Adhyaya 66

Verse 1

सूत उवाच । ततस्त्रयोदशे वर्षे व्यतीते समये तदा । उपप्लवे संगतेषु सर्वराजसु पांडवाः

સૂત બોલ્યા: તેરમું વર્ષ વીતી ગયું અને નિર્ધારિત સમય આવ્યો ત્યારે, ઉપપ્લવમાં સર્વ રાજાઓ એકત્ર થયા; પાંડવો ત્યાં હાજર હતા.

Verse 2

योद्धुमागत्य संतस्थुः कुरुक्षेत्रं महारथाः । कौरवाश्चापि संतस्धुर्दुर्योधनपुरोगमाः

યુદ્ધ કરવા આવેલા મહારથીઓ કુરુક્ષેત્રમાં આવીને સ્થિર થયા. દુર્યોધનના નેતૃત્વમાં કૌરવો પણ પોતાના સ્થાનો પર ગોઠવાયા.

Verse 3

ततो भीष्मेण प्रोक्तां च नरैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः । रथातिरथसंख्यां तु राज्ञां मध्ये वचोऽब्रवीत्

પછી મનુષ્યો પાસેથી ભીષ્મે કહેલી રથ અને અતિરથોની સંખ્યા સાંભળી યુધિષ્ઠિરે રાજાઓની વચ્ચે એક વચન કહ્યું.

Verse 4

भीष्मेण विहिता कृष्ण रथातिरथवर्णना । ततो दुर्योधनोऽपृच्छदिदं स्वीयान्महारथान्

હે કૃષ્ણ! ભીષ્મે રથ અને અતિરથોની વર્ણના આ રીતે કરી. ત્યારબાદ દુર્યોધને પોતાના મહારથીઓને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

Verse 5

ससैन्यान्पांडवानेतान्हन्यात्कालेन केन कः । मासेन तु प्रतिज्ञातं भीष्मेण च कृपेण च

‘આ પાંડવોને તેમની સેનાસહિત કોણ અને કેટલા સમયમાં મારી શકશે?’ કારણ કે ભીષ્મ અને કૃપે ‘એક માસમાં’ એવી પ્રતિજ્ઞા કરી હતી.

Verse 6

पक्षं द्रोणेन चाह्नां च दशभिर्द्रौणिना रणे । षड्भिः कर्णेन च तथा सदा ममभयंकृता

‘દ્રોણ—પક્ષમાં; દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા)—રણમાં દસ દિવસમાં; અને કર્ણ—છ દિવસમાં.’ આ રીતે તેઓ સદા મને ભય પેદા કરનાર રહ્યા છે.

Verse 7

तदहं स्वांश्च पृच्छामि केन कालेन हंति कः । एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

અતએવ હું મારા જ લોકોને પૂછું છું—કોણ, કયા સમયે, તેમનો વધ કરશે? રાજાના આ વચન સાંભળી ફાલ્ગુન (અર્જુન) ઉત્તર બોલ્યો।

Verse 8

अयुक्तमेतद्भीष्माद्यैः प्रतिज्ञातं युधिष्ठिर । ततो जये च विजये निश्चयो हि मृषैव तत्

હે યુધિષ્ઠિર, ભીષ્માદિએ કરેલી આ પ્રતિજ્ઞા યોગ્ય નથી. તેથી વિજય કે પરાજય વિષે જે નિશ્ચય છે, તે ખરેખર મિથ્યાજ છે।

Verse 9

तवापि ये संति नृपाः सन्नद्धा रणसंस्थिताः । पश्यैतान्पुरुषव्याघ्रान्कालकल्पान्दुरासदान्

તારા પક્ષમાં પણ કવચધારી બની રણમાં ઊભેલા રાજાઓ છે. આ પુરુષવ્યાઘ્રોને જો—કાળ સમા પ્રચંડ, જેમને આક્રમણ કરવું અતિ દુષ્કર છે।

Verse 10

द्रुपदं च विराटं च धृष्टकेतुं च कैकयम् । सहदेवं सात्यकिं च चेकितानं च दुर्जयम्

હું દ્રુપદ અને વિરાટને, ધૃષ્ટકેતુ અને કૈકય-રાજાને, સહદેવ અને સાત્યકીને, તેમજ ચેકિતાન અને દુર્જયને પણ જોઉં છું।

Verse 11

धृष्टद्युम्नं सपुत्रं च महावीर्यं घटोत्कचम् । भीमादींश्च महेष्वासान्केशवं चापराजितम्

હું ધૃષ્ટદ્યુમ્નને તેના પુત્ર સહિત, મહાવીર્ય ઘટોત્કચને, અને ભીમ આદિ મહાધનુર્ધરોને, તેમજ અપરાજિત કેશવને પણ જોઉં છું।

Verse 12

मन्येहमेकस्त्वेतेषां हन्यात्कौरववाहिनीम् । सन्नद्धाः प्रतिदृश्यंते भीष्माद्या बहवो रथाः

મને લાગે છે કે એમમાંથી એક પણ કૌરવ-વાહિનીને સંહાર કરી શકે. છતાં સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ અનેક રથો દેખાય છે—ભીષ્મ વગેરે.

Verse 13

तेभ्यो भयं न कार्यं ते फल्गवोऽमी मृगा इव

તેમનાથી ભય ન કર; હે ફલ્ગવ, આ લોકો મૃગ સમાન છે.

Verse 14

अस्माकं धनुषां घोषैरिदानीमेव भारत । कौरवा विद्रविष्यंति सिंहत्रस्ता मृगा इव

હે ભારત, અમારા ધનુષ્યના ઘોષથી—હમણાં જ—કૌરવો સિંહથી ભયભીત મૃગોની જેમ વિખેરાઈ જશે.

Verse 15

वृद्धाद्भीष्माद्द्विजाद्वृद्धाद्द्रोणादपि कृपादपि । बालिशात्किं भयं द्रौणेः सूतपुत्राच्च दुर्मतेः

વૃદ્ધ ભીષ્મથી, વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ દ્રોણથી, અથવા કૃપથી શું ભય? અને દ્રોણપુત્ર એવા મૂર્ખથી તથા દુર્મતિ સૂતપુત્રથી પણ શું ડર?

Verse 16

अथवा चित्तनिर्वृत्यै ज्ञातुमिच्छसि भारत । शत्रूणां प्रत्यनीकेषु संधावच्छृणु मे वचः

અથવા, હે ભારત, ચિત્તની શાંતિ માટે જાણવું હોય તો—શત્રુઓના વ્યૂહોમાં ઝડપથી આગળ વધતાં મારા વચન સાંભળ.

Verse 17

एकोऽहमेव संग्रामे सर्वे तिष्ठंतु ते रथाः । एकाह्ना क्षपये सर्वान्कौरवान्सैन्यसंयुतान्

હું યુદ્ધમાં એકલો જ લડીશ; તમારા બધા રથ પાછળ રહે. હું એક જ દિવસમાં સૈન્ય સાથે તમામ કૌરવોનો નાશ કરીશ.

Verse 18

इत्यर्जुनवचः श्रुत्वा स्मयन्दामोदरोऽब्रवीत् । एवमेतद्यथा प्राह फाल्गुनोऽयं मृषा न तत्

અર્જુનનાં વચનો સાંભળીને દામોદરે સ્મિત કરતાં કહ્યું: 'ફાલ્ગુને જે કહ્યું છે તે સત્ય છે; તે મિથ્યા નથી.'

Verse 19

ततश्च शंखान्भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । निवार्य राजमध्यस्थो बर्बरीको वचोऽब्रवीत्

પછી શંખ, ભેરી અને સેંકડો નગારાંઓને રોકીને, રાજાઓની વચ્ચે ઉભેલા બર્બરીકે આ વચન કહ્યું.

Verse 20

येन तप्तं गुप्तक्षेत्रे येन देव्यः सुतोषिताः । यस्यातुलं बाहुबलं तेन चोक्तं निशम्यताम्

જેણે ગુપ્તક્ષેત્રમાં તપ કર્યું છે, જેણે દેવીઓને પ્રસન્ન કરી છે અને જેનું બાહુબળ અતુલ્ય છે, તેના દ્વારા કહેવાયેલું સાંભળો.

Verse 21

यद्ब्रवीमि वचः सत्यं शृणुध्वं तन्नराधिपाः । आत्मनो वीर्यसदृशं केवलं न तु दर्पतः

હે રાજાઓ! હું જે વચન કહું છું તે સત્ય છે, તે સાંભળો. આ કેવળ મારા પરાક્રમને અનુરૂપ છે, અહંકારથી નથી.

Verse 22

यदार्येण प्रतिज्ञातमर्जुनेन महात्मना । न मर्षयामि तद्वाक्यं कालक्षेपो महानयम्

મહાત્મા આર્ય અર્જુને જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે, તે વચન હું સહન કરતો નથી; આ તો મહાન સમયક્ષય છે.

Verse 23

सर्वे भवंतस्तिष्ठंतु सार्जुनाः सहकेशवाः । एको मुहूर्ताद्भीष्मादीन्सर्वान्नेष्ये यमक्षयम्

તમામ ભવન્તો અર્જુન અને કેશવসহ અહીં જ રહો; હું એકલો એક મુહૂર્તમાં ભીષ્માદિ સર્વને યમધામે પહોંચાડી દઈશ.

Verse 24

मयि तिष्ठति केनापि शस्त्रग्राह्यं न क्षत्रियैः । स्वधर्मशपथो वोऽस्तु मृते ग्राह्यं ततो मयि

જ્યાં સુધી હું અહીં ઊભો છું, ત્યાં સુધી કોઈ ક્ષત્રિયે શસ્ત્ર ધારણ ન કરવું. તમારો સ્વધર્મશપથ આ જ—મારો વધ થયા પછી જ મારા વિરુદ્ધ શસ્ત્ર ઉઠાવવું.

Verse 25

पश्यध्वं मे बलं बाह्वोर्देव्याराधनसंभवम् । माहात्म्यं गुप्तक्षेत्रस्य तथा भक्तिं च पांडुषु

દેવીની આરાધનાથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું ભુજબળ જુઓ; ગુપ્તક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય પણ જુઓ અને પાંડુપુત્રો પ્રત્યે મારી ભક્તિ પણ જુઓ.

Verse 26

पश्यध्वं मे धनुर्घोरं तूणीरावक्षयौ तथा । खड्गं च देव्या यद्दत्तं ततो वच्मि वचस्त्विदम्

મારું આ ઘોર ધનુષ્ય જુઓ અને આ અક્ષય તૂણીરો પણ; દેવી દ્વારા અપાયેલો આ ખડ્ગ પણ જુઓ—એથી હું આ વચન કહું છું.

Verse 27

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षत्रिया विस्मयं ययुः । अर्जुनश्च कटाक्षेपे लज्जितः कृष्णमैक्षत

તેના વચન સાંભળીને ક્ષત્રિયો આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. અને કટાક્ષોથી લજ્જિત અર્જુને શ્રીકૃષ્ણ તરફ નજર કરી.

Verse 28

तमाह ललितं कृष्णः फाल्गुनं परमं वचः । आत्मौपयिकमेवेदं भैमि पुत्रोऽभ्यभाषत

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે ફાલ્ગુન (અર્જુન)ને કોમળ રીતે ઉત્તમ વચન કહ્યાં. ભૈમીપુત્રે કહ્યું—“આ વાણી તો માત્ર પોતાના હિત માટે જ છે.”

Verse 29

नवकोटियुतोऽनेन पलाशी निहतः पुरा । क्षणादेव च पाताले श्रूयते महदद्भुतम्

પૂર્વે તેણે નવ કોટિ સાથેના પલાશીનો વધ કર્યો; અને ક્ષણમાત્રમાં તેને પાતાળમાં પાડી દીધો—આ મહા અદ્ભુત તરીકે સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 30

पुनः प्रक्ष्यामदे त्वेनं क्वेनोपायेन कौरवान् । मुहूर्ताद्धंसि ब्रूहीति पृच्छयतां चाह तं जयः

પછી તેમણે તેને ફરી પૂછ્યું—“કયા ઉપાયથી તું મુહૂર્તમાત્રમાં કૌરવોનો નાશ કરશ? કહો!”—એમ પૂછતાં જ જયે તેને કહ્યું.

Verse 31

ततः स्मरन्यादवेंद्रो भैमिपुत्रमभाषत

ત્યારે યદુવેન્દ્ર (શ્રીકૃષ્ણ) સ્મરણ કરીને ભીમપુત્રને બોલ્યા.

Verse 32

भीप्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णदुर्योधनादिभिः । गुप्तां त्र्यंबकदुर्जेयां सेनां हंसि कथं क्षणात्

ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, દ્રૌણિ, કર્ણ, દુર્યોધન આદિ દ્વારા રક્ષિત—ત્ર્યંબક (શિવ) માટે પણ દુર્જેય ગણાતી તે સેના તું ક્ષણમાં કેવી રીતે સંહારશે?

Verse 33

अयं महान्विस्मयस्ते वचसो भैमिनंदन । संभूतः सर्वराज्ञां च फाल्गुनस्य च धीमतः

હે ભૈમિનંદન! તારા વચનોથી મહાન આશ્ચર્ય ઊપજ્યું છે—બધા રાજાઓમાં અને ધીમાન ફાલ્ગુન (અર્જુન) માં પણ।

Verse 34

तद्ब्रूहि केनोपायेन मुहूर्ताद्धंसि कौरवान् । उपायवीर्यं ते ज्ञात्वा मंस्यामो वयमप्युत

અતએવ કહો—કયા ઉપાયથી તું એક મુહૂર્તમાં કૌરવોનો સંહાર કરશે? તારા ઉપાયનું બળ જાણી અમે પણ નિર્ણય કરીશું।

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन सर्वभूतेश्वरेण च । सिंहवक्षाः पर्वताभो नानाभूषणभूषितः

સૂત બોલ્યા—સર્વભૂતેશ્વર વાસુદેવે એમ કહ્યે ત્યારે તે—સિંહવક્ષ, પર્વતસમાન દેહવાળો, નાનાંભૂષણોથી અલંકૃત—(આગળ આવી) ઊભો રહ્યો।

Verse 36

घटास्यो घटहासश्च ऊर्ध्वकेशोऽतिदीप्ति मान् । विद्युदक्षो वायुजवो यश्चेच्छेन्नाशयेज्जगत्

ઘટ જેવી મુખાકૃતિ, ઘટ જેવી હાસ્યધ્વનિ; ઊર્ધ્વકેશ, અત્યંત તેજસ્વી; વિદ્યુત સમ આંખો, વાયુવેગી—ઇચ્છે તો જગતનો પણ નાશ કરી શકે એવો।

Verse 37

देवीदत्तातुलबलो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । यदि वो मानसं वीरा उपायस्य प्रदर्शने

દેવીદત્ત અતુલ બળવાળો બર્બરીક બોલ્યો— “હે વીરો, જો તમારાં મન ઉપાય દર્શન માટે સ્થિર હોય…”

Verse 38

तदहं दर्शयाम्येष पश्यध्वं सहकेशवाः । इत्युक्त्वा धनुरारोप्य संदधे विशिखं त्वरन् । निःशल्यं चापि संपूर्णं सिंदूराभेण भस्मना

“તો હું જ બતાવું છું—કેશવসহ તમે જુઓ!” એમ કહી તેણે ત્વરાથી ધનુષ્ય ચઢાવી બાણ સંધ્યું; તે બાણ નિષ્કંટક, સંપૂર્ણ, અને સિંદૂરવર્ણ ભસ્મથી પ્રભાવિત હતું।

Verse 39

आकर्णमाकृप्य च तं मुमोच मुखादथोद्भूतमभूच्च भस्म

તેણે બાણને કાન સુધી ખેંચી છોડ્યું; અને તરત જ તેના મુખમાંથી ભસ્મનો ઉદ્ગાર ફાટી નીકળ્યો।

Verse 40

सेनाद्वये तच्च पपात शीघ्रं यस्यैव यत्रास्ति च मृत्युमर्म । सर्वरोमसु भीष्मस्य कंठे राधेयद्रोणयोः

તે દીપ્ત ચિહ્ન બંને સેનાઓ પર ઝડપથી પડ્યું—જેનાં જ્યાં મૃત્યુમર્મ હતું ત્યાં જ: ભીષ્મના સર્વ રોમ પર, અને રાધેય (કર્ણ) તથા દ્રોણના કંઠ પર।

Verse 41

ऊरौ दुर्योधनस्यापि शल्यस्यापि च वक्षसि । कंठे च शकुनेर्दीप्तं भगदत्तस्य चापतत्

તે દીપ્ત ચિહ્ન દુર્યોધનની જાંઘ પર, શલ્યના વક્ષ પર, શકુનિના કંઠ પર પડ્યું; અને એ જ તેજસ્વી ચિહ્ન ભગદત્ત પર પણ આવી પડ્યું।

Verse 42

कृष्णस्य पादतल लके कंठे द्रुपदमत्स्ययोः । शिखंडिनस्तथा कट्यां कंठे सेनापतेस्तथा

કૃષ્ણના પાદતળે તે પડ્યું; દ્રુપદ અને મત્સ્યરાજના કંઠે. શિખંડીની કમરે તથા સેનાપતિના પણ કંઠે તે પડ્યું.

Verse 43

पपात रक्तं तद्भस्म यत्र येषां च मर्म च । केवलं चैव पांडूनां कृपद्रोण्योश्च नास्पृशत

જેનાં જ્યાં જ્યાં મર્મસ્થાન હતું ત્યાં જ તે રક્તવર્ણ ભસ્મ પડ્યું. પરંતુ પાંડવોને તે જરા પણ સ્પર્શ્યું નહીં; કૃપ અને દ્રોણને પણ નહીં.

Verse 44

इति कृत्वा ततो भूयो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । दृष्टं भवद्भिरेवं यन्मया मर्म निरीक्षितम्

એમ કરીને પછી બર્બરીકે ફરી કહ્યું— “મેં મર્મસ્થાનો કેવી રીતે નિરીક્ષ્યાં તે તમે હવે આ રીતે જોઈ લીધું છે.”

Verse 45

अधुना पातयिष्यामि मर्मस्वेषां शिताञ्छरान् । देवीदत्तानमोघाख्यान्यैर्मरिष्यंत्यमी क्षणात्

હવે હું તેમના મર્મસ્થાનો પર તીક્ષ્ણ બાણો પાડીશ— દેવીદત્ત, ‘અમોઘ’ નામે પ્રસિદ્ધ— જેના વડે આ લોકો ક્ષણમાં મરી જશે.

Verse 46

शपथा वः स्वधर्मस्य शस्त्रं ग्राह्यं न वः क्वचित् । मुहूर्तात्पातयिष्यामि शत्रूनेताञ्छितैः शरैः

તમારા સ્વધર્મની શપથ— ક્યાંય પણ શસ્ત્ર ન ધારણ કરશો નહીં. એક મુહૂર્તમાં હું આ શત્રુઓને તીક્ષ્ણ બાણોથી પાડી દઈશ.

Verse 47

ततो विस्मितचित्तानां युधिष्ठिरपुरोगिणाम् । आसीन्निनादः सुमहान्साधुसाध्विति शंस ताम्

ત્યારે આશ્ચર્યચિત્ત યુધિષ્ઠિરાદિ સૌમાં “સાધુ! સાધુ!” કહી તેની પ્રશંસા કરતો અતિ મહાન જયઘોષ ઊઠ્યો।

Verse 48

वासुदेवश्च संक्रुद्धश्चक्रेण निशितेन च । एवं ब्रुवत एवास्य शिरश्छित्त्वा न्यपातयत्

પરંતુ ક્રોધિત વાસુદેવે પોતાના તીક્ષ્ણ ચક્રથી—તે એમ બોલતો જ હતો ત્યારે—તેનું શિર કાપી નીચે પાડી દીધું।

Verse 49

ततः क्षणात्सर्वमासीदाविग्रं राजमं डलम् । व्यलोकयन्केशवं ते विस्मिताश्चाभवन्भृशम्

પછી ક્ષણમાં જ સમગ્ર રાજસભા નિર્વિઘ્ન અને નિઃશબ્દ બની ગઈ. કેશવને જોઈ તેઓ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા।

Verse 50

किमेतदिति प्राहुश्च बर्बरीकः कुतो हतः । पांडवाश्चापि मुमुचुरश्रूणि सहपार्थिवाः

તેઓ બોલ્યા, “આ શું થયું? બર્બરીક ક્યાંથી મારાયો?” પાંડવો પણ સમવેત રાજાઓ સાથે આંસુ વહાવવા લાગ્યા।

Verse 51

हाहा पुत्रेति च गृणन्प्रस्खलंश्च पदेपदे । घटोत्कचोऽपतद्दीनः पुत्रोपरि विमूर्छितः

“હાહા પુત્ર!” કહી વિલાપ કરતો, પગલે પગલે લથડાતો, દીન ઘટોત્કચ પોતાના પુત્ર પર પડી ગયો અને મૂર્છિત થયો।

Verse 52

एतस्मिन्नंतरे देव्यश्चतुर्दश समाययुः

એ જ ક્ષણે ચૌદ દેવીઓ એકસાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યાં.

Verse 53

सिद्धांबिका क्रोडमाता कपाली तारा सुवर्णा च त्रिलोकजेत्री । भाणेश्वरी चर्चिका चैकवीरा योगेश्वरी चंडिका त्रैपुरा च

તેઓ સિદ્ધાંબિકા, ક્રોડમાતા, કપાલી, તારા, સુવર્ણા અને ત્રિલોકજેત્રી; ભાણેશ્વરી, ચર્ચિકા, એકવીરા, યોગેશ્વરી, ચંડિકા અને ત્રૈપુરા હતા.

Verse 54

भूतांबिका हरसिद्धिस्तथामूः संप्राप्य तस्थुर्नृपविस्मयंकराः । श्रीचंडिकाऽश्वास्य ततौ घटोत्कचं प्रोवाच वाक्यं महता स्वरेण

ભૂતાંબિકા, હરસિદ્ધિ વગેરે દેવીઓ આવીને ત્યાં ઊભી રહી; રાજાઓ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. ત્યારબાદ શ્રીચંડિકાએ ઘટોત્કચને સાંત્વના આપી, મહાન સ્વરે વચન કહ્યું.

Verse 55

शृणुध्वं पार्थिवाः सर्वे कृष्णेन विदितात्मना । हेतुना येन निहतो बर्बरीको महाबलः

હે રાજાઓ, તમે સૌ સાંભળો—આત્મજ્ઞ કૃષ્ણે જે કારણથી મહાબલી બર્બરીકનો વધ કરાવ્યો.

Verse 56

मेरुमूर्ध्नि पुरा पृथ्वी समवेतान्दिवौकसः । भाराक्रांता जगादैतान्भारोऽप ह्रियतां हि मे

પ્રાચીન કાળે મેરુશિખર પર, ભારથી દબાયેલી પૃથ્વીએ એકત્ર થયેલા દેવોને કહ્યું—“મારો ભાર નિશ્ચયે દૂર કરવામાં આવે.”

Verse 57

ततो ब्रह्मा प्राह विष्णुं भगवंस्त्वमिदं शृणु । देवास्त्वानुगमिष्यंति भारं हर भुवः प्रभो

ત્યારે બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું— “હે ભગવન્, આ સાંભળો. દેવો તમારું અનુસરણ કરશે; હે પ્રભુ, પૃથ્વીનો ભાર હરો.”

Verse 58

ततस्तथेति तन्मेने वचनं विष्णुरव्ययः । एतस्मिन्नंतरे बाहुमुद्धृत्योच्चैरभाषत

પછી અવ્યય વિષ્ણુએ ‘તથાસ્તુ’ એમ માની તે વચન સ્વીકાર્યું. એ વચ્ચે ભુજા ઊંચી કરીને તેમણે ઉંચા સ્વરે કહ્યું.

Verse 59

सूर्यवर्चेति यक्षेंद्रश्चतुराशीतिकोटिपः । किमर्थं मानुषे लोके भवद्भिर्जन्म कार्यते

યક્ષોના અધિપતિ—ચોર્યાસી કરોડોના નાયક—સૂર્યવર્ચાને કહ્યું, “તમારે માનુષ્યલોકમાં જન્મ લેવાનો હેતુ શું છે?”

Verse 60

मयि तिष्ठति दोषाणामनेकानां महास्पदे । सर्वे भवंतो मोदंतु स्वर्गेषु सह विष्णुना

હું અનેક દોષોના મહા આશ્રયરૂપે અહીં સ્થિત છું; તેથી તમે સૌ વિષ્ણુ સાથે સ્વર્ગોમાં આનંદ કરો.

Verse 61

अहमेकोऽवतीर्यैतान्हनिष्यामि भुवो भरान् । स्वधर्मशपथा वो वै संति चेज्जन्म प्राप्स्यथ

હું એકલો અવતરીને પૃથ્વીના આ ભારનો સંહાર કરીશ. જો તમારા સ્વધર્મના શપથ અડગ હોય, તો તમે નિશ્ચયે જન્મ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 62

इत्युक्तवचने ब्रह्मा क्रुद्धस्तं समभाषत । दुर्मते सर्वदेवानामविषह्यं महाभरम्

જ્યારે આવા વચનો બોલાયા, ત્યારે બ્રહ્માએ ક્રોધિત થઈને તેને કહ્યું: "હે દુર્મતિ! આ મહાભાર સર્વ દેવો માટે પણ અસહ્ય છે."

Verse 63

स्वसाध्यं ब्रूषे मोहात्त्वं शापयोग्योऽसि बालिश । देशकालोचितं स्वीयं परस्य च बलं हृदा

"મોહને કારણે તું આને તારા માટે સાધ્ય ગણાવે છે, હે મૂર્ખ! તું શાપને યોગ્ય છે. દેશ, કાળ, પોતાની અને બીજાની શક્તિનો હૃદયમાં વિચાર કર."

Verse 64

अविचार्यैव प्रभुषु वक्ति सोऽर्हति दंडनम् । तस्माद्भूभारहरणे युद्धस्योपक्रमे सति

"જે વિચાર્યા વિના જ પ્રભુઓ સામે બોલે છે, તે દંડને પાત્ર છે. તેથી, પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા માટે યુદ્ધનો આરંભ થતાં—"

Verse 65

शरीरनाशं कृष्णात्त्वमवाप्स्यसि न संशयः । एवं शप्तो ब्रह्मणाऽसौ विष्णुमेतदयाचत

"શ્રીકૃષ્ણના હાથે તારો દેહનાશ થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી." બ્રહ્મા દ્વારા આ રીતે શાપિત થયા પછી, તેણે વિષ્ણુ પાસે આ યાચના કરી.

Verse 66

यद्येवं भविता नाशस्तदेकं देव प्रार्थये । जन्मप्रभृति मे देहि मतिं सर्वार्थसाधनीम्

"હે દેવ! જો આ રીતે જ નાશ થવાનો હોય, તો હું એક પ્રાર્થના કરું છું. જન્મથી જ મને સર્વ અર્થ સિદ્ધ કરનારી બુદ્ધિ આપો."

Verse 67

ततस्तथेति तं प्राह केशवो देवसंसदि । शिरस्ते पूजयिष्यंति देव्याः पूज्यो भविष्यसि

ત્યારે દેવસભામાં કેશવે તેને કહ્યું—“તથાસ્તુ।” “દેવી તારો શિર પૂજશે, અને તું દેવી માટે પૂજ્ય બનશે।”

Verse 68

इत्युक्त्वा चावतीर्णोऽसौ सह देवैर्हरिस्तदा । हरिर्नाम स कृष्णोऽसौ भवंतस्ते तथा सुराः

આમ કહી હરિ ત્યારે દેવતાઓ સાથે અવતર્યા। એ જ કૃષ્ણ ‘હરિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા; અને તમે પણ એ જ રીતે સૂર બની અવતર્યા।

Verse 69

सूर्यवर्चाः स चायं हि निहतो भैमिपुत्रकः । प्राक्छापं ब्रह्मणः स्मृत्वा हतोनेन महात्मना । तस्माद्दोषो न कृष्णेऽस्मिन्द्रष्टव्यः सर्वभू मिपैः

સૂર્યસમાન તેજવાળો એ ભીમનો પુત્ર નિશ્ચયે મારાયો છે. બ્રહ્માના પૂર્વ શાપને સ્મરી આ મહાત્મા કૃષ્ણે તેને પાડી દીધો. તેથી પૃથ્વીના સર્વ રાજાઓએ આ કૃષ્ણમાં દોષ ન જોવો જોઈએ.

Verse 70

श्रीकृष्ण उवाच । यदुक्तं भूमिपा देव्या तत्तथैव न संशयः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—“હે ભૂમિપતિ, દેવી જે કહ્યું છે તે એમ જ છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।”

Verse 71

यद्येनमधुना नैव हन्यां ब्रह्मवचोऽन्यथा । ततो भवेदिति स्मृत्वा मयासौ विनिपातितः

“જો હું તેને અત્યારે ન મારું, તો બ્રહ્માનું વચન અન્યથા (અસત્ય) થઈ જાય. આગળ શું થશે તે સ્મરી મેં તેને પાડી દીધો.”

Verse 72

गुप्तक्षेत्रे मयैवाऽसौ नियुक्तो देव्यनुस्मृतौ । पूर्वं दत्तं वरं स्वीयं स्मरता देवसंसदि

ગુપ્તક્ષેત્રમાં મેં જાતે જ તેને દેવીસ્મરણ માટે નિયુક્ત કર્યો. દેવસભામાં અગાઉ આપેલા પોતાના વરને સ્મરી તેણે તે મુજબ આચરણ કર્યું.

Verse 73

इत्युक्ते चंडिका देवी तदा भक्तशिरस्त्विदम् । अभ्युक्ष्य सुधया शीघ्रमजरं चामरं व्यधात्

આવું કહેવાતાં ચંડિકા દેવીએ તરત જ તે ભક્તના મસ્તક પર અમૃત છાંટ્યું અને તેને અજર તથા અમર બનાવી દીધું.

Verse 74

यथा राहुशिरस्तद्वत्तच्छिरः प्रणनाम तान् । उवाच च दिदृक्षामि युद्धं तदनुमन्यताम्

રાહુના મસ્તકની જેમ તે મસ્તકે પણ તેમને પ્રણામ કરી કહ્યું—“મને યુદ્ધ જોવું છે; કૃપા કરીને મંજૂરી આપો.”

Verse 75

ततः कृष्णो वचः प्राह मेघगंभीरवाक्प्रभुः । यावन्मही सनक्षत्रा यावच्चंद्रदिवाकरौ

પછી મેઘગંભીર વાણીવાળા પ્રભુ કૃષ્ણ બોલ્યા—“જ્યાં સુધી નક્ષત્રો સહિત પૃથ્વી ટકી રહેશે, અને જ્યાં સુધી ચંદ્ર તથા સૂર્ય રહેશે…”

Verse 76

तावत्त्वं सर्वलोकानां वत्स पूज्यो भविष्यसि । देवीलोकेषु सर्वेषु देवीवद्विचरिष्यसि

“એટલા સમય સુધી, વત્સ, તું સર્વ લોકોમાં પૂજનીય રહેશે; અને દેવીના સર્વ લોકોમાં દેવી સમાન વિહાર કરશ.”

Verse 77

स्वभक्तानां च लोकेषु देवीनां दास्यसे स्थितिम् । बालानां ये भविष्यंति वातपित्तकफोद्भवाः । पिटकास्ताः सुखेनैव शामयिष्यसि पूजनात्

પોતાના ભક્તોના લોકોમાં તથા દેવીઓના લોકોમાં તું કલ્યાણ અને ક્ષેમ આપશે. બાળકોમાં વાત‑પિત્ત‑કફથી ઉત્પન્ન થતા ફોડા તારી પૂજાથી સહેલાઈથી શાંત થઈ જશે.

Verse 78

इदं च शृंगमारुह्य पश्य युद्धं यथा भवेत्

આ શિખર પર ચઢીને યુદ્ધ જેમ બને તેમ જોઈ લે.

Verse 79

धावंतः कौरवास्त्वस्मान्वयं यामस्त्वमूनिति । इत्युक्ते वासुदेवेन देव्योऽथांबरमाविशन्

કૌરવો અમારી તરફ ધસી આવે છે; અમે તેમની સામે જઈશું—તું આ લોકોને (સંભાળ). એમ વાસુદેવે કહ્યે પછી દેવીઓ ત્યારે આકાશમાં પ્રવેશી ગઈं.

Verse 80

बर्बरीकशिरश्चैव गिरिशृंगमवाप्य तत् । देहस्य भूमिसंस्काराश्चाभवच्छिरसो नहि । ततो युद्धं महदभूत्कुरुपांडवसेनयोः

બર્બરીકનું મસ્તક તે પર્વતશિખર પર પહોંચી ગયું. તેના દેહના ભૂમિસંસ્કાર (અંત્યક્રિયા) થયા, પરંતુ મસ્તકના નહીં. ત્યારબાદ કુરુ અને પાંડવ સેનાઓ વચ્ચે મહાયુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 81

अष्टादशाहेन हता ये च द्रोणवृषादयः । दुर्योधने हते क्रूरे अष्टादशदिनात्यये

દ્રોણ, વૃષ વગેરે જે હતા, તેઓ અઢાર દિવસમાં જ હણાયા. અને ક્રૂર દુર્યોધન હણાયો ત્યારે—અઢાર દિવસ પૂર્ણ થતાં—(યુદ્ધનો અંત આવ્યો).

Verse 82

युधिष्ठिरो ज्ञातिमध्ये गोविंदं समभाषत । पुरुषोत्तम संग्रामममुं संतारिता वयम्

યુધિષ્ઠિરે સ્વજનોની વચ્ચે ગોવિંદને કહ્યું— “હે પુરુષોત્તમ, આપના દ્વારા જ અમે આ યુદ્ધ-સમુદ્ર પાર થયા છીએ।”

Verse 83

त्वयैव नाथेन हरे नमस्ते पुरुषोत्तम । श्रुत्वा तस्यापि सासूयमिदं भीमो वचोऽब्रवीत्

“હે હરિ, આપ જ અમારા નાથ—આપને નમસ્કાર, હે પુરુષોત્તમ!” એ પણ સાંભળી ઈર્ષ્યાથી ભરેલો ભીમ આ વચન બોલ્યો।

Verse 84

येन ध्वस्ता धार्तराष्ट्रास्तं निराकृत्य मां नृप । पुरुषोत्तमं कृष्णमिति ब्रवीषि किमु मूढवत्

“હે રાજા, જેમના દ્વારા ધાર્તરાષ્ટ્રો ધ્વસ્ત થયા, તે મને બાજુ પર રાખીને તું કૃષ્ણને ‘પુરુષોત્તમ’ કેમ કહે છે—મૂઢની જેમ?”

Verse 85

धृष्टद्युम्नं फाल्गुनं च सात्यकिं मां च पांडव । निराकृत्य ब्रवीष्येव सूतं धिक्त्वा युधिष्ठिर

“હે પાંડવ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, ફાલ્ગુન, સાત્યકી અને મને અવગણીને તું જાણે માત્ર સારથીને જ સર્વસ્વ માને છે—ધિક્ તને, યુધિષ્ઠિર!”

Verse 86

अर्जुन उवाच । मैवं मैवं ब्रूहि भीम न त्वं वेत्सि जनार्दनम् । न मया न त्वया पार्थ नान्येनाप्यरयो हताः

અર્જુને કહ્યું— “ભીમ, આવું ન બોલ, આવું ન બોલ. તું જનાર્દનને યથાર્થ રીતે જાણતો નથી. હે પાર્થ, શત્રુઓ ન મારા દ્વારા મારાયા, ન તારા દ્વારા, ન અન્ય કોઈ દ્વારા પણ।”

Verse 87

अहं हि सर्वदाग्रस्थं नरं पश्यामि संयुगे । निघ्नंतं शात्रवांस्तत्र न जाने कोऽप्यसाविति

હું તો સદા યુદ્ધમાં અગ્રપંક્તિમાં ઊભેલા એક પુરુષને જોઉં છું. તે ત્યાં શત્રુઓનો સંહાર કરે છે; પરંતુ એ કોણ છે—મને ખબર નથી.

Verse 88

भीम उवाच । विभ्रांतोऽसि ध्रुवं पार्थ नात्र हंता नरोऽपरः । अथ चेदस्ति त्वत्पौत्रमुच्चस्थं वच्मि हंत कः

ભીમ બોલ્યો—પાર્થ, તું નિશ્ચયે ભ્રમિત થયો છે; અહીં સંહારક તરીકે બીજો ‘નર’ નથી. છતાં જો કોઈ હોય તો હું કહું છું—એ ઉચ્ચસ્થ કોણ છે? શું એ તારો પૌત્ર છે?

Verse 89

उपसृत्य ततो भीमो बर्बरीकमपृच्छत । ब्रूह्येते केन निहता धार्तराष्ट्रा हि शत्रवः

પછી ભીમ નજીક જઈ બર્બરીકને પૂછ્યું—કહો, આ ધાર્તરાષ્ટ્ર શત્રુઓ કોના દ્વારા નિહત થયા?

Verse 90

बर्बरीक उवाच । एको मया पुमान्दृष्टो युध्यमानः परैः सह । सव्यतः पंचवक्त्रः स दक्षिणे चैकवक्त्रतः

બર્બરીક બોલ્યો—મેં એક જ પુરુષને અનેક વિરોધીઓ સાથે યુદ્ધ કરતાં જોયો. તેની ડાબી બાજુએ તે પંચમુખ હતો અને જમણી બાજુએ એકમુખ.

Verse 91

सव्यतो दशहस्तश्च धृतशूलाद्युदायुधः । दक्षिणे च चतुर्हस्तो धृतचक्राद्युदायुधः

ડાબી બાજુએ તે દશભુજ હતો, ત્રિશૂલ વગેરે ઉંચા કરેલા આયુધો ધારણ કરતો; અને જમણી બાજુએ તે ચતુર્ભુજ હતો, ચક્ર વગેરે ઉંચા કરેલા આયુધો ધારણ કરતો.

Verse 92

सव्यतश्च जटाधारी दक्षिणे मुकुटोच्चयः । सव्यतो भस्मधारी च दक्षिणे धृतचंदनः

ડાબી બાજુએ તેઓ જટાધારી હતા અને જમણી બાજુએ ઊંચો મુકુટ ધારણ કર્યો હતો. ડાબી બાજુએ ભસ્મલિપ્ત અને જમણી બાજુએ ચંદનથી અલંકૃત હતા।

Verse 93

सव्यतश्चंद्रधारी च दक्षिणे कौस्तुभद्युतिः । ममापि तद्दर्शनतो महद्भयमजायत

ડાબી બાજુએ તેઓ ચંદ્રધારી હતા અને જમણી બાજુએ કૌસ્તુભમણિના તેજથી ઝળહળતા હતા. તે દર્શનથી મને પણ મહાભય ઉપજ્યું।

Verse 94

ईदृशो मे नरो दृष्टो न चान्यो यो जघान तान् । इत्युक्ते पुष्पवर्षं तु खादासीत्सुमहाप्रभम्

આવો પુરુષ મેં ક્યારેય જોયો નથી, અને તેમને પરાજિત કરનાર બીજો કોઈ નથી. એમ કહતાં જ આકાશમાંથી મહાપ્રભાથી દીપ્ત પુષ્પવર્ષા વરસી।

Verse 95

सस्वनुर्देववाद्यानि साधुसाध्विति वै जगुः । विस्मिताः पांडवाश्चासन्प्रणेमुः पुरुषोत्तमम्

દેવવાદ્યો ગુંજી ઊઠ્યાં અને તેઓ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી ગાવા લાગ્યા. પાંડવો વિસ્મિત થઈ પુરુષોત્તમને પ્રણામ કર્યા।

Verse 96

विलक्षश्चाभवद्भीमो निश्वासांश्चाप्यमुंचत । तं ततः केशवः स्वामी समादाय करे दृढे

ભીમ ગભરાઈ ગયો અને ભારે શ્વાસો છોડવા લાગ્યો. ત્યારે સ્વામી કેશવે તેનો હાથ દૃઢપણે પકડી તેને સંભાળ્યો।

Verse 97

कुरुशार्दूल एहीति प्रोच्य सस्मार काश्यपिम् । आरुह्य गरुडं पश्चात्स्मृतमात्रमुपस्थितम्

“હે કુરુશાર્દૂલ, આવ” એમ કહી તેણે કાશ્યપીનું સ્મરણ કર્યું. પછી સ્મરણમાત્રે ઉપસ્થિત થયેલા ગરુડ પર આરુઢ થઈ આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 98

भीमेन सहितो व्योम्नि प्रयातो दक्षिणां दिशम् । ततोऽर्णवमतीत्यैव सुवेलं च महागिरिम्

ભીમ સાથે તે આકાશમાર્ગે દક્ષિણ દિશામાં ગયો. ત્યારબાદ સમુદ્ર પાર કરીને મહાગિરિ સુવેલ પર્વતને પણ વટાવી ગયો.

Verse 99

लंकासमीपे दृष्ट्वैव सरः कृष्णोऽब्रवीद्वचः । कुरुशार्दूल पश्येदं सरो द्वादशयोजनम्

લંકા નજીક સરોવર દેખાતાં જ કૃષ્ણ બોલ્યા—“હે કુરુશાર્દૂલ, આ સરોવર જો; તેનો વિસ્તાર બાર યોજન છે.”

Verse 100

यदि शूरोऽसि तच्छीघ्रमानयास्यतलान्मृदम् । इत्युक्तो गरुडाच्छीघ्रं न्यपतत्तज्जले बली

“જો તું શૂર છે તો તરત આ સરોવરનાં તળમાંથી માટી લાવી દે.” એમ કહતાં જ તે બલવાન ગરુડ પરથી ઝડપથી કૂદી તે જળમાં પડ્યો.

Verse 101

योजनं वायुजवाद्गच्छन्नधो नांतमपश्यत । ततो भीमो विनिःसृत्य भग्नवीर्योऽभ्यभाषत

પવનના વેગે એક યોજન નીચે ઉતર્યો છતાં તેને અંત દેખાયો નહીં. ત્યારબાદ ભીમ બહાર આવ્યો; તેની શૌર્યગર્વતા ભંગ થઈ ગઈ હતી અને તે બોલ્યો.

Verse 102

अगाधमेतत्सुमहत्सरः कैश्चिन्महाबलैः । अहं खादितुमारब्धः कथंचिच्चापि निर्गतः

આ અતિ વિશાળ સરોવર અગાધ છે અને કેટલાક મહાબલવાન સત્તાઓ દ્વારા રક્ષિત છે. મને પકડીને ગળી જવા લાગ્યા હતા; કોઈ રીતે હું બચીને બહાર નીકળી આવ્યો.

Verse 103

एवमुक्तो हसन्कृष्ण उच्चिक्षेप महत्सरः । स्वेनांगुष्ठेन तेजस्वी तदर्धार्धमजायत

એવું સાંભળીને શ્રીકૃષ્ણ હસ્યા; તેજસ્વી બની પોતાના અંગૂઠાથી તે મહાસરોવર ઊંચક્યું, અને તે પૂર્વ પરિમાણનો નાનો અંશ બની ગયો.

Verse 104

तदृष्ट्वा विस्मितः प्राह किमिदं कृष्ण ब्रूहि मे

તે જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થઈ બોલ્યો—“આ શું છે, હે કૃષ્ણ? મને કહો.”

Verse 105

श्रीकृष्ण उवाच । कुम्भकर्ण इति ख्यातः पूर्वमासीन्निशाचरः । रामबाणहतस्याभूच्छिरश्छिन्नं सुदुर्मतेः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—“પૂર્વે કુંભકર્ણ નામે પ્રસિદ્ધ એક નિશાચર હતો. રામના બાણોથી તે દુર્મતિ હણાયો ત્યારે તેનું શિર કપાઈ ગયું.”

Verse 106

शिरसस्तस्य तालुक्यखंडमेतद्वृकोदर । योजनद्वादशायामं मृदु क्षिप्तं विचूर्णितम्

“હે વૃકોદર, આ તેના શિરના તાલુનો ખંડ છે—બાર યોજન લાંબો—નરમ પડી નીચે ફેંકાયો અને ચૂરચૂર થયો.”

Verse 107

विधृतस्त्वं च यैस्ते तु सरोगेयाभिधाः सुराः । त्रिकूटस्य शिला भिश्च चूर्णिता ये च कोटिशः

સરોગેય નામના દેવોએ તને અટકાવ્યો; અને ત્રિકૂટ પર્વતના અસંખ્ય શિલાખંડો પણ ચુરચુર થઈ ગયા।

Verse 108

एते हि विश्वरिपवो निहताः स्युरुपायतः । गच्छामः पांडवान्भीम द्रौणिर्हि त्वरते दृढम्

આ ઉપાયથી જગતના આ શત્રુઓ નિશ્ચયે સંહાર પામશે. હે ભીમ, ચાલો પાંડવો પાસે; દ્રૌણિ દૃઢ નિશ્ચયથી ત્વરિત આગળ વધે છે।

Verse 109

ततो भीमः प्रणम्याह मनोवाक्कायवृद्धिभिः । कृतमाजन्मतः सव कुकृतं क्षम केशव

ત્યારે ભીમે પ્રણામ કરીને કહ્યું—હે કેશવ, જન્મથી મન, વાણી અને કાયાથી મેં કરેલા સર્વ કુકર્મોને ક્ષમા કરશો।

Verse 110

पुरुषोत्तम भवान्नाथ बालिशस्य प्रसीद मे । ततः क्षांतमिति प्रोच्य भीमेन सहितो हरिः

હે પુરુષોત્તમ, તમે જ મારા નાથ છો; હું બાલિશ અને અજ્ઞ છું, મારે પર પ્રસન્ન થાઓ. ત્યારે ભીમ સાથે હરિએ કહ્યું—“ક્ષમા કરેલ છે.”

Verse 111

रणाजिरं भूय एत्य बर्बरीकं वचोऽब्रवीत् । चरन्नेवं सुहृदय सर्वलोकेषु नित्यशः

પછી ફરી રણભૂમિમાં આવી તેણે બર્બરીકને કહ્યું—“હે સુહૃદય, આ રીતે નિત્ય સર્વ લોકોમાં વિહાર કર.”

Verse 112

पूजितः सर्वलोकैस्त्वं यच्छंस्तेषां वरान्वृतान् । गुप्तक्षेत्रं च न त्याज्यं सर्वक्षेत्रोत्तमोत्तमम्

સર્વ લોકોથી પૂજિત થઈને તું યાચકોને તેમના ઇચ્છિત વરો આપશે. અને ગુપ્તક્ષેત્રને કદી ત્યજીશ નહિ—તે સર્વ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં પરમ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 113

देहिस्थल्यां तथा वासी क्षमस्व दुष्कृतं च यत् । इत्युक्तस्तान्नमत्कृत्य भैमिः स्वैरं ययौ मुदा

અને દેહિસ્થલીમાં નિવાસ કરતાં જો કોઈ દોષકૃત્ય થયું હોય તો તેને ક્ષમા કરજો. એમ કહ્યા પછી ભીમે તેમને નમસ્કાર કર્યો અને આનંદથી સ્વેચ્છાએ આગળ ગયો.

Verse 114

वासुदेवोऽपि कार्याणि सर्वाण्यूर्ध्वमकारयत् । इति वो वर्णितोत्पत्तिर्बर्बरीकस्य वाडवाः । स्तवं चास्य प्रवक्ष्यामि येन तुष्यति यक्षराट्

ત્યારબાદ વાસુદેવે પણ આગળના સર્વ જરૂરી કાર્યો કરાવ્યા. હે વાડવા-વંશજોઃ, આ રીતે મેં તમને બર્બરીકની ઉત્પત્તિ વર્ણવી. હવે હું તેનો સ્તવ કહું છું, જેના દ્વારા યક્ષરાજ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 115

जयजय चतुरशीतिकोटिपरिवार सूर्यवर्चाभिधान यक्षराज जय भूभारहरणप्रवृत्त लघुशापप्राप्तनैरृतियोनिसंभव जय कामकटंकटाकुक्षिराजहंस जय घटोत्कचानंदवर्धन बर्बरीकाभिधान जय कृष्णोपदिष्टश्रीगुप्तक्षेत्रदे वीसमाराधनप्राप्तातुलवीर्य जय विजयसिद्धिदायक जय पिंगलारेपलेन्द्रदुहद्रुहानवकोटीश्वर पलाशनदावानल जय भूपातालांतराले नागकन्यापरि हारक जय भीममानमर्दन जय सकलकौरवसेनावधमुहूर्तप्रवृत्त जय श्रीकृष्णवरलब्धसर्ववरप्रदानसामर्थ्य जयजय कलिकालवंदितनमोनमस्ते पा हिपाहीति

જય જય! ચોર્યાસી કરોડ પરિકરો સાથે યુક્ત, સૂર્યવર્ચા નામના યક્ષરાજ, તને જય. ભૂભાર હરણમાં પ્રવૃત્ત, લઘુ શાપથી નૈઋતિ યોનિમાં જન્મેલો, તને જય. કામકટંકટાના ગર્ભથી ઉત્પન્ન રાજહંસ, જય. ઘટોત્કચનો આનંદ વધારનાર બર્બરીક, જય. શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશથી ગુપ્તક્ષેત્ર-દેવીની આરાધનાથી અતુલ પરાક્રમ પ્રાપ્ત કરનાર, જય. વિજય અને સિદ્ધિ આપનાર, જય. પિંગલારે-રેપલેન્દ્ર સંબંધિત અસંખ્ય કોટીઓના અધિપતિ, દ્રુહાણવધક, પલાશનદીના દાવાનલ સમ તેજસ્વી, જય. ભૂ અને પાતાળ વચ્ચેના વિઘ્નો દૂર કરનાર, નાગકન્યાઓનો પરિરક્ષક, જય. ભીમના માનનો મર્દન કરનાર, જય. સમગ્ર કૌરવસેનાના વધમાં ક્ષણમાત્રે પ્રવૃત્ત, જય. શ્રીકૃષ્ણના વરથી સર્વ વર આપવાની સામર્થ્યવાળો, જય. કલિકાળમાં વંદિત—નમો નમસ્તે; પાહિ પાહિ, રક્ષા કર.

Verse 116

अनेन यः सुहृदयं श्रावणेऽभ्यर्च्य दर्शके । वैशाखे च त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे द्विजोत्तमाः । शतदीपैः पूरिकाभिः संस्तवेत्तस्य तुष्यति

હે દ્વિજોત્તમો, જે કોઈ શ્રાવણ માસની અમાવાસ્યાએ તથા વૈશાખ માસના કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ આ સ્તવથી તે સુહૃદય દેવનું પૂજન કરી, સો દીપ અને પૂરિકાના નૈવેદ્ય સાથે સ્તુતિ કરે છે, તેના પર તે પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 117

ततो विप्रा नारदश्च समाराध्य महेश्वरम् । महीनगरके पुण्ये स्थापयामास शंकरम्

ત્યાર પછી વિપ્રોએ નારદ સાથે વિધિપૂર્વક મહેશ્વરની આરાધના કરી અને પુણ્ય મહીનગરકમાં શંકરની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 118

लोकानां च हितार्थाय केदारं लिङ्गमुत्तमम् । अत्रीशादुत्तरे भागे महापापप्रणाशनम्

લોકોના હિતાર્થે ‘કેદાર’ નામનું ઉત્તમ લિંગ અત્રીઈશના ઉત્તર ભાગે પ્રતિષ્ઠિત થયું; તે મહાપાપનાશક છે।

Verse 119

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । अत्रीशं च नमस्कृत्य केदारं च प्रपश्यति

અહીં કુંડમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું; પછી અત્રીઈશને નમસ્કાર કરીને કેદારનું પણ દર્શન કરવું।

Verse 120

मातुः स्तन्यं पुनर्नैव स पिबेन्मुक्तिभाग्भवेत् । ततो रुद्रो नीलकण्ठो नारदाय महात्मने

તે ફરી કદી માતાનું સ્તન્ય પીશે નહીં અને મુક્તિનો ભાગી બનશે। ત્યાર પછી નীলકંઠ રુદ્ર મહાત્મા નારદને બોલ્યા।

Verse 121

वरं दत्त्वा स्वयं तस्थौ महीनगरके शुभे । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा नीलकण्ठं प्रपश्यति

વર આપીને તેઓ સ્વયં શુભ મહીનગરકમાં સ્થિત રહ્યા। કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય નীলકંઠનું દર્શન કરે છે।

Verse 123

न तेषां वंशनाशोऽस्ति जयादित्यप्रसादतः । तेषां कुले न रोगः स्यान्न दारिद्र्यं न लाञ्छनम्

જયાદિત્યની કૃપાથી તેમનો વંશ કદી નાશ પામતો નથી. તેમના કુળમાં ન રોગ રહે, ન દરિદ્રતા, ન કલંક.

Verse 124

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमायुताः । भुक्त्वा भोगानिह बहून्सूर्यलोके वसन्ति ते

તેઓ પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત અને ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોય છે. અહીં અનેક ભોગ ભોગવી અંતે તેઓ સૂર્યલોકમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 125

इति प्रोक्तं मया विप्रा गुप्तक्षेत्रं समासतः । सप्तक्रोशप्रमाणं च क्षेत्रस्यास्य पुरा द्विजाः । स्वयंभुवा प्रोक्तमिदं सर्वकामार्थसिद्धिदम्

હે વિપ્રો, મેં સંક્ષેપમાં ગુપ્તક્ષેત્રનું વર્ણન કર્યું. હે દ્વિજો, પ્રાચીનકાળે આ ક્ષેત્રનું પરિમાણ સાત ક્રોશ કહેવાયું હતું. આ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા ઉપદિષ્ટ છે અને સર્વ કામના તથા પુરુષાર્થની સિદ્ધિ આપનારું છે.

Verse 126

इति वो वर्णितः पुण्यो महीसागरसम्भवः । शृण्वन्संकीर्तयंश्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ રીતે તમને પવિત્ર ‘મહીસાગરસંભવ’ વર્ણવાયું. જે તેને સાંભળે છે અને જે તેનું સંકીર્તન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 127

य इदं श्रावयेद्विद्वान्महामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

જે વિદ્વાન આ ઉત્તમ મહામાહાત્મ્યનું શ્રવણ કરાવે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 128

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं सकलं श्रावयेद्यदि । सर्वैश्वर्यमवाप्नोति ब्रह्महत्यां व्यपोहति

જે ગુપ્તક્ષેત્રનું સંપૂર્ણ માહાત્મ્ય અન્યને શ્રવણ કરાવે છે, તે સર્વ ઐશ્વર્ય પામે છે અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ દૂર કરે છે.

Verse 129

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं महीनगरकस्य च । शृणोति श्रावयेद्यस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते

જે કોટિતીર્થ તથા મહીનગરકનું માહાત્મ્ય સાંભળે છે અથવા અન્યને સાંભળાવે છે, તે બ્રહ્મભૂય—બ્રહ્મસ્થિતિની પ્રાપ્તિ—માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 130

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्त्या शृणुध्वं तत्फलं हि मे

કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું. તેનું ફળ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 131

स्वर्गपातालमर्त्येषु यानि तीर्थानि सन्ति वै । तेषु दानेषु यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्यते नरैः

સ્વર્ગ, પાતાળ અને મર્ત્યલોકમાં જેટલા તીર્થો છે, તે તીર્થોમાં દાન કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ ફળ અહીં મનુષ્યોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 132

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्टैश्चैवाप्तदक्षिणैः । सर्वव्रततपोभिश्च कृतैर्यत्पुण्यमाप्यते

અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞોથી, વિધિપૂર્વક કરેલા કર્મોથી યોગ્ય દક્ષિણાસહ, તેમજ સર્વ પ્રકારના વ્રત અને તપના આચરણથી જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—

Verse 133

तत्पुण्यं प्राप्यते विप्राः कोटितीर्थे न संशयः

હે વિપ્રો! કોટિતીર્થમાં એ જ પુણ્ય નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 134

इदं पवित्रं खलु पुण्यदं सदा यशस्करं पापहरं परात्परम् । शृणोति भक्त्या पुरुषः स पुण्यभागसुक्षये रुद्रसलोकतां व्रजेत्

આ વર્ણન ખરેખર પવિત્ર કરનારું છે—સદા પુણ્યદાયક, યશપ્રદ, પાપહર અને પરાત્પર. જે ભક્તિથી તેને સાંભળે, તે પુણ્યભોગ ક્ષય પામે ત્યારે રુદ્રલોકને પામે છે.

Verse 135

धन्यं यशस्यं नियतं सुपुण्यं स्वर्मोक्षदं पापहरं नराणाम् । शृणोति नित्यं नियतः शुचिः पुमान्भित्त्वा रविं विष्णु पदं प्रयाति

આ ધન્ય, યશદાયક, અચૂક અને અતિપુણ્ય છે—નરોએ માટે સ્વર્ગ-મોક્ષદાયક અને પાપહર. જે નિયમિત અને શુચિ પુરુષ તેને નિત્ય સાંભળે, તે સૂર્યને પાર કરીને વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે.