Adhyaya 11

Verse 1

कूर्म उवाच । शांडिल्य इति विख्यातः पुराहमभवं द्विजः । बालभावे मया भूप क्रीडमानेन निर्मितम्

કૂર્મ બોલ્યા—પૂર્વકાળે હું ‘શાંડિલ્ય’ નામે વિખ્યાત દ્વિજ બ્રાહ્મણ હતો. હે રાજન, બાળપણમાં રમતાં રમતાં મેં પોતાના હાથે કંઈક રચ્યું હતું.

Verse 2

पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनमुच्छ्रितम् । जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्

પૂર્વે વર્ષાઋતુમાં મેં માટી-ધૂળથી બનેલું શિવાયતન ઊંચું ઊભું કર્યું. તે પાણીથી ભીંજાયેલી રેતીપ્રાય હતું અને ઊંચા પ્રાકારથી શોભિત હતું.

Verse 3

पंचायतनविन्यासमनोहरतरं नृप । विनायकशिवासूर्यमधुसूदनमूर्तिमत्

હે નૃપ, તે પંચાયતન-વિન્યાસથી વધુ મનોહર બન્યું હતું—તેમાં વિનાયક, શિવ, સૂર્ય અને મધુસૂદન (વિષ્ણુ) ની મૂર્તિઓ હતી.

Verse 4

पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम् । काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्

તેમાં પીળી માટીનો સોનાસમાન કલશ હતો; ધ્વજ અને માળાઓથી તે વિભૂષિત હતું. કાષ્ઠ-તોરણ ગોઠવેલું હતું અને ઝૂલાથી પણ શોભિત હતું.

Verse 5

दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम् । सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे

તે દૃઢ અને ઊંચી, ક્રમશઃ ઊભરતી સોપાન-શ્રેણીથી તેજસ્વી હતું. મારા સાથીઓથી ઘેરાયેલા મને તે દિવ્ય નાનકડું આયતન સર્વથા આશ્ચર્યમય લાગ્યું.

Verse 6

तत्र जागेश्वरं लिंगं गृत्वाथ विनिवेशितम् । बाल्यादुपलरूपं तद्वर्षावारिविशुद्विमत्

ત્યાં મેં ‘જાગેશ્વર’ નામનું લિંગ લઈને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કર્યું. તે મારા બાળપણથી જ પથ્થરરૂપ હતું અને વર્ષાજળથી પ્રાપ્ત થયેલી પવિત્રતાથી યુક્ત હતું.

Verse 7

बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः । कोमलैरपरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः

બકા-પુષ્પો તથા ખેતરોમાંથી એકત્ર કરેલા અન્ય ફૂલો વડે, અને વેલીઓમાંથી ઉપજેલા કોમળ ફૂલો વડે પણ મેં ત્યાં પૂજન કર્યું.

Verse 8

कूष्मांडैश्चैव वर्णाद्यैरुन्मत्तकुसुमायुतैः । मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वाद्यैश्च नवांकुरैः

કૂષ્માંડના પુષ્પો તથા અન્ય રંગબેરંગી ફૂલો વડે, ઉન્મત્તક પુષ્પોના ગુચ્છો સાથે; મંદાર પુષ્પો, બિલ્વપત્રો અને દૂર્વા વગેરેના તાજા અંકુરો વડે પણ મેં પૂજન કર્યું.

Verse 9

पूजा विरचिता रम्या शंभोरिति मया नृप । ततस्तांडवमारब्धमनपेक्षितसत्क्रियम्

હે રાજન! મેં એક વખત શંભુની રમ્ય પૂજા રચી. ત્યારબાદ કોઈ ઔપચારિક સત્કાર-વિધિની રાહ જોયા વિના મેં તાંડવ નૃત્ય આરંભ્યું.

Verse 10

शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं च स्वस्वर्जितम् । अकार्षं सकृदेवाहं बाल्ये शिशुगणावृतः

બાળપણથી જ શિવની સન્નિધિમાં મેં મારા જ સ્વરે એક વાર ગીત ગાયું; બાળ અવસ્થામાં બાળકોના સમૂહથી ઘેરાયેલો રહી, તે મેં માત્ર એક જ વાર કર્યું.

Verse 11

ततो मृतोऽहं जातश्च विप्रो जातिस्मरो नृप । वैदिशे नगरेऽकार्षं शिवपूजां विशेषतः

પછી હું મરીને ફરી જન્મ્યો અને, હે નૃપ, જાતિસ્મર બ્રાહ્મણ થયો. વિદિશા નગરમાં મેં વિશેષ ભક્તિથી શિવપૂજા કરી.

Verse 12

शिवदीक्षामुपागम्यानुगृहीतः शिवागमैः । शिवप्रासाद आधाय लिंगं श्रद्धासमन्वितः

શિવદીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને અને શૈવ આગમોના અનુગ્રહથી કૃપાપાત્ર બની, મેં શિવપ્રાસાદ (મંદિર) સ્થાપ્યો અને શ્રદ્ધાપૂર્વક લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું.

Verse 13

कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गेयः करोति शिवालयम् । यावंति परमाणूनि शिवस्यायतने नृप

જે શિવાલય બનાવે છે તે દસ કરોડ કલ્પ સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે; હે નૃપ, શિવના આયતનમાં જેટલા પરમાણુ છે તેટલા વર્ષો સુધી.

Verse 14

भवंति तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि । इति पौराणवाक्यानि स्मरञ्छैलं शिवालयम्

એટલા વર્ષો સુધી તે નિર્માતા શિવના સદન સાથે સંબદ્ધ રહે છે. આ પુરાણવચનો સ્મરીને મેં પથ્થરનું શિવાલય બનાવ્યું.

Verse 15

अकारिषमहं रम्यं विश्वकर्मविधानतः । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टं शैलमेव वा

વિશ્વકર્માના વિધાન મુજબ મેં એક રમ્ય દેવાલય બનાવડાવ્યું—માટીનું, લાકડાનું, પક્વ ઈંટોનું, અથવા પથ્થરનું પણ.

Verse 16

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाद्दशगुणं फलम् । भस्मशायी त्रिषवणो भिक्षान्नकृतभोजनः

જે પૂર્ણ બનેલું દેવાલય દાન કરે, તેનું ફળ ક્રમશઃ દશગણું વધે છે. તે ભસ્મ પર શયન કરે, ત્રિસંધ્યાએ પૂજા કરે અને ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન જ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 17

जटाधरस्तपस्यंश्च शिवाराधनतत्परः । इत्थं मे कुर्वतो जातं पुनर्भूप प्रमापणम्

જટાધારી બની, તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત અને શિવારાધનામાં તત્પર રહી—આ રીતે હું વર્તતો હતો ત્યારે, હે રાજા, મને ફરી એકવાર મૃત્યુ આવી પહોંચ્યું.

Verse 18

जातो जाति स्मरस्तत्र कारिता तृतीयेहं भवांतरे । सार्वभौमो महीपालः प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे

ત્યાં હું ફરી જન્મ્યો અને પૂર્વજન્મોની સ્મૃતિ સાથે રહ્યો. આ રીતે ત્રીજા અનુગામી ભવમાં, ઉત્તમ નગર પ્રતિષ્ઠાનમાં હું સર્વભૌમ રાજા બન્યો.

Verse 19

जयदत्त इति ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः । ततो मया बहुविधाः प्रासादाः कारिता नृप

હું ‘જયદત્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને સૂર્યવંશમાંથી ઉત્પન્ન થયો હતો. ત્યારબાદ, હે નૃપ, મેં અનેક પ્રકારના પ્રાસાદરૂપ મંદિરો બનાવડાવ્યા.

Verse 20

तस्मिन्भवांतरे शंभोराराधनपरेण च । ततो निरूपिता जाता बकपुष्पपुरस्सराः

તે પૂર્વ ભવમાં, શંભુની આરાધનામાં તત્પર રહેલા મારા દ્વારા, બક-પુષ્પોને અગ્રે રાખીને પૂજોપચારોની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.

Verse 21

सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैर्नृप । तथाविधेऽन्नदानादि करोमि नृपसत्तम

હે રાજન, હે નૃપશ્રેષ્ઠ! સોનું, ચાંદી અને રત્નોથી બનેલા પુષ્પોથી મેં એ જ રીતે અન્નદાન વગેરે દાનધર્મ કર્યા।

Verse 22

केवलं शिवलिंगानां पूजां पुष्पैः करोम्यहम् । ततो मे भगवाञ्छंभुः संतुष्टोऽथ वरं ददौ

હું માત્ર પુષ્પોથી શિવલિંગોની પૂજા કરતો હતો; ત્યારબાદ પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન શંભુએ મને વર આપ્યો।

Verse 23

अजरामरतां राजंस्तेनैव वपुषावृतः । ततस्तथाविधं प्राप्यानन्यसाधारणं वरम्

હે રાજન, એ જ દેહથી આવૃત રહીને મેં જરા અને મૃત્યુથી મુક્તિ મેળવી; ત્યારબાદ એવો અનન્ય, અદ્વિતીય વર પ્રાપ્ત કરીને—

Verse 24

विचरामि महीमेतां मदांध इव वारणः । शिवभक्तिं विहायाथ नृपोऽहं मदनातुरः

હું મદાંધ હાથીની જેમ આ ધરતી પર ફરતો રહ્યો; શિવભક્તિ ત્યજીને, રાજા હોવા છતાં કામથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 25

प्रधर्षयितुमारब्धः स्त्रियः परपरिग्रहाः । आयुषस्तपसः कीर्तेस्तेजसो यशसः श्रियः

મેં પરસ્ત્રીઓને અપમાનિત કરવા આરંભ કર્યો; તેથી આયુષ્ય, તપ, કીર્તિ, તેજ, યશ અને શ્રી—બધું જ ક્ષીણ થવા લાગ્યું।

Verse 26

विनाशकारणं मुख्यं परदारप्रधर्षणम् । सकर्णः श्रुतिहीनोऽसौ पश्यन्नंधो वदञ्जडः

વિનાશનું મુખ્ય કારણ પરસ્ત્રીનું અપમાન/અતિક્રમણ છે. તે કાન હોવા છતાં બહેરો સમાન, જોતા છતાં અંધ સમાન અને બોલતા છતાં જડ-મૂર્ખ સમાન બને છે.

Verse 27

अचेतनश्चेतनावान्मूर्खो विद्वानपि स्फुटम् । तदा भवति भूपाल पुरुषः क्षणमात्रतः

હે ભૂપાલ! ત્યારે મનુષ્ય ક્ષણમાત્રમાં—ચેતન હોવા છતાં અચેત સમાન અને વિદ્વાન હોવા છતાં સ્પષ્ટ રીતે મૂર્ખ સમાન બની જાય છે.

Verse 28

यदैव हरिणाक्षीणां गोचरं याति चक्षुषाम् । मृतस्य निरये वासो जीवतश्चेश्वराद्भयम्

જે ક્ષણે તે હરિણાક્ષી સ્ત્રીઓની નજરના ગોચરમાં આવે છે, તે ક્ષણે જ—મૃત માટે નરકવાસ અને જીવતા માટે ઈશ્વરનો ભય ઊભો થાય છે.

Verse 29

एवं लोकद्वयं हंत्री परदारप्रधर्षणा । जरामरणहीनोहमिति निश्चयमास्थितः

આ રીતે પરસ્ત્રીનું અતિક્રમણ કરીને તે બંને લોકનો સંહારક બન્યો અને ‘હું જરા-મરણથી રહિત છું’ એવા મોહમાં દૃઢ નિશ્ચયે સ્થિર થયો.

Verse 30

ऐहिकामुष्मिकभयं विहायांह ततः परम् । प्रधर्षयितुमारब्धस्तदा भूप परस्त्रियः

ઇહલોક અને પરલોકના ભયને ત્યજીને, હે રાજન, તે ત્યારથી પરસ્ત્રીઓનું અપમાન/અતિક્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 31

अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादारहितं यमः । वरप्रदानादीशस्य तदंतिकसुपाययौ । व्यजिज्ञपन्मदीयं च शंभोर्धर्मव्यतिक्रमम्

ત્યારે યમે મને મર્યાદા લંઘન કરનાર જાણીને વરદાન આપનાર ઈશ્વરના સમીપ જઈ શંભુ સમક્ષ મારી સ્થિતિ અને ધર્મભંગની વાત નિવેદન કરી।

Verse 32

यम उवाच । नाहं तवानुभावेन गुप्तस्यास्य विनिग्रहम्

યમે કહ્યું—હે પ્રભુ! તમારી મહિમાથી રક્ષિત આ વ્યક્તિને હું રોકી કે દંડ આપી શકતો નથી।

Verse 33

शक्रोमि पापिनो देव मन्नियोगेऽन्यमादिश । जगदाधारूपा हि त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः

હે દેવ! આ પાપીને હું મારા અધિકારમાં પણ વશ કરી શકતો નથી; તમે બીજાને આજ્ઞા આપો. કારણ કે, હે ઈશ્વર, તમારા દ્વારા ઘોષિત પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ જ જગતનો આધાર છે।

Verse 34

गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः । सत्यनिष्ठा इति स्वामिंस्तेषां मुख्यतमा सती

ગાયો, બ્રાહ્મણો, નિગમসহ વેદ, નિર્લોભ, દાનશીલ અને સત્યનિષ્ઠ—હે સ્વામી! એ બધામાં પતિવ્રતા સતી સર્વોત્તમ છે।

Verse 35

तास्तेन धर्षिता लुप्तं मदीयं धर्मशासनम् । वरदानप्रमत्तेन तवैव परिभूय माम्

તેણે તે સ્ત્રીઓનું અપમાન કરીને અત્યાચાર કર્યો; મારું ધર્મશાસન લુપ્તપ્રાય થયું છે. તમારા વરદાનથી મત્ત બની તેણે મને પણ તિરસ્કાર્યો છે।

Verse 36

जयदत्तेन देवेश प्रतिष्ठानाधिवासिना । इमां धर्मस्य भगवान्गिरमाकर्ण्य कोपितः । शशाप मां समानीय वेपमानं कृतांजलिम्

હે દેવેશ! પ્રતિષ્ઠાનનિવાસી જયદત્ત પાસેથી ધર્મનું આ વચન સાંભળી ભગવાન ક્રોધિત થયા; મને બોલાવી—કાંપતો, કરજોડે ઊભેલો—મને શાપ આપ્યો।

Verse 37

ईश्वर उवाच । यस्माद्दुष्टसमाचार धर्षितास्ते पतिव्रताः

ઈશ્વરે કહ્યું—“દુષ્ટ આચરણવાળા! કારણ કે તું તે પતિવ્રતા સ્ત્રીઓનું ધર્ષણ કરીને અપમાન કર્યું છે—”

Verse 38

कामार्तेन मया शप्तस्तस्मात्कूर्मः क्षणाद्भव । ततः प्रणम्य विज्ञप्तः शापतापहरो मया

“કામથી વ્યાકુળ થઈ તું મારા દ્વારા શપ્ત થયો; તેથી ક્ષણમાં કાચબો બની જા.” પછી તેણે પ્રણામ કરીને વિનંતી કરી, અને હું તે શાપના દાહને હરનાર બન્યો।

Verse 39

प्राह षष्टितमे कल्पे विशापो भविता गणः । मदीय इति संप्रोच्य जगामादर्शनं शिवः

શિવે કહ્યું—“સાઠમા કલ્પે આ ગણ શાપમુક્ત થશે.” “આ મારો છે” એમ કહી શિવ અદૃશ્ય થઈ ગયા।

Verse 40

अहं कूर्मस्तदा जातो दशयोजनविस्तृतः । समुद्रसलिले नीतस्त्वयाहं यज्ञसाधने

ત્યારે હું કાચબો બની જન્મ્યો, દસ યોજન જેટલો વિસ્તૃત; અને યજ્ઞસાધન માટે તું મને સમુદ્રના જળમાં લઈ ગયો।

Verse 41

पुरस्ताद्यायजूकेन स्मरंस्तच्च बिभेमि ते । दग्धस्त्वयाहं पृष्ठेत्र व्रणान्येतानि पश्य मे

તમે પૂર્વે કરેલા તે યજ્ઞકર્મને સ્મરીને હું આજેય ભય પામું છું. તમે મારી પીઠ પર મને દગ્ધ કર્યો હતો—મારા આ વ્રણો જુઓ.

Verse 42

चयनानि बहून्यत्र कल्पसूत्रविधानतः । पृष्ठोपरि कृतान्यासन्निंद्रद्युम्न तदा त्वया

અહીં કલ્પસૂત્રના વિધાન મુજબ અનેક ચયનો (વેદી-રચનાઓ) કરવામાં આવ્યા; હે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, ત્યારે તે તારા દ્વારા મારી પીઠ ઉપર નિર્મિત થયા હતા.

Verse 43

भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते । सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी

હે પૃથ્વીપતિ, યજ્ઞોના તાપથી પૃથ્વી ફરી સંતપ્ત થઈ. ત્યારે તેણે સર્વ તીર્થોનો સાર વહાવ્યો અને ‘મહીનદી’ નામની નદી બની.

Verse 44

तस्यां च स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो नैमित्तिके कस्मिन्नपि प्रलय आगतः

તેમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. ત્યારબાદ કોઈ એક નૈમિત્તિક સમયે પ્રલય આવ્યો.

Verse 45

प्लवमानमिदं राजन्मानसं शतयोजनम् । षट्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप

હે રાજન, આ માનસ (સર/પ્રદેશ) સો યોજન પરિમાણનું થઈ તણાતું-ડોલાતું રહે છે. હે નૃપ, પૂર્વે મારા કલ્પો છપ્પન પ્રમાણથી ગણાતા હતા.

Verse 46

व्यतीता इह चत्वारः शेषे मोक्षस्ततः परम् । एवमायुरिदं दीर्घमेवं शापाच्च कूर्मता

અહીં ચાર કાળ વીતી ગયા છે; જે શેષ છે તેમાં ત્યાર પછી મોક્ષ પ્રાપ્ત થશે. આ રીતે મારું આયુષ્ય દીર્ઘ થયું છે—અને શાપના કારણે જ આ કૂર્મભાવ આવ્યો છે.

Verse 47

ममाभूदीश्वरस्यैव सतीधर्मद्रुहो नृप । ब्रूहि किं क्रियतां शत्रोरपि ते गृहगामिनः

હે નૃપ, હું ઈશ્વરનો જ હોવા છતાં સજ્જનોના ધર્મનો દ્રોહી બની ગયો. કહો—તમારા ઘેર આવનાર શત્રુ પ્રત્યે પણ શું કરવું જોઈએ?

Verse 48

मम पृष्ठिश्चिरं भूप त्वया दग्धाग्निनाऽपुरा । अहं ज्वलंतीमिव तां पश्याम्यद्यापि सत्रिणा

હે ભૂપ, પૂર્વે તું અગ્નિથી મારી પીઠ લાંબા સમય સુધી દગ્ધ કરી હતી. યજ્ઞકર્મમાં રત હોવા છતાં આજે પણ હું તેને જાણે જ્વલંત જ જોઈ રહ્યો છું.

Verse 49

इदं विमानमायातं त्वया कस्मान्निराकृतम् । देवदूतसमायुक्तं भुंक्ष्व भोगान्निजार्जितान्

તારા માટે આવેલું આ વિમાન તું કેમ નકાર્યું? દેવદૂતોથી યુક્ત આ રથમાં બેસીને તું પોતાના પુણ્યથી કમાયેલા ભોગો ભોગવ.

Verse 50

इंद्रद्युम्न उवाच । चतुर्मुखेन तेनाहं स्वर्गान्निर्वासितः स्वयम् । विलक्ष्योन प्रयास्यामि पाताधिक्यादिदूषिते

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—તે ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) એ મને સ્વયં સ્વર્ગમાંથી નિર્વાસિત કર્યો. અપમાનિત થઈને, પતન-પ્રાધાન્ય વગેરે દોષોથી દૂષિત તે સ્થાને હું નહીં જાઉં.

Verse 51

तस्माद्विवेकवैराग्यमविद्यापापनाशनम् । आलिंग्याहं यतिष्यामि प्राप्य बोधं विमुक्तये

અતએવ હું અવిద્યા અને પાપનો નાશ કરનાર વિવેક તથા વૈરાગ્યને આલિંગન કરી, મુક્તિ માટે બોધ પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 52

तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् । तदादिश यथाऽपारपारदः कोपि मे गुरुः

આજે તમે મારા ઘેર આવી અતિથિ-સત્કાર સ્વીકાર્યો; તેથી હવે મને ઉપદેશ આપો, જેથી કોઈ ગુરુ મને આ અપાર સંસારસાગર પાર કરાવી શકે.

Verse 53

कूर्म उवाच । लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः । मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप

કૂર્મ બોલ્યા—‘લોમશ નામના એક મહામુનિ છે; તેઓ દીર્ઘાયુ—મારા કરતાં પણ વધુ. હે રાજન, મેં તેમને અગાઉ ક્યારેક કલાપ ગામમાં જોયા હતા.’

Verse 54

इंद्रद्युम्न उवाच । तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् । प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्संगतिं बुधाः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યા—‘તો આવો, આપણે બંને સાથે જ તેમની પાસે જઈએ. વિદ્વાનો કહે છે કે સત્સંગ તીર્થ કરતાં પણ વધુ પવિત્ર કરનાર છે.’

Verse 55

इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु । चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेंद्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य

તે સમયે રાજાના વચન સાંભળી તે છયે જણ ઝડપથી તે મુનિશ્રેષ્ઠ પાસે નીકળી પડ્યા. હૃદયમાં આનંદ ધારણ કરીને તેઓ દ્વિજશ્રેષ્ઠ પાસે ગયા, તેની અતિદીર્ઘ આયુષ્યનું કારણ જાણવા ઉત્સુક બની.