણે લિંગોની પૂજા કરી અને દેવીઓની પણ અલગ અલગ અર્ચના કરી. આમ સ્નાન અને ઉપવાસ કરીને તે બર્બરીકના સાન્નિધ્યમાં પહોંચ્યો.

Verse 48

प्रथमायां ततो रात्रौ ययौ सिद्धांबिकापुरः । मंडलं तत्र कृत्वा च भगाकारं करान्नव

પછી પ્રથમ રાત્રિએ તે સિદ્ધામ્બિકા દેવીના સમક્ષ ગયો. ત્યાં તેણે નવ દ્વારવાળું ભગાકાર મંડળ રચ્યું.

Verse 49

अष्टदिक्ष्वष्टकीलांश्च निखन्यैव ससूत्रकान् । कृष्णाजिनधरो भूत्वा बर्बरीकसमन्वितः

આઠેય દિશામાં તેણે સૂત્રોથી બંધાયેલા આઠ કીલ ગાડ્યા. કૃષ્ણાજિન ધારણ કરી, બર્બરીક સાથે તે વિધિમાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 50

शिखामाबद्ध्य दिग्बंधं कृत्वा रेभे ततो विधिम् । मध्ये वै मंडलस्यापि कुंडे शुभ्रे त्रिमेखलं

શિખા બાંધી દિગ્બંધન કરીને તેણે પછી વિધિ આરંભી. મંડળના મધ્યમાં આવેલા શુદ્ધ શ્વેત કુંડમાં ત્રિમેખલાની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 51

समर्प्य च ततः खड्गं खादिरं मंत्रतेजितम् । संस्थाप्य कीलानभितो बर्बरीकमथाब्रवीत्

પછી મંત્રતેજથી અભિમંત્રિત ખાદિર-ખડ્ગ અર્પણ કરીને, ચારે તરફ કીલ સ્થાપી, તેણે બર્બરીકને કહ્યું.

Verse 52

शुचिर्विनिद्रः संतिष्ठ स्तवं देव्याः समुद्गिरन् । यावत्कर्म करोम्येष यथा विघ्नं न जायते

“તું શુચિ અને નિદ્રારહિત રહી ઊભો રહેજે અને દેવીનો સ્તવ ઉચ્ચારતો રહેજે; હું આ કર્મ પૂર્ણ કરું ત્યાં સુધી, જેથી કોઈ વિઘ્ન ન થાય.”

Verse 53

इत्युक्ते संस्थिते तत्र बर्बरीके महाबले । विजयः शोषणं दाहं प्लावनं कृतवान्यमी

આવું કહ્યા પછી ત્યાં મહાબલી બર્બરીક સ્થિર રહ્યો; ત્યારબાદ વિજયે નિયમ મુજબ શોષણ, દાહ અને પ્લાવન—આ ક્રિયાઓ કરી।

Verse 54

ततः सुखासनो भूत्वा गुंगुरुभ्यो नमः इति । मंत्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा गुरुभ्यः प्रणम्य च । ततो गणेश्वरविधानमारब्धवान्

પછી તે સુખાસનમાં બેસીને “ગુરુભ્યો નમઃ” કહી, મંત્રનો ૧૦૮ વાર જપ કરીને, ગુરુઓને પ્રણામ કરી, ત્યારબાદ ગણેશ્વર-વિધાન આરંભ્યું।

Verse 55

अथातः संप्रवक्ष्यामि मंत्रं गणपतेः परम्

હવે હું ગણપતિના પરમ મંત્રનું પ્રકટન કરું છું।

Verse 56

सर्वकार्यकरं स्वल्पं महार्थं सर्वसिद्धिदम्

આ સર્વ કાર્યો સિદ્ધ કરનાર છે; સ્વల్ప હોવા છતાં મહાર્થી છે અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છે।

Verse 57

ओंगांगींगूंगैंगौंगः सप्ताक्षरोऽयं महामंत्रः । ओंगणपतिमंत्रस्य गणको नाम ऋषिः विघ्नेश्वरो देवता गं बीजम् ओंशक्तिः पूजार्थे जपार्थे वा तिलकार्थे वा मनस ईप्सितार्थे होमार्थे वा विनियोग इति । साध कस्य पूर्वं तिलककरणम् । ओंगांगणपतये नमः । इति तिलकस्योपरि अक्षतान्दद्यात् अनेन मन्त्रेण । ॐ गांगणपतये नमः । इति तिलकमंत्रः । ओंगां गणपतये नमः । अनेन मंत्रेण गणेशाय पुष्पांजलित्रयं दद्यात् । मूलमंत्रेणात्र चंदनगंधपुष्पधूपदीपनैवेद्यपूगीफल तांबूलादिकं दद्यात् । अत ऊर्ध्वं मूलमन्त्रेण जपं कुर्यात् । अष्टोत्तरशतं सहस्रं लक्षं कोटिं चेति यथाशक्ति जप्त्वा दशांशहोमार्थे गणेशाग्नये आवाहयामीति अग्निमावाह्य । ॐ गां गणपतये स्वाहेति मन्त्रेण गुग्गुलगुटिकाभिर्होमं विदध्याद्विनियोगं चेति गाणेश्वरो ताकल्पः । य एवं सर्व विघ्नेषु साधयेन्मन्त्रमुत्तमम् । सर्वविघ्नानि नश्यंति मनोभीष्टं च सिध्यति

“ૐ ગાં ગીં ગૂં ગઈં ગૌં ગઃ”—આ સાત અક્ષરનો મહામંત્ર છે. ૐ-ગણપતિમંત્રના ઋષિ ‘ગણક’, દેવતા વિઘ્નેશ્વર; ‘ગં’ બીજ અને ‘ૐ’ શક્તિ છે. તેનો વિનિયોગ પૂજા, જપ, તિલક, મનોઇચ્છિત અર્થસિદ્ધિ તથા હોમ માટે થાય છે. સાધકે પ્રથમ તિલક કરવું; પછી તિલક ઉપર “ૐ ગાં ગણપતયે નમઃ” કહી અક્ષત મૂકવા. આ જ મંત્રથી ગણેશને ત્રણ પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી; અને મૂળમંત્રથી ચંદન, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, પૂગી, ફળ, તાંબૂલ વગેરે સમર્પિત કરવું. ત્યારબાદ મૂળમંત્રથી ૧૦૮, ૧૦૦૦, ૧ લાખ અથવા ૧ કરોડ—યથાશક્તિ જપ કરવો. પછી દશાંશ હોમ માટે “ગણેશાગ્નયે આવાહયામિ” કહી અગ્નિનું આવાહન કરીને “ૐ ગાં ગણપતયે સ્વાહા” મંત્રથી ગુગ્ગુલની ગોળીઓથી હોમ કરવો. આ જ ગાણેશ્વર વિધાન છે; જે સર્વ વિઘ્નોમાં આ ઉત્તમ મંત્ર સાધે છે, તેના સર્વ વિઘ્નો નાશ પામે છે અને મનોભીષ્ટ ફળ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 58

डाकिन्यो यातुधानाश्च प्रेताद्याश्च भयंकराः । शत्रूणां जायते नाशो वशीकरणमेव च

ડાકિનીઓ, યાતુધાન અને પ્રેતાદિ ભયંકર સત્તાઓ શમિત થાય છે; શત્રુઓનો નાશ થાય છે અને વશીકરણ પણ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 59

इमं गाणेश्वरं कल्पं विजानन्विजयोऽपि च । तिलकं विधिना कृत्वा जप्त्वा चाष्टोत्तरं शतम्

આ ગાણેશ્વર કલ્પવિધાન જાણીને વિજયે પણ વિધિપૂર્વક તિલક ધારણ કરી મંત્રનો એકસો આઠ વાર જપ કર્યો।

Verse 60

दशांशं गुटिका हुत्वा पूज्य सिद्धिविनायकम् । सिद्धेयक्षेत्रपालस्य चक्रे पूजां ततो निशि

દશાંશ હોમમાં ગુગ્ગુલની ગોળીઓ આહુતિ આપી સિદ્ધિવિનાયકની પૂજા કરી; પછી રાત્રે સિદ્ધ યક્ષ-ક્ષેત્રપાલની પણ પૂજા કરી।

Verse 61

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના પ્રથમ માહેશ્વરખંડના કૌમારિકાખંડમાં મહાવિદ્યા-સાધન પ્રસંગે ‘ગાણેશ્વર-કલ્પ-વર્ણન’ નામનો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।