Adhyaya 44

Verse 1

अर्जुन उवाच । दिव्यप्राकारमिच्छामि श्रोतुं चाहं मुनीश्वर । कथं कार्याणि कानीह स्फुटं यैः पुण्यपापकम्

અર્જુને કહ્યું—હે મુનીશ્વર! હું દિવ્ય પરીક્ષાની વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું. અહીં કયા કર્મો સ્પષ્ટ રીતે કરવા, જેથી પુણ્ય અને પાપ પ્રગટ થાય?

Verse 2

नारद उवाच । शपषाः पोशघटकौ विषाग्न तप्तमाषकौ । फलं च तंदुलं चैव दिव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः

નારદે કહ્યું—શપષા, પોષ અને ઘટક; વિષ અને અગ્નિ; તપ્ત માષક; તેમજ ફળ અને તંડુલ—આ આઠ ‘દિવ્ય’ પરીક્ષાઓ છે, એમ બુદ્ધિમાનો જાણે છે।

Verse 3

असाक्षिकेषु चार्थेषु मिथो विवदमानयोः । राजद्रोहाभिशापेषु साहसेषु तथैव च

જ્યાં સાક્ષી ન હોય અને બંને પક્ષ પરસ્પર વિવાદ કરે; રાજદ્રોહના આરોપોમાં; શાપ અને આક્ષેપોમાં; તેમજ સાહસ/હિંસાના કૃત્યોમાં—એવા પ્રસંગોમાં દિવ્ય પરીક્ષા પ્રયોગમાં લેવાય છે।

Verse 4

अविदस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनाभिलंघयेत् । महर्षिभिश्च देवैश्च सत्यार्थाः शपथाः कृताः

જે તત્ત્વથી સત્ય જાણતો નથી, તે શપથનો આશ્રય લઈને સત્યનું ઉલ્લંઘન કરી બેસે. તેથી મહર્ષિઓ અને દેવોએ સત્યરક્ષણ માટે જ શપથોની વ્યવસ્થા કરી છે।

Verse 5

जवनो नृपतिः क्षीणो मिथ्याशपथमाचरेत् । वसिष्ठाग्रे वर्षमध्ये सान्वयः किल भारत

હે ભારત! કહેવાય છે કે જવન નામનો નૃપતિ ક્ષીણ થઈ, વર્ષના મધ્યમાં, વસિષ્ઠના સમક્ષ—પોતાના વંશ સહિત—મિથ્યા શપથ કરવા લાગ્યો।

Verse 6

अंधः शत्रुगृहं गच्छेद्यो मिथ्याशपथांश्चरेत् । रौरवस्य स्वयं द्वारमुद्धाटयति दुर्मतिः

જે મિથ્યા શપથ કરે છે, તે અંધ માણસની જેમ શત્રુના ઘરમાં જાય છે; તે દુર્મતિ પોતાના હાથથી જ રૌરવ નરકનું દ્વાર ખોલે છે।

Verse 7

मन्यंते वै पापकृतो न कश्चितपश्यतीति नः । तांश्च देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपौरुषाः

પાપ કરનારાઓ માને છે—‘અમને કોઈ જોતું નથી’; પરંતુ દેવતાઓ તેમને જુએ છે, કારણ કે તેઓ પોતાના અંતરના કર્મો અને ગુપ્ત પ્રયત્નોના સાક્ષી છે।

Verse 8

आदित्यचंद्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्

સૂર્ય-ચંદ્ર, વાયુ અને અગ્નિ, આકાશ અને પૃથ્વી, જળ, અંતરનું હૃદય અને યમ; દિવસ-રાત અને બન્ને સંધ્યા—ધર્મ મનુષ્યનું વર્તન જાણે છે।

Verse 9

एवं तस्मादभिज्ञाय सत्यर्थशपथांश्चरेत् । वृथा हि शपथान्कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति

આથી આ જાણીને શપથ માત્ર સત્ય માટે જ કરવી; જે વ્યર્થ શપથ કરે છે તે અહીં પણ અને મૃત્યુ પછી પણ નાશ પામે છે।

Verse 10

इदं सत्यं वदामीति ब्रुवन्साक्षी भवान्यतः । शुभाशुभफलं देहि शुचिः पादौ रवेः स्वृशेत्

‘હું આ સત્ય કહું છું’ એમ કહી, દિવ્ય સાક્ષીને માન્ય કરીને સાક્ષી બનવું; શુચિ થઈ સૂર્યના ચરણ સ્પર્શી પ્રાર્થના કરવી—‘મારા સત્ય અનુસાર શુભ કે અશુભ ફળ આપો।’

Verse 11

अथ शास्त्रस्य विप्रोऽपि शस्त्रस्यापि च क्षत्रियः । मां संस्पृशंस्तथा वैश्यः शुद्रः स्वगुरुमेव च

પછી શાસ્ત્રના વિષયમાં બ્રાહ્મણ પણ શપથ લઈ શકે; શસ્ત્રના વિષયમાં ક્ષત્રિય. તેમ જ વૈશ્ય મને સ્પર્શ કરીને, અને શૂદ્ર પોતાના ગુરુને જ સ્પર્શ કરીને શપથ કરે.

Verse 12

मातरं पितरं पूज्यं स्पृशेत्साधारणं त्विदम् । कोशस्य रूपं पूर्वं ते व्याख्यातं पांडुनंदन

માતા, પિતા અથવા પૂજ્ય વ્યક્તિને સ્પર્શ કરી શકાય—આ સામાન્ય નિયમ છે. હે પાંડુનંદન, ‘કોશ’નું સ્વરૂપ તને અગાઉથી જ સમજાવાયું છે.

Verse 13

विप्रवर्ज्यं तथा केशं वर्णिनां दापयेन्नृपः । यो यो यद्देवताभक्तः पाययेत्तस्य तं नरम्

બ્રાહ્મણોને બાદ કરીને અન્ય વર્ણોના લોકોના કેશ (શપથ-સ્પર્શ માટે) રાજાએ અપાવવાના. અને જે જે જે દેવતાનો ભક્ત હોય, તેને તે દેવતાના નામે જળ પિવડાવી શપથ કરાવવો.

Verse 14

समभक्तं च देवानामादित्यस्यैव पाययेत् । सर्वेषां चोग्रदेवानां स्नापयेदायुधास्त्रकम्

દેવતાઓને સમાન ભાગે નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું અને વિશેષ કરીને આદિત્યને જળ-તર્પણ કરાવવું. તેમજ સર્વ ઉગ્ર દેવતાઓના આયુધ-અસ્ત્રનું અભિષેક-સ્નાન કરાવવું.

Verse 15

स्नानोदकं वा संकल्पं गृहीत्वा पाययेन्नवम् । त्रिसप्तरात्रमध्ये च फलं कोशस्य निर्दिशेत्

સ્નાનોદક અથવા સંકલ્પ ગ્રહણ કરીને નવું જળ પિવડાવવું. અને ત્રણ સપ્તરાત્રિ (એકવીસ રાત્રિ)ની અંદર ‘કોશ’ સંબંધિત ફળનું નિર્દેશન/ઘોષણા કરવી.

Verse 16

अतः परं महादिव्यविधानं श्रृणु यद्भवेत् । संशयच्छेदि सर्वेषां धार्ष्ट्यत्तद्दिव्यमेव च

હવે આગળનું મહાન અને અદ્ભુત દિવ્યવિધાન યથાવત્ સાંભળો. તે સર્વના સંશયો છેદી નાખે છે અને પોતાના દૃઢ નિશ્ચયથી ખરેખર દિવ્ય છે.

Verse 17

सशिरस्कंप्रदातव्यमिति ब्रह्मा पुराब्रवीत् । महोग्राणां च दातव्यमशिरस्कमपि स्फुटम्

‘મસ્તકসহ (અર્થાત્ સંપૂર્ણરૂપે) દાન કરવું જોઈએ’—એવું બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે કહ્યું. પરંતુ મહોગ્ર દેવતાઓ માટે મસ્તક વિના પણ દાન કરવું—આ વાત સ્પષ્ટ રીતે કહેવાઈ છે.

Verse 18

साधूनां वर्णिनां राजा न शिरस्कं प्रदापयेत् । न प्रवातेधटं देयं नोष्णकाले हुताशनम्

સાધુ અને દીક્ષિત વર્ણિનો માટે રાજાએ ‘શિર’ દાન કરાવવું નહીં. પવનવાળા સ્થાને ‘ધટ’ અર્પણ ન કરવું, અને અતિ ઉષ્ણ કાળે હવન ન કરવું.

Verse 19

वर्णिनां च तथा कालं तंदुलं मुखरोगिणाम्

એ જ રીતે વર્ણિનો માટે ‘કાલ’ (નિર્દિષ્ટ દ્રવ્ય/માત્રા) આપવું, અને મુખરોગી માટે તંડુલ (ચોખાના દાણા) આપવું.

Verse 20

कुष्ठपित्तार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम् । तप्तमाषकमर्हंति सर्वे धर्म्यं निरत्ययम्

કુષ્ઠ અને પિત્તવિકારથી પીડિતો માટે, તેમજ બ્રાહ્મણો માટે પણ, વિષ (પ્રયોગ/દાન) કરવો નહીં. સર્વે તપ્ત માષક (નિર્દિષ્ટ તૈયારી/માત્રા) લેવા યોગ્ય છે—તે ધર્મ્ય અને નિરાપદ છે.

Verse 21

न व्याधिमरके देशे शपथान्कोशमेव च । दिव्यान्यासुरकैर्मंत्रैः स्तंभयंतीह केचन

રોગ અને મૃત્યુથી પીડિત દેશમાં શપથો તથા કોશ-પરીક્ષા (દિવ્ય પરીક્ષણ) કરવી ન જોઈએ; કારણ કે અહીં કેટલાક લોકો આસુરી મંત્રોથી તે દિવ્ય પરીક્ષાઓને સ્તંભિત કરી અવરોધે છે।

Verse 22

प्रतिघातविदस्तेषां योजयेद्धर्मवत्सलान् । दिव्यानां स्तभकाञ्ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः

રાજાએ તેમના પ્રતિઘાત (પ્રતિકાર) જાણનારા ધર્મપ્રિય નિષ્ણાતોને નિયુક્ત કરવા જોઈએ. દિવ્ય પરીક્ષાઓને અટકાવનારા પાપીઓને ઓળખીને ભૂપતિએ સતત તેમના વિરુદ્ધ દંડકાર્ય કરવું જોઈએ।

Verse 23

विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कंटकाः । तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत्

તેમને પોતાના રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત કરવા જોઈએ, કારણ કે તેઓ પ્રજાને કાંટા સમાન છે. તેમની શોધમાં રાજાએ હંમેશા પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ।

Verse 24

ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योऽपि तस्कराः । प्राग्दृष्टदोषान्स्वल्पेषु दिव्येषु विनियोजयेत्

આવા પાપાચારી પુરુષો ચોરોથી પણ મોટા ચોર છે. જેમના દોષ પહેલેથી જ દેખાયા હોય, તેમને રાજાએ પૂર્વે જોવાયેલા દોષ અનુસાર નાની દિવ્ય પરીક્ષાઓમાં જ નિયુક્ત કરવા જોઈએ।

Verse 25

महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान्धर्मवत्सलान् । न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते

મહાન ધનસંપત્તિના વિષયોમાં પણ ધર્મજ્ઞ અને ધર્મપ્રિય પુરુષો ડગમગતા નથી; જેમના માં જન્મથી જ અસત્ય વચન નથી।

Verse 26

श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचना देव भारत । ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्य विचक्षणः

હે દેવસમાન ભારત! એવા ધર્મનિષ્ઠ પુરુષોના વચનોમાં રાજાએ શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ. પુરુષની ધર્મસ્થિરતા જાણી વિવેકી નૃપતિ તેને જ આધાર બનાવે.

Verse 27

क्रोधाल्लोभात्कारयंश्च स्वयमेव प्रदुष्यति । तस्मात्पापिषु दिव्यं स्यात्तत्रादौ प्रोच्यते धटे

ક્રોધ અને લોભથી કર્મ કરનાર પોતાના કર્મથી જ પોતે દૂષિત થાય છે. તેથી પાપીઓના વિષયમાં દિવ્ય-પરિક્ષા કરવી જોઈએ; અહીં પ્રથમ ‘ધટ’ એટલે તુલા-દિવ્યનું વર્ણન થાય છે.

Verse 28

सुसमायां पृथिव्यां च दिग्भागे पूर्वदक्षिणे । यज्ञियस्य तु वृक्षस्य स्थाप्यं स्यान्मुंडकद्वयम्

સમ જમીન પર, આગ્નેય દિશામાં, યજ્ઞયોગ્ય વૃક્ષમાંથી બનાવેલા બે ‘મુંડક’ (ખાંભા/ઠૂંઠ) સ્થાપવા જોઈએ.

Verse 29

स्तंभकस्य प्रमाणं च सप्तहस्तं प्रकीर्तितम् । द्वौ हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपंचकम्

સ્તંભનું પ્રમાણ સાત હાથ કહેવાયું છે. કાષ્ઠના બે હાથ જમીનમાં ગાડવા, જેથી પાંચ હાથ ભાગ દેખાતો રહે.

Verse 30

अंतरं तु तयोः कार्यं तथा हस्तचतुष्टयम् । मुंडकोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः

તે બંને વચ્ચેનું અંતર ચાર હાથ રાખવું. અને વિવેકી પુરુષે મુંડકો પર કાષ્ઠનો આડો દંડ/બીમ દૃઢ રીતે જમાવવો જોઈએ.

Verse 31

चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठमव्रणं कारयेत्स्थिरम् । खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशपाशालजं त्वथ

ચાર હાથ લાંબું, દૃઢ અને નિર્દોષ તુલાકાષ્ઠ બનાવડાવવું; તે ખદિર કે અર્જુનના લાકડાથી, અથવા શિંશપા કે શાલના લાકડાથી પણ બને।

Verse 32

तुलाकाष्ठे तु कर्तव्यं तथा वै शिक्यकद्वयम् । प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा

તુલાકાષ્ઠ પર તેમ જ બે શિક્ય (થેલી/ટોપલા) બનાવવાના. ધટ (વિધિ-કર્તા) પૂર્વમુખી અને અચળ રહે, અને ક્રિયા શુદ્ધ સ્થાને કરવી।

Verse 33

पाषाणस्यापि जायेत् स्तंभेषु च धटस्तथा । वणिक्सुवर्णकारो वा कुशलः कांस्यकारकः

સ્તંભ પથ્થરના પણ હોઈ શકે; તેમ છતાં તેમાં ધટ-વ્યવસ્થા કરવી. બનાવટ/સ્થાપન માટે કુશળ વણિક, સુવર્ણકાર અથવા નિપુણ કાંસ્યકારને નિયુક્ત કરી શકાય।

Verse 34

तुलाधारधरः कार्यो रिपौ मित्रे च यः समः । श्रावयेत्प्राड्विवाकोऽपि तुलाधारं विचक्षणः

તુલાધારધર એવો નિમવો કે જે શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમાન—નિષ્પક્ષ હોય. વિવેકી પ્રાડ્વિવાક (ન્યાયાધીશ) પણ તુલાધારને વિધિ સમજાવી તે મુજબ ચલાવે।

Verse 35

ब्रह्मघ्ने ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातके । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा

બ્રહ્મઘ્ન માટે જે લોકો સ્મૃત છે, અને સ્ત્રી તથા બાળઘાતક માટે જે—એ જ લોકો તેને મળે છે, જે તુલાધાર તુલાને મૃષા (કપટથી) ધારે છે।

Verse 36

एकस्मिंस्तोलयेच्छिक्ये ज्ञातं सूपोषितं नरम् । द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरां तु तुलयेद्बुधः

તુલાના એક પાંખે પ્રસિદ્ધ અને સુપોષિત પુરુષને તોલવો; બીજા પાંખે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ શુદ્ધ, ઉજ્જ્વળ, ગૌરવર્ણ માટીને તોલે.

Verse 37

इष्टिकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेत् । तोलयित्वा ततः पूर्वं तस्मात्तमवतारयेत्

ઈંટ, ભસ્મ, પથ્થર, કુંડાના ટુકડા અને અસ્થિઓ—આને (પ્રતિભાર તરીકે) ટાળવા. પહેલાં નિયમ મુજબ તોલીને પછી તેને તુલાથી ઉતારવો.

Verse 38

मूर्ध्नि पत्रं ततो न्यस्य न्यस्तपत्रं निवेशयेत् । पत्रे मंत्रस्त्वयं लेख्यो यः पुरोक्तः श्वयंभुवा

પછી તેના મસ્તક પર એક પત્ર મૂકી, મૂકાયેલ પત્રને સ્થિર રીતે બેસાડવો. તે પત્ર પર એ જ મંત્ર લખવો, જે પૂર્વે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ કહ્યો હતો.

Verse 39

ब्रह्मणस्त्वं सुता देवी तुलानाम्नेति कथ्यते । तुकारो गौरवे नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः

‘હે દેવી, તું બ્રહ્માની પુત્રી છે; તને “તુલા” નામે કહેવામાં આવે છે. “તુ” અક્ષર સદા ગુરુત્વ (ભાર) દર્શાવે છે અને “લા” અક્ષર લઘુત્વ તરીકે સ્મરાય છે.’

Verse 40

गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यसे । संशयान्मोचयस्वैनमभिशस्तं नरं शुभे

‘ગુરુત્વ અને લઘુત્વના સંયોગથી તું “તુલા” કહેવાય છે. હે શુભે, આ આરોપિત પુરુષને સંશયમાંથી મુક્ત કર.’

Verse 41

भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्मिन्सपत्रकम् । तुलितो यदि वर्धेत शुद्धो भवति धर्मतः

પછી તે પુરુષને તે પાનાં સહિત ફરી તુલા પર બેસાડવો. જો તોલવામાં તેનું વજન વધે, તો ધર્મ અનુસાર તે શુદ્ધ (નિર્દોષ) ગણાય છે.

Verse 42

हीयमानो न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदुः । शिक्यच्छेदे तुलाभंगे पुनरारोपयेन्नरम्

ધર્મવિદો જાણે છે કે જો તેનું વજન ઘટે તો તે શુદ્ધ ગણાતો નથી. જો પલ્લાની દોરી કપાઈ જાય અથવા તુલા તૂટી જાય, તો તે પુરુષને ફરી તેમાં બેસાડવો.

Verse 43

एवं निःसंशयं ज्ञानं यच्चान्यायं न लोपयेत् । एतत्सर्वं रवौ वारे कार्यं संपूज्य भास्करम्

આ રીતે નિઃસંદેહ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને અન્યાયને પ્રબળ થવા દેવામાં આવતું નથી. આ બધું રવિવારે, ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ની યોગ્ય પૂજા કરીને કરવું જોઈએ.

Verse 44

अथातः संप्रवक्ष्यामि विषदिव्यं श्रृणुष्व मे

હવે હું વિષ-દિવ્ય (વિષ-પરીક્ષા)નું સંપૂર્ણ વર્ણન કરું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 45

द्विप्रकारं च तत्प्रोक्तं घटसर्पविषं तथा । शृंगिणो वत्सनाभस्य हिमशैलभवस्य वा

તે (વિષ-દિવ્ય) બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—ઘટ-સર્પ-વિષ અને શૃંગીનું વિષ; તે વત્સનાભ (અતિવિષ/અકોનાઇટ)નું હોય અથવા હિમશૈલ (હિમાલય)માંથી ઉત્પન્ન થયેલું હોય।

Verse 46

यवाः सप्त प्रदातव्या अथवा षड्घृतप्लुताः । मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैवं निवेशयेत्

સાત જવના દાણા અર્પણ કરવા; અથવા ઘીથી ભીંજવેલા છ દાણા. જેના મસ્તક પર પાન મૂકેલું હોય, તે જ પાનમાં વિધિપૂર્વક તે દાણા આ રીતે મૂકવા.

Verse 47

त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः । त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम्

હે વિષ, બ્રહ્માના પુત્ર, સત્યધર્મમાં સ્થિત—આ મનુષ્યને પાપથી બચાવ; સત્યના પ્રભાવથી તું તેના માટે અમૃત બન, મૃત્યુ નહીં.

Verse 48

येन वेगैर्विना जीर्णं छर्दिमूर्च्छाविवर्जितम् । तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः

જો તે કોઈ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા વિના પચી જાય અને ઉલટી તથા મૂર્છા ન થાય, તો ધર્મવિદો તેને શુદ્ધ (નિર્દોષ) માને છે.

Verse 49

क्षुधितं क्षुधितः सर्पं घटस्थं प्रोच्य पूर्ववत् । संस्पृशेत्तालिकाः सप्त न दशेच्छुध्यतीति सः

સાપ ભૂખ્યો હોય ત્યારે, સાધક પણ ભૂખ્યો રહી, ઘટમાં રહેલા તે સાપને પૂર્વવત્ સંબોધે. સાત વાર સ્પર્શ કરે; તે દંશ નહીં કરે—એ રીતે તે શુદ્ધ ગણાય છે.

Verse 50

अग्निदिव्यं यथा प्राह विरंचिस्तच्छृणुष्व मे । सप्तमंडलकान्कुर्याद्देवस्याग्रे रवेस्तथा

વિરંચિ (બ્રહ્મા) જેમ અગ્નિ-દિવ્ય કહ્યું છે, તેમ મારી પાસેથી સાંભળો. દેવતાના સમક્ષ તથા એ જ રીતે સૂર્યના સમક્ષ સાત મંડળો બનાવવા જોઈએ.

Verse 51

मंडलान्मंडलं कार्यं पूर्वेणेति विनिश्चयः । षोडशांतुलकं कार्यं मंडलात्तावदं तरम्

મંડલ પછી મંડલ બનાવવું—પૂર્વવર્તી મંડલને અનુસરી આ નિયમ નિશ્ચિત છે. એક મંડલથી બીજા મંડલ સુધી સોળ અંગુલનું અંતર રાખવું।

Verse 52

आर्द्रवाससमाहूय तथा चैवाप्युपोपितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ

ભીંજેલા વસ્ત્ર ધારણ કરનારને બોલાવી, તેમજ ઉપવાસમાં રાખેલાને પણ સમાહરી; દેવતા અને બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં સર્વ દિવ્ય-પરીક્ષાઓ કરાવવી।

Verse 53

प्रत्यक्षं कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा । ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च

દિવ્ય-પરીક્ષા પ્રત્યક્ષ રીતે કરાવવી—રાજા સમક્ષ અથવા તેના નિયુક્ત અધિકારી સમક્ષ; તેમજ શ્રુતિજ્ઞ બ્રાહ્મણો અને પ્રજા (સાક્ષીજન)ની હાજરીમાં પણ।

Verse 54

पश्चिमे दिनकाले हि प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः । चतुरस्रे मंडलेऽन्ये कृत्वा चैव समौ करौ

દિવસના અંતે (પશ્ચિમ સમયેઁ) તે શુચિ બની પૂર્વમુખે અંજલિ બાંધી ઊભો રહે. પછી અલગ ચતુરસ્ર (ચોરસ) મંડલ બનાવી, બંને હાથ સમરૂપે યોગ્ય રીતે મૂકે।

Verse 55

लक्षयेयुः कृतादीनि हस्तयोस्तस्य हारिणः । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि भध्नीयुः करयोस्ततः

તે વ્યક્તિના બંને હાથ પરનાં કૃતાદિ લક્ષણો (રેખા-ચિહ્ન વગેરે) ધ્યાનથી જોવાં. પછી તેના હાથ પર અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષનાં સાત પાંદડાં બાંધી દેવા।

Verse 56

नवेन कृतसूत्रेण कार्पासेन दृढं यथा । ततस्तु सुसमं कृत्वा अष्टांगुलमथायसम्

નવું બનાવેલ કપાસના દોરાથી તેને મજબૂતીથી બાંધવું. પછી તેને સારી રીતે સમ અને સંતુલિત કરીને આઠ અંગુલ માપનો લોખંડનો ટુકડો તૈયાર કરવો॥

Verse 57

पिंडं हुताशसंतप्तं पंचाशत्पलिकं दृढम् । आदौ पूजां रवेः कृत्वा हुताशस्याथ कारयेत्

પચાસ પલ વજનનો દૃઢ લોખંડનો પિંડ અગ્નિમાં તપ્ત કરવો. પ્રથમ સૂર્યની પૂજા કરીને, પછી પવિત્ર અગ્નિનું કર્મ કરાવવું॥

Verse 58

रक्तचंदनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च । अभिशस्तस्य पत्रं च बध्नीयाच्चैव मूर्धनि

લાલ ચંદન અને ધૂપથી, તેમજ લાલ પુષ્પોથી પણ; અભિશસ્ત (આરોપિત/પીડિત) વ્યક્તિના મસ્તક પર એક પાન પણ બાંધવું જોઈએ॥

Verse 59

मंत्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन च । त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे

આ મંત્રથી સંયુક્ત થઈ, અને બ્રાહ્મણોએ ઉચ્ચાર્યા મુજબ: ‘હે અગ્ને! તું જ ચારેય વેદ છે, અને યજ્ઞોમાં તને જ આહુતિ આપવામાં આવે છે’॥

Verse 60

पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम्

કારણ કે તું પાપને શુદ્ધ કરે છે, તેથી તને ‘પાવક’ કહેવામાં આવે છે. તું સર્વ દેવતાઓનું મુખ છે, અને બ્રહ્મવાદીઓ (વેદજ્ઞ ઋષિઓ)નું પણ મુખ છે॥

Verse 61

जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पापेषु दर्शयात्मानमर्चिष्मान्भव पावक

તું સર્વ ભૂતોના જઠરમાં સ્થિત છે, તેથી શુભાશુભ જાણે છે. પાપના પ્રસંગે તારો સ્વરૂપ પ્રગટ કર—હે પાવક, જ્વાલામય થઈ પ્રકાશિત થા।

Verse 62

अथवा शुद्धभावेषु शीतो भवमहाबल । ततोऽभिशस्तः शनकैर्मंडलानि परिक्रमेत्

અથવા શુદ્ધભાવવાળાઓ માટે શીતળ થા, હે મહાબલ. ત્યારબાદ અભિશસ્ત વ્યક્તિ ધીમે ધીમે મંડલોની પરિક્રમા કરે।

Verse 63

परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोहपिंडं ततः क्षितौ । विपत्रहस्तं तं पश्चात्कारयेद्व्रीहिमर्दनम्

ધીમે ધીમે પરિક્રમા કરીને પછી લોખંડનો પિંડ જમીન પર ફેંકી દે. ત્યારબાદ પાંદડાંથી મુક્ત હાથવાળા તેને ચોખાના દાણાં મર્દન (ઘસવું/ચૂર્ણ) કરાવવું।

Verse 64

निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः । भयाद्वा पातयेद्यस्तु तदधो वा विभाव्यते

જો તપાસમાં બંને હાથ નિર્વિકાર (અક્ષત) દેખાય, તો તે ધર્મ મુજબ શુદ્ધ ગણાય. પરંતુ જે ભયથી તેને પાડી દે, તે તેનાથી અધઃ (દોષી/પતિત) માનવામાં આવે।

Verse 65

पुनस्त्वाहारयेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः । अथातः संप्रऐवक्ष्यामि तप्तमाषविधिं श्रृणु

પછી તે ફરી લોખંડ ઉઠાવે—આ વિધિ પ્રકીર્તિત છે. હવે હું તપ્તમાષ (ગરમ કરેલ માષ) વિષયક વિધિ સંપૂર્ણ રીતે કહું છું; સાંભળો।

Verse 66

कारयेदायसं पात्रं ताम्रं वा षोडशांगुलम् । चतुरंगुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत्

લોખંડનું અથવા તાંબાનું સોળ અંગુલ પ્રમાણનું પાત્ર બનાવડાવવું. તેમાં ચાર અંગુલ ઊંડો ખાડો રાખવો; અથવા માટીનું પાત્ર પણ બનાવડાવી શકાય.

Verse 67

पूरयेद्घृततैलाभ्यां पलैर्विशतिभिस्ततः । सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम्

પછી વીસ પલ પ્રમાણમાં ઘી અને તેલથી તે પાત્ર ભરવું. તે સારી રીતે તપ્ત થાય ત્યારે તેમાં સોનાનો એક માષક મૂકવો.

Verse 68

वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । अंगुष्ठांगुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत्

અગ્નિ વિષયક નિર્ધારિત મંત્રને આરોપિતના મસ્તક પર સ્થાપિત કરવો. પછી અંગૂઠા અને આંગળી જોડીને તપ્ત માષકને બહાર કાઢવો.

Verse 69

शुद्धं ज्ञेयमसंदिग्धं विस्फोटादिविवर्जितम् । फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि तां श्रृणु त्वं धनंजय

ફોલ્લા વગેરે દોષોથી રહિત હોય તે નિઃસંદેહ શુદ્ધ જાણવું. હવે હું ફાળ-શુદ્ધિનું વિધાન કહું છું; હે ધનંજય, તું સાંભળ.

Verse 70

आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते । अष्टांगुलमदीर्घं च चतुरंगुलविस्तृतम्

લોખંડથી ઘડાયેલું બાર પલ વજનનું ફાળ કહેવાય છે. તેની લંબાઈ આઠ અંગુલ અને પહોળાઈ ચાર અંગુલ હોવી જોઈએ.

Verse 71

वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । त्रिःपरावर्तयेज्जिह्वा लिहन्नस्मात्षडंगुलम्

અગ્નિસંબંધિત જે મંત્ર વિહિત છે તે અભિશસ્તના મસ્તક પર સ્થાપિત કરવો. પછી તે જીભને ત્રણ વાર પાછી ફેરવી, આ (તપ્ત સાધન)માંથી છ અંગુલ પ્રમાણ ચાટવો.

Verse 72

गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिह्वाशोधनमुत्तमम् । जिह्वापरीक्षणं कुर्याद्दग्धा चेन्न तु विमोच्यते

ગાયનું દૂધ આપવું જોઈએ—તે જીભ શુદ્ધ કરવાનો ઉત્તમ ઉપાય છે. જીભની તપાસ કરવી; જો તે દગ્ધ હોય તો તેને મુક્ત ન કરવો.

Verse 73

तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धा चेत्तु जायते । तंदुलस्याथ वक्ष्यामि विधिधर्मं सनातनम्

જો ખરેખર શુદ્ધિ થાય તો તેને સંપૂર્ણ શુદ્ધ માનવો. હવે હું તંડુલ (ચોખાના દાણા) વિષે સનાતન વિધિ-ધર્મ કહું છું.

Verse 74

चौर्ये तु तंदुला देया न चान्यत्र कथंचन । तंदुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत्

ચોરીના પ્રસંગે તંડુલ (ચોખાના દાણા) જ આપવા, બીજું કશું ક્યારેય નહીં. તંડુલ પર પાણી છાંટી, રાત્રે ત્યાં જ રાખવા.

Verse 75

प्रभाते कारिणे देया भक्षणाय न संशयः । त्रिःकॉत्वः प्राङ्मुखश्चैव पत्रे निष्ठीवयेत्ततः

પ્રભાતે તે કર્તા (સંબંધિત વ્યક્તિ)ને ભક્ષણ માટે આપવા—એમાં સંશય નથી. પછી પૂર્વમુખ થઈને પાન પર ત્રણ વાર થૂંકવું.

Verse 76

पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन । तांस्तु वै कारयेच्छुद्धांस्तंदुलाञ्छालिसंभवान्

પિપ્પલ (અશ્વત્થ) અથવા ભૂર્જ (ભોજપત્ર)નાં પાન જ વાપરવા, બીજાં ક્યારેય નહીં. અને શાલી ધાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તંડુલ (ચોખાના દાણા) શુદ્ધ કરાવવાના.

Verse 77

मृन्मये भाजने कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः । तन्दुलान्मंत्रयेच्छुद्धान्मन्त्रेणानेन धर्मतः

તેને માટીના પાત્રમાં રાખીને, સવિતૃ (સૂર્ય)ના સમક્ષ ઊભા રહી, ધર્માનુસાર આ મંત્રથી શુદ્ધ તંડુલોને અભિમંત્રિત કરવો.

Verse 78

दीयसे धर्मतत्त्वज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम् । स्तुतस्तन्दुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि

માનવોની શુદ્ધિ માટે ધર્મતત્ત્વજ્ઞો તને પ્રયોગમાં લે છે. હે તંડુલ! સત્યથી સ્તુત, તું ધર્માનુસાર રક્ષણ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 79

निष्ठीवने कृते तेषां सवितुः पुरतः स्थिते । शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत्

નિષ્ઠીવન (થૂંક) વિધિ કર્યા પછી, સવિતૃ (સૂર્ય)ના સમક્ષ ઊભા રહી, જેના થૂંકમાં લોહી દેખાય તેને અશુદ્ધ જાહેર કરવો.

Verse 80

एवमष्टविधं दिव्यं पापसंशयच्छेदनम् । भट्टादित्यस्य पुरतो जायते कुरुनंदन

આ રીતે પાપ-સંશયને છેદનારું આ અષ્ટવિધ દિવ્ય પરીક્ષણ, હે કુરુનંદન, ભટ્ટાદિત્યના સમક્ષ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 81

जलदिव्यं तथा प्राहुर्द्विप्रकारं पुराविदः । जलहस्तं स्मृतं चैकं मज्जनं चापरं विदुः

પ્રાચીન વિદ્વાનો ‘જલ-દિવ્ય’ને બે પ્રકારનું કહે છે—એક ‘જલહસ્ત’ (જળમાં હાથની કસોટી) અને બીજું ‘મજ્જન’ (જળમાં ડૂબાડવાની કસોટી) છે।

Verse 82

बाणक्षेपस्तथादानं यावद्वीर्यवता कृतम् । तावत्तं मज्जयेज्जीवेत्तथा तच्छुद्धिमादिशेत्

બળવાન પુરુષ જેટલા અંતર સુધી બાણ ફેંકી ફરી આવી તેને લઈ આવે, એટલા સમય સુધી તેને જળમાં ડૂબાડીને રાખવો; જો તે જીવિત રહે તો વિધિ મુજબ તેની શુદ્ધિ જાહેર કરવી।

Verse 83

एवंविधमिदं स्थानं भट्टादित्यस्य भारत । ममैव कृपया भानोर्जातमेतन्महीतले

હે ભારત! આ ભટ્ટાદિત્યનું આવું પવિત્ર સ્થાન છે. મારી જ કૃપાથી ભાનુ (સૂર્ય)નું આ પ્રાકટ્ય પૃથ્વી-તળ પર પ્રગટ થયું।