Adhyaya 47

Verse 1

नारद उवाच । ततो मयास्य तीर्थस्य रक्षणाय पुनर्जय । समाराध्य यथा देव्यः स्थापितास्तच्छृणुष्व भोः

નારદે કહ્યું—પછી, હે વિજયી, આ તીર્થના રક્ષણ માટે મેં દેવીની વિધિવત્ આરાધના કરી. હે મહાશય, અહીં દેવીઓ કેવી રીતે સ્થાપિત થઈ તે સાંભળો।

Verse 2

यथात्मा सर्वभूतेषु व्यापकः परमेश्वरः । तथैव प्रकृतिर्नित्या व्यापका परमेश्वरी

જેમ પરમેશ્વરરૂપ આત્મા સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપક છે, તેમ જ નિત્ય પ્રકૃતિ—પરમેશ્વરી—સર્વત્ર વ્યાપક છે।

Verse 3

शक्ति प्रसादादाप्नोति वीर्यं सर्वाश्च संपदः । ईश्वरी सर्वभूतेषु सा चैवं पार्थ संस्थिता

શક્તિના પ્રસાદથી વીર્ય અને સર્વ સંપત્તિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. હે પાર્થ, તે ઈશ્વરી સર્વ ભૂતોમાં નિવાસ કરે છે—આ રીતે તે સર્વત્ર સ્થાપિત છે।

Verse 4

बुद्धिह्रीपुष्टिलज्जेति तुष्टिः शांतिः क्षमा स्पृहा । श्रद्धा च चेतना शक्तिर्मंत्रोत्साहप्रभूद्भवा

બુદ્ધિ, હ્રી, પુષ્ટિ અને લજ્જા; તૃપ્તિ, શાંતિ, ક્ષમા અને સ્પૃહા; તેમજ શ્રદ્ધા અને ચેતના—મંત્ર તથા સાધન-ઉત્સાહથી પ્રબળ થઈ આ શક્તિ પ્રગટે છે।

Verse 5

इयमेव च बंधाय मोक्षायेयं च सर्वदा । एनामाराध्य चैश्वर्यमिन्द्राद्याः समवाप्नुयुः

એ જ સદા બંધનનું કારણ છે અને એ જ મોક્ષનું પણ કારણ છે. તેની આરાધના કરીને ઇન્દ્ર આદિ દેવો પણ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

ये च शक्तिं न मन्यंते तिरस्कुर्वंति चाधमाः । योगीन्द्रा अपि ते व्यक्तं भ्रश्यंते काशिजा यथा

જે અધમ લોકો શક્તિને માનતા નથી અને તેનો તિરસ્કાર કરે છે, તેઓ ‘યોગીન્દ્ર’ હોય તોય નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે—જેમ કાશીમાં એક વખત થયું હતું।

Verse 7

वाराणस्यां किल पुरा सिद्धयोगीश्वराः पुनः । अवमन्य च ते शक्तिं पुनर्भ्रंशमुपागताः

કહેવાય છે કે પ્રાચીન કાળે વારાણસીમાં કેટલાક સિદ્ધ યોગીશ્વરો શક્તિનો અવમાન કરીને ફરી પતનને પામ્યા.

Verse 8

तस्मात्सदा देहिनेयं शक्तिः पूज्यैव नित्यदा । तुष्टा ददाति सा कामान्रुष्टा संहरते क्षणात्

અતએવ દેહધારી જનોએ આ શક્તિની સદા નિત્ય પૂજા કરવી જોઈએ. પ્રસન્ન થાય તો ઇચ્છાઓ આપે, અને રોષે ભરાય તો ક્ષણમાં સર્વ હરી લે.

Verse 9

परमा प्रकृतिः सा च बहुभेदैर्व्यवस्थिता । तासां मध्ये महादेव्यो ह्यत्र संस्थापिताः शृणु

તે પરમા પ્રકૃતિ છે અને અનેક ભેદરૂપે વ્યવસ્થિત છે. તે રૂપોમાં અહીં મહાદેવીઓ સ્થાપિત થયેલ છે—સાંભળો.

Verse 10

चतस्रस्तु महाशक्त्यश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः । सिद्धांबिका तु पूर्वस्यां स्थापिता सा गुहेन च

ચાર દિશાઓમાં ચાર મહાશક્તિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી. તેમાં પૂર્વ દિશામાં સિદ્ધાંબિકાને સ્વયં ગુહ (સ્કંદ) એ પ્રતિષ્ઠિત કરી.

Verse 11

जगदादौ मूलूप्रकृतेरुत्पन्ना सा प्रकीर्त्यते । आराधिता यतः सिद्धैस्तस्मात्सिद्धांबिका च सा

જગતના આદિમાં તે મૂળપ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ—એવું કીર્તિત છે. અને સિદ્ધોએ તેની આરાધના કરી હોવાથી તે ‘સિદ્ધાંબિકા’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 12

दक्षिणस्यां तथा तारा संस्थिता स्थापिता मया । तारणार्थाय देवानां यस्मात्कूर्मं समाश्रिता

તેમજ દક્ષિણ દિશામાં મેં તારાને સ્થાપિત કરી; દેવોના તારણાર્થે તેણે કૂર્મનો આશ્રય લીધો હતો તેથી।

Verse 13

ययाविष्टः समुज्जह्रे वेदान्कूर्मो जगद्गुरुः । अनयाविष्टदेहश्च बुधो बौद्धान्हनिष्यति

તે શક્તિથી આવિષ્ટ થઈ જગદ્ગુરુ કૂર્મે વેદોને ઉદ્ધરી ફરી પ્રતિષ્ઠિત કર્યા. અને એ જ શક્તિ દેહમાં પ્રવેશતાં બુદ્ધ કાળક્રમે બૌદ્ધોનું દમન કરશે.

Verse 14

कोटिशो वेदमार्गस्य ध्वंसकान्पापकर्मिणः । इयं मया समाराध्य समानीता गिरेः सुता

વેદમાર્ગનો ધ્વંસ કરનારા પાપકર્મી અસંખ્ય કોટિમાં ઊભા થાય છે. તેથી મેં વિધિવત્ આરાધના કરીને આ ગિરિસુતાને રક્ષણાર્થે અહીં લાવી.

Verse 15

कोटिसंख्याभिरत्युग्रदेवीभिः संवृता च सा । दक्षिणां दिशमाश्रित्य संस्थिता मम गौरवात्

તે કરોડો અત્યંત ઉગ્ર દેવીઓથી ઘેરાયેલી છે. મારા ગૌરવના પ્રભાવથી દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લઈને તે ત્યાં સ્થિર પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 16

पश्चिमायां तथा देवी संस्थिता भास्करा शुभा । ययाविष्टानि भासंते भास्करप्रमुखानि च

તેમજ પશ્ચિમ દિશામાં શુભા દેવી ભાસ્કરા સ્થાપિત છે. તેની શક્તિથી આવિષ્ટ થઈ સૂર્યપ્રમુખ જ્યોતિષ્કો પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 17

बिंबानि सर्वताराणां गच्छन्त्यायांति च द्रुतम् । सैषा महाबला शक्तिर्भास्वरा कुरुनन्दन

સર્વ તારાઓનાં બિંબો ઝડપથી આવતાં-જતાં રહે છે. હે કુરુનંદન, આ જ તે તેજસ્વી મહાબળા શક્તિ છે.

Verse 18

मयाराध्य समानीता कटाहादत्र संस्थिता । कोटिकोटिवृता नित्यं त्रायते पश्चिमां दिशम्

મેં આરાધના કરીને તેને કટાહમાંથી અહીં લાવી પ્રતિષ્ઠિત કરી. કરોડો-કરોડો પરિકરોથી ઘેરાયેલી તે સદા પશ્ચિમ દિશાનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 19

उत्तरस्यां तथा देवी संस्थिता योगनंदिनी । परमप्रकृतेर्देहात्पूर्वं निःसृतया यया

ઉત્તર દિશામાં દેવી યોગનંદિની પ્રતિષ્ઠિત છે—જે શક્તિ પૂર્વે પરમ પ્રકૃતિના દેહમાંથી નિઃસૃત થઈ હતી.

Verse 20

दृष्ट्या दृष्टा निर्मलया योगमापुश्चतुःसनाः । योगीश्वरी च सा देवी सनकाद्यैः सुतोषिता

નિર્મળ દૃષ્ટિથી તેને નિહાળી ચતુઃસનોએ સમાધિ પ્રાપ્ત કરી. તે યોગીશ્વરી દેવી સનકાદિ ઉપર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ.

Verse 21

सैव चांडकटाहान्मे समाराध्यात्र प्रापिता । योगिनीभिः परिवृता संस्थिता चोत्तरां दिशम्

એ જ દેવીને મેં યોગ્ય રીતે આરાધના કરીને ચાંડકટાહમાંથી અહીં લાવી. યોગિનીઓથી પરિભ્રમિત તે ઉત્તર દિશાભિમુખ સ્થિત છે.

Verse 22

एवमेता महाशक्त्यश्चतस्रः संस्थिताः सदा । पूजिताः कामदा नित्यं रुष्टाः संहरणक्षमाः

આ રીતે આ ચાર મહાશક્તિઓ સદા સ્થિર રીતે સ્થાપિત રહે છે. પૂજિત થાય ત્યારે નિત્ય ઇચ્છિત વરદાન આપે છે; અને રોષે ભરાય ત્યારે સંહાર કરવા સમર્થ છે.

Verse 23

ततश्च नव मे दुर्गाः समानीताः शृणुध्व ताः

ત્યારબાદ મારી નવ દુર્ગાઓ અહીં લાવવામાં આવી; હવે તેમનું વર્ણન સાંભળો.

Verse 24

त्रिपुरानाम परमा देवी स्थाणुर्यया पुरा । आविष्टस्त्रिपुरं निन्ये भस्मत्वं जगदीश्वरः

‘ત્રિપુરા’ નામની પરમા દેવી છે; પ્રાચીનકાળે તેમના દ્વારા સ્થાણુ (શિવ) આવિષ્ટ/શક્તિસંપન્ન થયા અને જગદીશ્વરે ત્રિપુરને ભસ્મ કરી દીધું.

Verse 25

त्रिपुरेति ततस्तां तु प्रोक्तवान्भगवान्हरः । तुष्टाव च स्वयं तस्मात्पूज्या सा जगतामपि

અતએવ ભગવાન હરએ તેણીને ‘ત્રિપુરા’ કહી સંબોધી અને પોતે જ તેની સ્તુતિ કરી; તેથી તે સર્વ લોકોએ પણ પૂજ્ય છે.

Verse 26

सा चाराध्य समानीता मयामरेश्वरपर्वतात् । भक्तानां कामदा सास्ति भट्टादित्यसमीपतः

તેણીની આરાધના કરીને મેં તેણીને મરેશ્વર પર્વત પરથી અહીં લાવી. તે ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપનારી, ભટ્ટાદિત્યના સમીપે વિરાજે છે.

Verse 27

अपरा चापि कोलंबा महाशक्तिः सनातनी । कोलरूपी ययाविष्टः केशवश्चोज्जहार गाम्

બીજી પણ ‘કોલંબા’ નામની સનાતની મહાશક્તિ છે. તેની શક્તિથી આવિષ્ટ કેશવે વરાહરૂપ ધારણ કરી પૃથ્વીને ઉદ્ધરી લીધી.

Verse 28

तस्मात्सा विष्णुना चोक्ता कोलंबेति स्तुतार्चिता । सा च देवी मया पार्थ भक्तियोगेन तोषिता

અતએવ વિષ્ણુએ તેણીને ‘કોલંબા’ કહીને સ્તુતિ તથા પૂજા કરી. હે પાર્થ, ભક્તિયોગ દ્વારા મેં તે દેવીને પ્રસન્ન કરી.

Verse 29

वाराहगिरिसंस्था मां समानीता च साब्रवीत् । यत्राहं नारद सदा तिष्ठामि कृपयार्थिनाम्

વરાહગિરિ પર સ્થિત તે દેવીએ મારી સાથે આવીને કહ્યું— ‘હે નારદ, જ્યાં હું સદા નિવાસ કરું છું, તે કરુણા માંગનારાઓ માટે છે.’

Verse 30

तत्र कूपेन संस्थेयं रुद्राणीसंस्थितेन वै । तं हि कूपं विना मह्यं न रतिर्जायते क्वचित्

‘ત્યાં રુદ્રાણી પ્રતિષ્ઠિત છે તે કૂવા પાસે જ મને અવશ્ય રહેવું છે. તે કૂવા વિના મને ક્યાંય પણ રતિ-આનંદ થતો નથી.’

Verse 31

तस्माद्भवान्कूपवरं स्वयमत्र खन द्विज । एवमुक्ते पार्थ देव्या दर्भमूलेन मे तदा

‘અતએવ, હે દ્વિજ, તું જાતે અહીં ઉત્તમ કૂવો ખોદ.’ દેવી એમ કહ્યા પછી, હે પાર્થ, ત્યારે મેં દર્ભ ઘાસના મૂળથી ખોદવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 32

कूपोऽखनि यत्र साक्षाद्रुद्राणी कूप आबभौ । ततो मया तत्र देवाः स्नात्वा जप्त्वा च तर्पिताः

ત્યાં કૂવો ખોદાયો અને એ જ કૂવામાં સાક્ષાત્ રુદ્રાણી પ્રગટ થઈ. ત્યારબાદ મેં ત્યાં સ્નાન કર્યું, જપ કર્યો અને તર્પણ-જળથી દેવોને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 33

पूजिता च ततो दैवी कोलंबा जगदीश्वरी । परितुष्टा तदा देवी प्रणतं मा ततोऽब्रवीत्

પછી જગદીશ્વરી દિવ્ય કોલંબા દેવીની પૂજા કરવામાં આવી. પ્રસન્ન થઈને દેવી પ્રણામ કરેલા મને ત્યારે બોલી.

Verse 34

सदात्र चाहं स्थास्यामि प्रसादं प्रापिता त्वया । ये च कूपेत्र संस्नात्वा माघाष्टम्यां विशेषतः

“હું સદાય અહીં નિવાસ કરીશ, કારણ કે તું મને પ્રસાદપ્રાપ્તિ કરાવી છે. અને જે આ કૂવામાં સ્નાન કરશે—વિશેષ કરીને માઘ માસની અષ્ટમીના દિવસે—”

Verse 35

पूजयिष्यंति मां मर्त्यास्तेषां छेत्स्यामि दुष्कृतम् । सर्वतीर्थमयी यश्च सर्वर्तुकवनेस्थितः

“જે મર્ત્યો મારી પૂજા કરશે, તેમના દુષ્કર્મોને હું છેદી નાખીશ. અને સર્વર્તુક-વનમાં સ્થિત આ સ્થાન સર્વતીર્થમય છે.”

Verse 36

मेरोः समीपे रुद्राण्याः कूप एष स एव च

રુદ્રાણીનો આ જ કૂવો નિશ્ચયે મેરુ પર્વતની નજીક સ્થિત છે.

Verse 37

प्रयागादपि गंगाया गयायाश्च विशेषतः । कूपेस्मिन्नधिकं स्नानं मया नारद कीर्तितम्

પ્રયાગ, ગંગા અને વિશેષ કરીને ગયા કરતાં પણ—આ કૂવામાં સ્નાન શ્રેષ્ઠ છે; હે નારદ, મેં તને એમ જ જાહેર કર્યું છે.

Verse 38

तदहं तव वाक्येन संस्थितात्र तपोधन । गुहेनाथ सरः पुण्यं पालयिष्याम्यतंद्रिता

અતએવ તારા વચનથી, હે તપોધન, હું અહીં જ સ્થિર રહીશ; ગુહને સ્વામી માની આ પવિત્ર સરોવરનું હું અવિરત રક્ષણ કરીશ.

Verse 39

कुमारेशं पूजयित्वा पूजयिष्यंति ये च माम् । देवीभिः षष्टिकोटीभिर्युता तेषामभीष्टदा

જે કુમારેશની પૂજા કરીને પછી મારી પણ આરાધના કરે છે, હું સાઠ કરોડ દેવીઓ સાથે તેમની ઇચ્છિત વરદાન આપું છું.

Verse 40

नारद उवाच । इत्युक्तोऽहं पार्थ देव्या तदानीं प्रीयमाणया । प्रत्यब्रवं प्रमुदितः कोलंबां विश्वमातरम्

નારદ બોલ્યા—હે પાર્થ, તે સમયે પ્રસન્ન થયેલી દેવીએ એમ કહ્યે પછી, હું આનંદિત થઈ વિશ્વમાતા કોલંબાને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 41

अत्रास्य माता त्वं देवि गुप्तक्षेत्रस्यकारणम् । तीर्थयात्रा वृथा तेषां नार्च्चयंतीह त्वां च ये

હે દેવી, અહીં તું જ આ સ્થાનની માતા છે અને આ ગુપ્ત ક્ષેત્રનું કારણ છે; જે અહીં તારી પૂજા નથી કરતા, તેમની તીર્થયાત્રા વ્યર્થ થાય છે.

Verse 42

इदं च यत्सरः पुण्यं त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति । ईश्वरी सरसोऽस्य त्वं तीर्थस्यास्य तथेश्वरी

આ પવિત્ર સરોવર તારા નામથી જ લોકમાં પ્રસિદ્ધિ પામશે. આ સરોવરનાં અધિષ્ઠાત્રી દેવી તું જ છે અને આ તીર્થની પણ એ જ પરમ ઈશ્વરી તું જ છે.

Verse 43

एवं दीर्घं तपस्तत्वा स्थापिता मयका शुभा । महादुर्गा नरैस्तस्मात्पूज्येयं सततं बुधैः

આ રીતે દીર્ઘ તપ કરીને મેં આ શુભ દેવી-સ્વરૂપની સ્થાપના કરી. તેથી મહાદુર્ગા રૂપે તેણી સદા લોકો દ્વારા, વિશેષ કરીને વિદ્વાનો દ્વારા, પૂજનીય છે.

Verse 44

तृतीया च दिशि तस्यां स्थिता संस्थापिता मया । गुहेन च कपालेश्याः प्रभावोस्याः पुरेरितः

અને ત્રીજું દેવી-સ્વરૂપ તે દિશામાં મેં સ્થાપિત કરીને સ્થિર કર્યું. તેમજ ગુહ (સ્કંદ) એ આ કપાલેશીની મહિમા નગરમાં પ્રખ્યાત કરી.

Verse 45

धन्यास्ते ये प्रपश्यंति नित्यमेनां नरोत्तमाः । कपालेश्वरमभ्यर्च्य विश्वशक्तिरियं यतः

ધન્ય છે તે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, જે નિત્ય તેણીનું દર્શન કરે છે. કારણ કે કપાલેશ્વરની અર્ચના કરીને આ દેવી અહીં વિશ્વશક્તિ રૂપે વિરાજે છે.

Verse 46

एवमेतास्तिस्रो दुर्गाः पूर्वस्यां दिशि संस्थिताः । पश्चिमायां प्रवक्ष्यामि तिस्रो दुर्गा महोत्तमा

આ રીતે આ ત્રણ દુર્ગાઓ પૂર્વ દિશામાં સ્થિત છે. હવે હું પશ્ચિમ દિશામાં આવેલી ત્રણ મહોત્તમ દુર્ગાઓનું વર્ણન કરીશ.

Verse 47

सुवर्णाक्षी तु या देवी ब्रह्मांडपरिपालिनी । सा मयात्र समाराध्य तीर्थे देवी निवेशिता

સમગ્ર બ્રહ્માંડની પરિપાલિકા ‘સુવર્ણાક્ષી’ નામની દેવીને મેં અહીં આ તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક સમારાધી દેવીરૂપે પ્રતિષ્ઠિત કરી છે।

Verse 48

ये चैनां प्रणमिष्यंति पूजयिष्यंति भक्तितः । त्रयस्त्रिंशद्भिः कोटीभिर्देवीभिः पूजिता च तैः

જે ભક્તિપૂર્વક તેણીને પ્રણામ કરશે અને પૂજા કરશે, તેમના દ્વારા જાણે ત્રયસ્ત્રિંશ કોટિ દેવીઓએ તેણીની પૂજા કરી હોય તેમ થાય છે।

Verse 49

अपरा च महादुर्गा चर्चिता चेति संस्थिता । रसातलतलात्तत्र मयानीता सुभक्तितः

ત્યાં ‘ચર્ચિતા’ નામે પ્રખ્યાત એવી બીજી મહાદુર્ગા પણ પ્રતિષ્ઠિત છે; તેને મેં રસાતલ-તલમાંથી ગાઢ ભક્તિથી અહીં લાવી છે।

Verse 50

इयमर्च्या च चिंत्या च वीरत्वं समभीप्सुभिः । बहुभिर्देवदैतेयैर्ददौ तेभ्यश्च वीरताम्

વીરત્વ ઇચ્છનારોએ આ દેવીની પૂજા તથા ધ્યાન કરવું જોઈએ; અનેક દેવો અને દૈત્યો એનું આરાધન કરીને તેણી પાસેથી જ પરાક્રમ અને વીરતા પ્રાપ્ત કરી।

Verse 51

इयमेव महादुर्गा शूद्रकं वीरसत्तमम् । चौरैर्बद्धं कलौ चाग्रे मोक्षयिष्यति विक्रमात्

આ જ મહાદુર્ગા પોતાના મહા પરાક્રમથી, કલિયુગના આવનારા સમયમાં, ચોરો દ્વારા બંધાયેલા વીરશ્રેષ્ઠ શૂદ્રકને મુક્ત કરશે।

Verse 52

ततस्त्वेतां स चाराध्य वीरेंद्रत्वमवाप्स्यति । निहनिष्यति चाक्रम्य कालसेनमुखान्रिपून्

ત્યારબાદ તે આ દેવીની વિધિપૂર્વક આરાધના કરીને વીરોએમાં અધિપતિપદ પ્રાપ્ત કરશે. પછી આગળ વધીને કાલસેનપ્રમુખ શત્રુ રાજાઓનો સંહાર કરશે.

Verse 53

तस्मादियं समाराध्या वीर्यकामैर्नरैः सदा । चर्चिता या महादुर्गा पश्चिमायां दिशि स्थिता

અતએવ શક્તિ અને પરાક્રમ ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ સદા આ દેવીની સમ્યક આરાધના કરવી જોઈએ—જે ‘મહાદુર્ગા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 54

तथा त्रैलोक्यविजया तृतीयस्यां दिशि स्थिता । यामाराध्य जयं प्राप्तस्त्रिलोक्यां रोहिणीपतिः । सोमलोकान्मयानीता पूजिता जयदा सदा

તેમજ ‘ત્રૈલોક્યવિજયા’ ત્રીજી દિશામાં સ્થિત છે. જેમની આરાધના કરીને રોહિણીપતિએ ત્રિલોકમાં વિજય મેળવ્યો. સોમલોકમાંથી મારા દ્વારા લાવવામાં આવેલી તે સદા પૂજાય છે અને હંમેશા જય આપે છે.

Verse 55

एवमेताः पश्चिमायामुत्तरस्यामतः शृणु । तिस्रो देव्यश्चोत्तरस्यामेकवीरामुखाः स्थिताः

આ રીતે આ દેવીઓ પશ્ચિમમાં છે; હવે ઉત્તર વિષે સાંભળો. ઉત્તર દિશામાં એકવીરા-પ્રમુખ ત્રણ દેવીઓ સ્થિત છે.

Verse 56

एकवीरेति या देवी साक्षात्सा शिवपूजिता । ययाविष्टो जगत्सर्वं संहरत्येष भूतराट्

‘એકવીરા’ નામની તે દેવી સాక్షાત્ શિવ દ્વારા પૂજિત છે. તેની શક્તિથી આવિષ્ટ થઈ આ ભૂતરાટ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરે છે.

Verse 57

वीर्येणाद्येकवीरायाः कृत्वा लोकांश्च भस्मसात् । युगैकादशपूर्णत्वे विलक्षोऽभूत्स भस्मनि

આદ્ય એકવીરા દેવીના પરાક્રમે સર્વ લોક ભસ્મસાત્ થયા. અગિયાર યુગ પૂર્ણ થતાં તે ભસ્મમાં પણ વિશિષ્ટ ચિહ્નિત બની રહ્યો.

Verse 58

एवंविधा त्वेकवीरा शक्तिरेषा सनातनी । पूजिताराधिता चैव सर्वाभीप्सितदा नृणाम्

આવી જ એકવીરા—આ સનાતની શક્તિ છે. પૂજિત અને આરાધિત થતાં તે મનુષ્યોને સર્વ અભીપ્સિત ફળ આપે છે.

Verse 59

ब्रह्मलोकात्समानीता मयाराध्यात्र भारत । नामकीर्तनमप्यस्या दुष्टानां घातनं विदुः

હે ભારત, બ્રહ્મલોકથી તેને લાવી હું અહીં તેની આરાધના કરું છું. તેઓ જાણે છે કે તેના નામકીર્તનથી પણ દુષ્ટોનો નાશ થાય છે.

Verse 60

द्वितीया हरसिद्ध्याख्या देवी दुर्गा महाबला । शीकोत्तरात्समाराध्य मयानीतात्र पांडव

બીજી દેવી મહાબલા દુર્ગા છે, જે ‘હરસિદ્ધિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. હે પાંડવ, શીકોત્તરમાં સમ્યક્ આરાધના કરીને હું તેને અહીં લાવ્યો છું.

Verse 61

यदा शीकोत्तरस्थेन पार्वत्या प्रार्थितेन च । रुद्रेण डाकिनीमंत्रः प्रोक्तो देव्याः कृपालुना

જ્યારે શીકોત્તરમાં પાર્વતીએ પ્રાર્થના કરી, ત્યારે દેવી પ્રત્યે કૃપાળુ રુદ્રે દેવી માટે ડાકિની-મંત્ર ઉપદેશ્યો.

Verse 62

तदा मंत्रप्रभावेण मोहिता गिरिजा सती । तमेवाक्रम्य मांसं च शोणितं च भवं पपौ

ત્યારે મંત્રના પ્રભાવથી મોહિત થયેલી સતી ગિરિજાએ ભવ (શિવ) ને જ દબોચી લઈને તેનું માંસ અને રક્ત પાન કર્યું।

Verse 63

ततो रुद्रशरीरात्तु विनिष्क्रांतार्तिनाशिनी । हरसिद्धिर्महादुर्गा महामंत्रविशारदा

પછી રુદ્રના શરીરમાંથી આર્તિનાશિની હર સિદ્ધિ પ્રગટ થઈ—તે મહાદુર્ગા, મહામંત્રોમાં પૂર્ણ નિપુણ હતી।

Verse 64

सा सहस्रभुजा देवी समाक्रम्याभिपीड्य च । मोक्षयामास गिरिशमशापयत तां तथा

એ સહસ્રભુજા દેવીએ તેને પકડી દબાવી ગિરીશ (શિવ) ને મુક્ત કર્યા; અને એ જ રીતે તેણીને (અન્યાને) પણ શાપમાંથી છોડાવી।

Verse 65

ततः प्रभृति सा लोके हरसिद्धिः प्रकीर्त्यते । देवीनां षष्टिकोटीभिरावृता पूज्यते सुरैः

ત્યાંથી તે લોકમાં ‘હરસિદ્ધિ’ તરીકે પ્રખ્યાત થઈ. સાઠ કરોડ દેવીઓથી આવૃત થઈ તે દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે।

Verse 66

एतामाराध्य सुग्रीवप्रमुखा दोषनाशिनीम् । अभूवन्त्सुमहावीर्या डाकिनीसंघनाशनाः

તે દોષનાશિની દેવીની આરાધના કરીને સુગ્રીવ વગેરે અતિ મહાવીર બન્યા અને ડાકિનીઓના સમૂહોનો નાશ કરનાર બન્યા।

Verse 67

तस्मादेतां पूजयेत्तु मनोवाक्कायकर्मभिः । डाकिन्याद्या न सर्पंति हरसिद्धेरनंतरम्

અતએવ મન, વાણી, દેહ અને કર્મથી શ્રદ્ધાપૂર્વક તેની પૂજા કરવી જોઈએ. હર સિદ્ધિના સાન્નિધ્યમાં ડાકિની આદિ નજીક આવતી નથી.

Verse 68

तृतीयेशानकोणस्था चंडिका नवमी स्थिता । वागीशोऽपि लभेत्पारं नैव यस्याः प्रवर्णने

ત્રીજી દેવી ચંડિકા ઈશાન કોણમાં નિવાસ કરીને નવમીરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે. તેની સ્તુતિનું પાર વાગીશ્વર પણ પામી શકતો નથી.

Verse 69

या पुरा पार्वतीदेहाद्विनिःसृत्य महासुरौ । चंडमुंडौ निहत्यैव भक्षयामास क्रोधतः

જે પૂર્વે પાર્વતીના દેહમાંથી પ્રગટ થઈ, ક્રોધથી મહાસુર ચંડ અને મુંડને સંહાર કરીને તેમને ભક્ષી ગઈ।

Verse 70

अक्षौहिणीशतं त्वेकं चंडमुंडौ च तावुभौ । नापूर्यतैकग्रासोऽस्याः किंलक्ष्या यात्वियं हि सा

સો અક્ષૌહિણી સેનાઓ અને તે બંને—ચંડ તથા મુંડ—પણ તેની એક ગ્રાસને પણ પૂરું કરી શક્યા નહીં. તેની શું મર્યાદા નક્કી કરાય? તે ખરેખર અપરિમેય છે.

Verse 71

इयमेवांधकानां च तृषिता शोणितं पुनः । पपौ ततो निजग्राह चांधकं भगवान्भवः

તે જ તૃષિત થઈ અંધકોનું રક્ત ફરી પી ગઈ; ત્યારબાદ ભગવાન ભવ (શિવ) એ અંધકને પકડી લીધો.

Verse 72

इयं च रक्तबीजानां कृत्वा पानं च रक्तजम् । अर्पयामास तं देव्याश्चामुण्डापीतशोणितम्

તેણે રક્તબીજોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું રક્ત પીને, ચામુંડાએ પીતેલું તે જ શોણિત દેવીને અર્પણ કર્યું।

Verse 73

एषा तृप्यति भक्तानां प्रणामेनापि भारत । अर्बुदानां च कोटीभिर्दैत्यानां पापकर्मिणाम्

હે ભારત! ભક્તના એક માત્ર પ્રણામથી પણ તે તૃપ્ત થાય છે; પરંતુ પાપકર્મી દૈત્યોની અર્બુદ-કોટિઓથી પણ તૃપ્ત થતી નથી।

Verse 74

कुण्डं चास्या मया देव्याः पुण्यं निष्पादितं शुभम् । यत्र वै स्पर्शमात्रेण सर्वतीर्थफलं लभेत्

આ દેવીએ માટે મેં પુણ્ય અને શુભ એવું કુંડ સ્થાપિત કર્યું છે; જ્યાં માત્ર સ્પર્શથી સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 75

हरसिद्धिर्देवसिद्धिर्धर्मसिद्धिश्च भारत । विविधा प्राप्यते सिद्धिस्तीर्थेऽस्मिंश्चंडिकारतैः

હે ભારત! આ તીર્થમાં ચંડિકાભક્તોને અનેક પ્રકારની સિદ્ધિઓ મળે છે—હર (શિવ) કૃપાસિદ્ધિ, દેવસિદ્ધિ અને ધર્મસિદ્ધિ।

Verse 76

यश्च पूजयते देवीं स्वल्पेन बहुनापि वा । कात्यायनी कोटिशतैर्वृता तस्य विभूतिदा

જે કોઈ અલ્પ કે બહુ ઉપચારથી દેવીની પૂજા કરે છે, તેને કોટિ-શતોથી પરિવૃત કાત્યાયની વિભૂતિ અને ઐશ્વર્ય આપે છે।

Verse 77

एवमेता महादुर्गा नवतीर्थेऽत्र संस्थिताः । चतस्रश्चापि दिग्देव्यो नित्यमर्च्याः शुभेप्सुभिः

આ રીતે મહાદુર્ગાના આ સ્વરૂપો અહીં નવ તીર્થોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમજ ચારેય દિશાની દિગ્દેવીઓ પણ શુભ ઇચ્છનારોએ નિત્ય પૂજનીય છે.

Verse 78

आश्विनस्य च मासस्य नवरात्रे विशेषतः । उपोष्य चैकभक्तैर्वा देवीस्त्वेताः प्रपूजयेत्

વિશેષ કરીને આશ્વિન માસની નવરાત્રિમાં, ઉપવાસ કરીને અથવા એકભક્ત વ્રત (એક વખત ભોજન) પાળી, આ દેવીઓની વિશેષ ભક્તિથી પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 79

बलिपूपकनैवेद्यैस्तर्पणैर्धूपगंधिभिः । तस्य रक्षां चरंत्येता रथ्यासु त्रिकचत्वरे

બલી, પૂપક (પકવાન), નૈવેદ્ય, તર્પણ તથા ધૂપ-ગંધ અર્પણ કરવાથી, આ દેવીઓ તે ભક્તની રક્ષા કરતાં ગલીઓમાં, ચૌકમાં અને ત્રણ-ચાર રસ્તાના સંગમસ્થળે વિહરે છે.

Verse 80

भूतप्रेतपिशाचाद्या नोपकुर्युः प्रपीडनम् । आपदो विद्रवंत्याशु योगिन्यो नंदयंति तम्

ભૂત, પ્રેત, પિશાચ વગેરે તેને પીડા પહોંચાડી શકતા નથી. આપત્તિઓ તરત જ દૂર ભાગી જાય છે અને યોગિનીઓ તેના પર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 81

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

પુત્રની ઇચ્છા કરનાર પુત્રો મેળવે છે; ધનની ઇચ્છા કરનાર ધન પ્રાપ્ત કરે છે. રોગી રોગથી મુક્ત થાય છે અને બંધાયેલો બંધનથી છૂટે છે.

Verse 82

आसां यः कुरुते भक्तिं नरो नारी च श्रद्धया । सर्वान्कामानवाप्नोति यांश्चिंतयति चेतसि

આ દેવીઓ/શક્તિઓ પ્રત્યે જે પુરુષ કે સ્ત્રી શ્રદ્ધાપૂર્વક ભક્તિ કરે છે, તે હૃદયમાં જે જે ઇચ્છાઓ ચિંતવે છે તે સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 83

कामगव्य इमा देव्यश्चिन्तामणिनिभास्तथा । कल्पवल्ल्योऽथ भक्तानां प्रतिच्छन्दोऽत्र नव हि

આ દેવીઓ કામધેનુ સમાન છે અને ચિંતામણિ જેવી પણ છે. ભક્તો માટે તે કલ્પવલ્લી સમાન ફળદાયિની છે; અહીં તેમના નવ પ્રકટ સ્વરૂપો છે।

Verse 84

तथात्र भूतमातास्ति हरसिद्धेस्तु दक्षिणे । तस्या माहात्म्यमतुलं संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते

તેમજ અહીં હર સિદ્ધિના દક્ષિણમાં ભૂતમાતા બિરાજે છે. તેની અતુલ મહિમા હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું।

Verse 85

पूर्वं किल गुहो विद्वान्पुण्ये सारस्वते तटे । भूतप्रेतपिशाचानामाधिराज्येऽभ्यषिच्यत

પૂર્વકালে પવિત્ર સરસ્વતી તટે વિદ્વાન ગુહને ભૂત, પ્રેત અને પિશાચોના અધિરાજ્યમાં અભિષેક કરવામાં આવ્યો હતો।

Verse 86

स च सर्वाणि भूतानि मर्यादायामधारयत् । एतदन्नं प्रदायैव कृपया भगवान्गुहः

અને તેણે તે સર્વ ભૂતોને મર્યાદામાં ધાર્યા. કૃપાવશ ભગવાન ગુહે તેમને આ અન્ન અર્પણ કર્યું।

Verse 88

ततस्त्वनेन भोगेन तानि नंदंति कृत्स्नशः । ततः केनापि कालेन श्रद्धयाऽश्रद्धया कृतम्

પછી તે ભોગનો આસ્વાદ કરીને તેઓ બધા સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત થયા. ત્યારબાદ કોઈ સમયે તે કર્મ શ્રદ્ધાથી કે અશ્રદ્ધાથી પણ કરવામાં આવ્યું.

Verse 89

पुण्यं तान्येव भूतानि ग्रसंत्याक्रम्य देवताः । ततो देवाः क्षुधार्त्तास्ते गुहायैतन्न्यवेदयन्

એ જ ભૂતગણ દેવતાઓના પુણ્યને દબાવીને ગળી જવા લાગ્યા. ત્યારે ભૂખથી પીડિત દેવોએ આ વાત ગુહને નિવેદન કરી.

Verse 90

स वै तदाकर्ण्य क्रुद्धो गुहः काल इवाभवत् । तस्य क्रुद्धस्य भ्रूपद्ममध्यात्काचिद्विनिर्गता

આ સાંભળી ગુહ ક્રોધે કાળ સમાન થયો. તેના ક્રોધિત ભ્રૂ-કમળના મધ્યમાંથી એક શક્તિ પ્રગટ થઈ.

Verse 91

ज्वालामाला सुदुर्दर्शा नारी द्वादशलोचना । सा च प्रणम्य तं प्राह तव शक्तिरहं प्रभो । शीघ्रमादिश मां कृत्ये किं करोमि तवेप्सितम्

જ્વાલામાળાથી ઘેરાયેલી, જોવામાં અતિ દુર્દર્શ, બાર નેત્રોવાળી એક નારી પ્રગટ થઈ. તેણે પ્રણામ કરીને કહ્યું—“પ્રભો, હું તમારી શક્તિ છું; આ કાર્યમાં શીઘ્ર આજ્ઞા આપો, તમારી ઇચ્છા મુજબ હું શું કરું?”

Verse 92

स्कन्द उवाच । एतैर्भूतगणैः पापैरुल्लंघ्य मम शासनम्

સ્કંદે કહ્યું—“આ પાપી ભૂતગણોએ મારી આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.”

Verse 93

मनुष्यदत्तं सकलं भुज्यते स्वेच्छयाधमैः । शीघ्रमेतानि त्वं तस्मान्मर्यादायामुपानय

મનુષ્યો દ્વારા અર્પિત બધું જ આ અધમો પોતાની ઇચ્છાથી ભોગવે છે. તેથી તું શીઘ્ર તેમને મર્યાદાની અંદર પાછા લાવ.

Verse 94

एतास्त्वानुव्रजिष्यंति देव्यः कोटिशतं शुभे । ततस्तथेति सा चोक्ता देवीभिः संवृता तदा

હે શુભે! કરોડો દેવીઓ તારો અનુસરણ કરશે. એમ કહ્યે પછી તેણીએ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું, અને ત્યારે તે દેવીઓથી ઘેરાઈ ગઈ.

Verse 95

मयूरं समुपास्थाय गुहशक्तिः समागता । सरोजवनमासाद्य भूतसंघानपश्यत

મયૂર પર આરૂઢ થઈ ગુહશક્તિ આગળ વધી; કમળવનમાં પહોંચીને તેણે ભૂતસંઘોને જોયા.

Verse 96

जघान च समासाद्य देवी नानाविधायुधैः । ततः प्रेतपिशाचाद्या हन्यमाना महारणे

નજીક આવી દેવી નાનાવિધ આયુધોથી તેમને સંહાર્યા. ત્યારબાદ તે મહારણે પ્રેત-પિશાચ આદિ હણાતા ગયા.

Verse 97

प्रसादयंति तां देवीं नानावेषैः सुदीनवत् । केचिद्ब्राह्मणवेषैश्च तापसानां तथो क्तिभिः

અતિ દીન બની તેઓ નાનાવેષ ધારણ કરીને દેવીને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા—કેટલાક બ્રાહ્મણવેષે, અને કેટલાક તપસ્વીઓ જેવી વાણી અને આચાર સાથે.

Verse 98

नृत्यंति देवि पद्माक्षि प्रसीदेति पुनःपुनः । ततः प्रसन्ना सा देवी व्रियतां स्वेच्छयाऽह तान्

તેઓ વારંવાર નૃત્ય કરતાં “હે દેવી, પદ્માક્ષી, પ્રસન્ન થાઓ!” એમ બોલ્યા. ત્યારે દેવી પ્રસન્ન થઈને તેમને કહ્યું—“તમારી ઇચ્છા મુજબ વર માગો.”

Verse 99

तां ते प्रोचुस्त्राहि नस्त्वं भूतमाता भवेश्वरि । मर्यादां नैव त्यक्ष्यामो वयं स्कन्दविनिर्मिताम्

તેઓએ દેવીને કહ્યું—“હે ભૂતમાતા, હે ભવેશ્વરી, અમને બચાવો. સ્કંદે સ્થાપેલી મર્યાદા-નિયમને અમે કદી ત્યજીશું નહીં.”

Verse 100

ये चैवं त्वां तोषयन्ति तेषां देहि वरान्सदा

અને જે આ રીતે તમને પ્રસન્ન કરે છે, તેમને તમે હંમેશાં વરદાન આપો.

Verse 101

श्रीदेव्युवाच । वैशाखे दर्शदिवसे ये चैवं तोषयंति माम् । अरिष्टाभरणैः पुष्पैर्दधिभक्तैश्च पूजनैः । तेषां सर्वोपसर्गा वै यास्यंति विलयं स्फुटम्

શ્રીદેવીએ કહ્યું—“વૈશાખ માસની અમાવાસ્યાના દિવસે જે લોકો અરિષ્ટનિવારક શુભ આભૂષણો/રક્ષાકવચ, પુષ્પો અને દહીં-ભાતના નૈવેદ્ય સહિત પૂજા કરીને મને આ રીતે પ્રસન્ન કરે છે, તેમના સર્વ ઉપદ્રવો અને આપત્તિઓ નિશ્ચયે સ્પષ્ટ રીતે સંપૂર્ણ લય પામશે.”

Verse 102

एवं दत्त्वा वरं देवी मुमुदे भूतसंवृता । एवंप्रभावा सा देवी मयानीतात्र भारत

આ રીતે વરદાન આપી દેવી ભૂતગણોથી ઘેરાઈને આનંદિત થઈ. હે ભારત, એવી છે તે દેવીની મહિમા—જે મેં અહીં તને વર્ણવી છે.

Verse 103

य एनां प्रणमेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते

જે કોઈ મનુષ્ય આ દેવીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે, તે સર્વ અરીષ્ટો અને અનિષ્ટ બાધાઓથી મુક્ત થાય છે।

Verse 104

एवं प्रभावाः परिकीर्तिता मया समासतस्तीर्थवरेऽत्र देव्यः । चतुर्दशैवार्जुन पूजिता याश्चतुर्दशस्थानवरैर्नृमुख्यैः

આ રીતે આ ઉત્તમ તીર્થમાં રહેલી દેવીઓના પ્રભાવ મેં સંક્ષેપમાં વર્ણવ્યા. હે અર્જુન, તે દેવીઓ ચૌદ છે અને શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા પૂજિત ચૌદ ઉત્તમ સ્થાનો સાથે સંકળાયેલી છે।