Adhyaya 25
અધ્યાયની શરૂઆતમાં અર્જુન નારદને વિનંતી કરે છે કે સતી-વિયોગ પછી અને સ્મર (કામ) દહન પછી શિવના અભિપ્રાય સાથે જોડાયેલો “અમૃતસમાન” પ્રસંગ ફરી સંભળાવો. નારદ તપસ્યાને મહાસિદ્ધિઓનું મૂળ કારણ ઠરાવે છે—તપ વિના દેહશુદ્ધિ, યોગ્યતા અને મહાન કાર્યોની સિદ્ધિ થતી નથી; અતપસ્વીઓના પ્રયત્નો સફળ થતા નથી. પછી પાર્વતીનું દુઃખ અને દૃઢ સંકલ્પ વર્ણાય છે. તે માત્ર ભાગ્યવાદને નકારી કહે છે કે પરિણામ દૈવ, પુરુષાર્થ અને સ્વભાવના સંયોગથી બને છે; તપસ્યા પ્રમાણિત સાધન છે. માતા-પિતાની અનિચ્છુક સંમતિ લઈને તે હિમવંત પર ક્રમે આહારનિગ્રહ કરે છે—અલ્પાહારથી પ્રાણાધાર સુધી, અંતે લગભગ પૂર્ણ ઉપવાસ; સાથે પ્રણવજપ અને ઈશ્વરધ્યાનમાં સ્થિરતા રાખે છે. શિવ બ્રહ્મચારીવેષે આવી ધર્મ-તત્ત્વની પરીક્ષા કરે છે; બનાવટી ડૂબવાની ઘટનાથી પાર્વતીની ધર્મપ્રાધાન્યતા અને અડગ વ્રત પ્રગટ થાય છે. પછી તે શિવના વૈરાગ્યચિહ્નોની નિંદા કર્યાની જેમ કરીને તેના વિવેકને અજમાવે છે; પાર્વતી શ્મશાન, સર્પ, ત્રિશૂલ અને વૃષભને બ્રહ્માંડતત્ત્વોના પ્રતીક તરીકે શાસ્ત્રાર્થથી સમર્થન આપે છે. ત્યારબાદ શિવ સ્વરૂપ પ્રગટ કરી તેને સ્વીકારે છે અને હિમવંતને સ્વયંવર ગોઠવવા આદેશ આપે છે. સ્વયંવરમાં દેવો અને અનેક સત્તાઓ ભેગી થાય છે. શિવ લીલાથી શિશુરૂપે પ્રગટ થઈ દેવોના આયુધોને સ્તબ્ધ કરે છે અને પોતાની સર્વસત્તા દર્શાવે છે. બ્રહ્મા લીલા ઓળખી સ્તુતિ શરૂ કરાવે છે અને દેવોને દિવ્યદૃષ્ટિ મળે છે જેથી તેઓ શિવને યથાર્થ જુએ છે. પાર્વતી શિવને વરમાળા અર્પે છે, સભા જયઘોષ કરે છે—અધ્યાય તપ, વિવેક અને અનુગ્રહની મહિમા સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
अर्जुन उवाच । देवर्षे वर्ण्यते चेयं कथा पीयूषसोदरा । पुनरेतन्मुने ब्रूहि यदा वेत्ति महेश्वरः
અર્જુન બોલ્યો—હે દેવર્ષિ, આ કથા તો અમૃતસમાન છે. હે મુનિ, ફરી કહો—મહેશ્વર આ વાત ક્યારે જાણે છે?
Verse 2
भगवान्स्वां सतीं भार्यां वधार्थं चापि तारकम् । सत्याश्च विरहात्तप्यन्ददाह किमसौ स्मरम्
શું ભગવાન—તારકવધનો ઉપાય સાધવા અને સતીના વિરહથી દગ્ધ થઈ—એ કારણે જ સ્મરરૂપ કામદેવને ભસ્મ કરી દીધા?
Verse 3
त्वयैवोक्तं स विरहात्सत्यास्तप्यति वै तपः । हिमाद्रिमास्थितो देवस्तस्याः संगमवांछया
તમે જ કહ્યું છે કે સતીના વિરહથી સંતપ્ત થઈ તેઓ તપ કરે છે; હિમાલય પર સ્થિત દેવ તેણી સાથે સંગમની ઇચ્છા રાખે છે.
Verse 4
नारद उवाच । सत्यमेतत्पुरा पार्थ भवस्येदं मनीषितम् । अतप्ततपसा योगो न कर्तव्यो मयाऽनया
નારદે કહ્યું—હે રાજકુમાર, આ સત્ય છે. પ્રાચીનકાળે ભગવાન શિવનો એવો નિશ્ચય હતો—‘તપ કર્યા વિના તેની સાથે હું યોગ/સંયોગ કરું નહીં.’
Verse 5
तपो विना शुद्धदेहो न कथंचन जायते । असुद्धदेहेन समं संयोगो नैव दैहिकः
તપ વિના શુદ્ધ દેહ કોઈ રીતે ઉત્પન્ન થતો નથી; અને અશુદ્ધ દેહ સાથે દૈહિક સંયોગ કદી યોગ્ય નથી.
Verse 6
महत्कर्माणि यानीह तेषां मूलं सदा तपः । नातप्ततपसां सिद्धिर्महत्कर्माणि यांति वै
અહીં જે મહાન કર્મો છે, તેમનું મૂળ સદૈવ તપ છે; તપ ન કરનારને મહાકર્મોમાં સિદ્ધિ મળતી નથી.
Verse 7
एतस्मात्कारणाद्देवो दर्पितं तं ददाह तु । ततो दग्धे स्मरे चापि पार्वतीमपि व्रीतिताम्
આ કારણથી જ દેવે તે દર્પિતને દહન કરી દીધો; અને સ્મર (કામદેવ) દગ્ધ થતાં પાર્વતી પણ લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈ.
Verse 8
विहाय सगणो देवः कैलासं समपद्यत । देवी च परमोद्विग्ना प्रस्खलंती पदेपदे
ગણો સહિત દેવ કૈલાસે પરત ગયા; અને દેવી અત્યંત વ્યાકુળ બની, પગલે પગલે લથડાતી ચાલી.
Verse 9
जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा । हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्
પોતાના જીવનની નિંદા કરતી તે આમતેમ ભટકવા લાગી. હિમાલયે પણ પોતાના શિખર પર રડતી રતિને પૂછ્યું.
Verse 10
कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि । पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्
'હે કલ્યાણી! તું કોણ છે, કોની છે અને શા માટે રડી રહી છે?' આમ પૂછવામાં આવતાં રતિએ જે બન્યું હતું તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
Verse 11
निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः । प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्
રતિ દ્વારા આમ કહેવામાં આવતાં, વ્યાકુળ મનવાળા પર્વતરાજે (હિમાલયે) પોતાની પુત્રીનો હાથ પકડીને પોતાના નગર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
Verse 12
सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च । दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्
ત્યાં તેણે સખીઓના મુખે માતા-પિતાને કહ્યું - 'આ દુર્ભાગી શરીરથી શું પ્રયોજન છે?'
Verse 13
देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् । असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना
'હું આ દેહનો ત્યાગ કરીશ અથવા ઇચ્છિત પતિને પામીશ. તપસ્યા વિના અસાધ્ય અને ઈચ્છિત વસ્તુ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે?'
Verse 14
नियमैर्विविधैस्तस्माच्छोषयिष्ये कलेवरम् । अनुजानीत मां तत्र यदि वः करुणा मयि
અતએવ હું નાનાવિધ નિયમો અને વ્રતો દ્વારા આ દેહને ક્ષીણ કરી દઈશ. જો તમારે મારી ઉપર કરુણા હોય, તો મને ત્યાં જવાની અનુમતિ આપો।
Verse 15
श्रुत्वेति वचनं माता पिता च प्राह तां शुभाम् । उ मेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः
તેના વચન સાંભળી માતા અને પિતાએ તે શુભ કન્યાને કહ્યું— “અરે ચપળ પુત્રી! તારું આ શરીર આ સહન કરવા યોગ્ય નથી।”
Verse 16
सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने । भावीन्यप्यनि वार्याणि वस्तूनि च सदैव तु
હે સૌમ્યદર્શને! તપસ્યા ક્લેશસ્વરૂપ છે; તેને સહન કરવી જ પડે. અને જીવનમાં અનિવાર્ય ઘટનાઓ પણ સદૈવ બનતી રહે છે।
Verse 17
भाविनोर्था भवंत्येव नरस्यानिच्छतोपि हि । तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम्
જે ભવિતવ્ય છે તે મનુષ્ય ન ઇચ્છે તોય બને જ છે. તેથી, હે બાલે! તને તપસ્યાથી કોઈ પણ પ્રયોજન નથી।
Verse 18
श्रीदेव्युवाच । यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः । केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते
શ્રીદેવીએ કહ્યું— “મારા મત પ્રમાણે તમારું આ વચન સંપૂર્ણ રીતે સમ્યક નથી. માત્ર દૈવથી જ કોઈ હેતુ પ્રાપ્ત થતો નથી।”
Verse 19
त्किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वभावतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्
કેટલાંક ફળ દૈવથી, કેટલાંક અચાનક, અને કેટલાંક સ્વભાવથી મળે છે; પુરુષ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં ચોથું કારણ નથી.
Verse 20
ब्रह्मणा चापि ब्रह्मत्वं प्राप्तं किलतपोबलात् । अन्यैरपि च यल्लब्धं तन्नसंख्यातुमुत्सहे
કહેવાય છે કે બ્રહ્માએ પણ તપોબળથી બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. અન્યોએ પણ તેનાથી જે જે મેળવ્યું છે, તેનું ગણતરી કરવા હું સાહસ કરતો નથી.
Verse 21
अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते । पश्चात्स शोच्यते मंदः पतितेऽस्मिञ्छरीरके
આ અનિત્ય દેહથી જો અભીષ્ટ સિદ્ધ ન થાય, તો પછી આ મંદબુદ્ધિ માણસ દેહ પડી જાય ત્યારે શોક કરે છે.
Verse 22
यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत्क्वचिन्म्रियेत् । क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा
દેહનો એવો જ ધર્મ છે—ક્યાંક જન્મે છે, ક્યાંક મરે છે; ક્યાંક ગર્ભમાં જ નાશ પામે છે, અને ક્યાંક જન્મતાં જ નષ્ટ થાય છે.
Verse 23
बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येपि विनश्यति । तेन चंचलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्
આ દેહ બાળપણમાં પણ નાશ પામે છે, યુવાનીમાં પણ, અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ. એવો ચંચળ દેહ શાનો, જો સ્વાર્થ—પરમ હેતુ—સિદ્ધ ન થાય?
Verse 24
इत्युक्त्वा स्वसखीयुक्ता पितृभ्यां साश्रु वीक्षिता । श्रृंगं हिमवतः पुण्यं नानाश्चर्यं जगाम सा
આવું કહીને તે પોતાની સખીઓ સાથે નીકળી; આંસુભરી આંખોથી માતા-પિતાએ તેને નિહાળી. પછી તે અનેક અદ્ભુતોથી ભરેલા હિમવતના પવિત્ર શિખર પર ગઈ.
Verse 25
तत्रां बराणि संत्यज्य भूषणानि च शैलजा । संवीता वल्कलैर्दिव्यैस्तपोऽतप्यत संयता
ત્યાં શૈલજાએ પોતાના વસ્ત્રો અને ભૂષણો ત્યજી દીધાં; દિવ્ય વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરીને, સંયમિત બની તેણે તપ કર્યું.
Verse 26
ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनादृता । मुनीनामप्य भून्मान्या तदानीं पार्थ पार्वती
હૃદયમાં ઈશ્વરને સ્થાપી, પ્રણવ (ઓં)ના અભ્યાસમાં તત્પર રહી, તે સમયે હે પાર્થ! પાર્વતી મુનિઓમાં પણ માનનીય બની.
Verse 27
त्रिस्नाता पाटलापत्रभक्षकाभूच्छतं समाः । शंत च बिल्वपत्रेण शीर्णोन कृतभोजना
તે દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરતી; સો વર્ષ પાટલા પાંદડાં ખાઈ રહી. પછી વધુ સો વર્ષ સૂકાં બિલ્વપત્રોથી જ નિર્વાહ કર્યો, રાંધેલું અન્ન લીધા વિના.
Verse 28
जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना । ततो नियममादाय पादांगुष्ठस्थिताभवत्
સો વર્ષ તે માત્ર જળ પર રહી; અને સો વર્ષ વાયુ પર જ જીવન ધારણ કર્યું. પછી વધુ કઠોર નિયમ સ્વીકારી, તે પગના અંગૂઠાના અગ્રભાગ પર સ્થિર ઊભી રહી.
Verse 29
निराहारा ततस्तापं प्रापुस्तत्तपसो जनाः । ततो जगत्समालोक्य तदीयतपसोर्जितम्
ત્યારે તે સર્વથા નિરાહાર બની; તેના તપના તેજથી લોકો સંતપ્ત થયા. પછી જગત્ તેના તપોબળના પ્રભાવથી વ્યાપ્ત થયેલું જોઈ—
Verse 30
हरस्तत्राययौ साक्षाद्ब्रह्मचारिवपुर्द्धरः । वसानो वल्कलं दिव्यं रौरवाजिनसंवृतः
ત્યારે સాక్షાત્ હર ત્યાં આવ્યા, બ્રહ્મચારીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને. તેઓ દિવ્ય વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરી રૌરવ મૃગચર્મથી આવૃત હતા.
Verse 31
सुलक्षणाषाढधरः सद्वृत्तः प्रति भानवान् । ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः
તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, આષાઢ વસ્ત્રધારી, સદ્વૃત્ત અને પ્રતિભાથી તેજસ્વી હતો. ત્યારે તેની સખીઓએ મહામાનથી તેની પૂજા કરી.
Verse 32
वक्तुमिच्छुः शैलपुत्रीं सखीभिरिति चोदितः । ब्रह्मन्नियं महाभागा गृहीतनियमा शुभा
શૈલપુત્રી સાથે બોલવાની ઇચ્છાથી, સખીઓની પ્રેરણાથી તેને કહેવામાં આવ્યું— “હે બ્રાહ્મણ! આ મહાભાગ્યા શુભા દેવી નિયમ-વ્રત ગ્રહણ કરીને બેઠી છે.”
Verse 33
मुहूर्तपंचमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते । तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्
“માત્ર પાંચ મુહૂર્તમાં તેનો નિયમ પૂર્ણ થશે. તે સમય સુધી પ્રતીક્ષા કરો; પછી અમારી સખીઓ સાથે મળીને તેને મળો.”
Verse 34
नानाविदा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि ब्राह्मण । इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः
“હે બ્રાહ્મણ, તું ધર્મ વિષે અનેક પ્રકારની વાર્તાઓ કરશે”—એમ કહી વિજયાદિ સખીઓ દેવીચરિત્રના વર્ણનોથી સમય વિતાવતી રહી।
Verse 35
अश्रुमुख्यो द्विजस्याग्रे निन्युः कालं च तं तदा । ततः काले किंचिदूने ब्रह्मचारी महामतिः
આંસુભર્યા મુખે તેઓ તે દ્વિજની સામે તે સમય વિતાવતા રહ્યા। પછી થોડો સમય બાકી રહેતાં, તે મહામતિ બ્રહ્મચારી પ્રવૃત્ત થયો।
Verse 36
विलोकनमिषेणागादाश्रमोपस्थितं ह्रदम् । निपपात च तत्रासौ चुक्रोशातितरां ततः
જોયા કરવાનો બહાનો કરીને તે આશ્રમની નજીક આવેલા સરોવરે ગયો. ત્યાં તે પડી ગયો અને પછી અત્યંત જોરથી ચીસો પાડવા લાગ્યો।
Verse 37
अहमत्र निमज्जामि कोऽपि मामुद्धरेत भोः । इति तारेण क्रोशंतं श्रुत्वा तं विजयादिकाः
“હું અહીં ડૂબી રહ્યો છું; કોઈ મને બહાર કાઢો, હે સખાઓ!”—એમ ઊંચા સ્વરે ચીસ પાડતા તેને સાંભળી વિજયાદિ।
Verse 38
आजग्मुस्त्वरया युक्ता ददुस्तस्मै करं च ताः । स चुक्रोश ततो गाढं दूरेदूरे पुनःपुनः
તેઓ ઉતાવળથી ત્યાં આવ્યા અને તેને હાથ આપ્યો. પરંતુ તે વધુ જોરથી વારંવાર ચીસ પાડ્યો—“દૂર, દૂર!”
Verse 39
नाहं स्पृशाम्यसंसिद्धां म्रिये वा नानृतं त्विदम् । ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमाययौ
અપૂર્ણ વ્રતવાળી સ્ત્રીને હું સ્પર્શ કરતો નથી; મરી જાઉં તો પણ—આ અસત્ય નથી. ત્યારબાદ નિયમ પૂર્ણ થતાં પાર્વતી સ્વયં ત્યાં આવી.
Verse 40
सव्यं करं ददावस्य तं चासौ नाभ्यनन्दत । भद्रे यच्छुचि नैव स्याद्यच्चैवावज्ञया कृतम्
તેણે તેને ડાબો હાથ આપ્યો, પણ તેણે સ્વીકાર્યો નહીં. તેણે કહ્યું—હે ભદ્રે, જે અશુચિ હોય અને જે અવગણનાથી કરાયું હોય, તે ગ્રહણ ન કરવું.
Verse 41
सदोषेण कृतं यच्च तदादद्यान्न कर्हिचित् । सव्यं चाशुचि ते हस्तं नावलंबामि कर्हिचित्
દોષ સાથે કરેલું ક્યારેય ગ્રહણ ન કરવું. તારો ડાબો હાથ અશુચિ છે; હું કદી તેનો આધાર લઉં નહીં.
Verse 42
इत्युक्ता पार्वती प्राह नाहं दत्तं च दक्षिणम् । ददामि कस्यचिद्विप्र देवदेवाय कल्पितम्
આવું કહ્યે પછી પાર્વતી બોલ્યાં—મેં મારી દક્ષિણા આપી નથી. હે વિપ્ર, દેવદેવ મહાદેવ માટે નિર્ધારિત હોય ત્યારે જ હું તે કોઈને આપું છું.
Verse 43
दक्षिणं मे करं देवो ग्रहीता भव एव च । शीर्यते चोग्रतपसा सत्यमेतन्मयोदितम्
મારી દક્ષિણા મારો જમણો હાથ છે—પ્રભુ તેને ગ્રહણ કરે; અને હે વિપ્ર, તમે પણ તેને લો. ઉગ્ર તપથી તે ક્ષીણ થયો છે—આ સત્ય હું કહું છું.
Verse 44
विप्र उवाच । यद्येवमवलेपस्ते गमनं केन वार्यते । यथा तव प्रतिज्ञेयं ममापीयं तथाचला
વિપ્રે કહ્યું—જો તારા માં એવો અહંકાર હોય તો તારા જવાને કોણ રોકી શકે? છતાં જેમ તારી પ્રતિજ્ઞા પાળવી જ જોઈએ, તેમ મારી આ વિનંતી પણ અચળ છે, હે અચલા।
Verse 45
रुद्रस्यापि वयं मान्याः कीदृशं ते तपो वद । विषमस्थं यत्र विप्रं म्रियमाणमुपेक्षसि
અમે તો રુદ્રને પણ માન્ય છીએ; કહો, તપસ્યા તારી કેવી છે કે તારા સામે કષ્ટમાં પડેલો, મરતો બ્રાહ્મણ તું ઉપેક્ષે છે?
Verse 46
अवजा नासि विप्रांस्त्वं तच्छीघ्रं व्रज दर्शनात् । यदि वा मन्यसे पूज्यांस्ततोऽभ्युद्धर नान्यथा
જો તું બ્રાહ્મણોનું અપમાન ન કરતી હોય, તો તરત અમારી નજરમાંથી દૂર થઈ જા. અને જો તેમને સાચે પૂજ્ય માનતી હોય, તો હમણાં જ મને ઉદ્ધર—બીજો માર્ગ નથી।
Verse 47
ततो विचार्य बहुधा इति चेति च सा शुभा । विप्रस्योद्धरणं सर्वधर्मेभ्योऽमन्यताधिकम्
પછી તે શુભા દેવી અનેક રીતે વિચારવા લાગી—‘આવું કરું કે ન કરું?’—અને તેણે નક્કી કર્યું કે વિપ્રનું ઉદ્ધાર સર્વ ધર્મોથી પણ વધુ મહત્ત્વનું છે।
Verse 48
ततः सा दक्षिणं दत्त्वा करं तं प्रोज्जहार च । नरं नारी प्रोद्धरति सज्जन्तं भववारिधौ । एतत्सन्दर्शनार्थाय तथा चक्रे भवोद्भवः
પછી તેણે દક્ષિણા આપી તે હાથ છોડ્યો. ભવ-સમુદ્રમાં ડૂબતા પુરુષને નારી પણ ઉઠાવી ઉદ્ધરી શકે—આ દર્શાવવા માટે ભવોદ્ભવ (શિવ) એ એવું જ આયોજન કર્યું।
Verse 49
प्रोद्धृत्य च ततः स्नात्वा बद्ध्व योगासनं स्थिता
તેણે તેને બહાર કાઢીને પછી સ્નાન કર્યું; યોગાસન બાંધી ધૈર્યપૂર્વક સ્થિર થઈ અચળ રહી।
Verse 50
ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्किमिदं शुभे । कर्तुकामासि तन्वंगि दृढयोगासनस्थिता
ત્યારે બ્રહ્મચારીએ હસતાં કહ્યું—“હે શુભે, આ શું છે? હે તન્વંગી, દૃઢ યોગાસનમાં સ્થિર બેસીને તું શું કરવા ઇચ્છે છે?”
Verse 51
देवी प्राह ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना । महादेवकृतमतिरुच्छिष्टाहं यतोऽभवम्
દેવીએ કહ્યું—“યોગાગ્નિથી આ શરીરને દહાવી દઈશ. મહાદેવ દ્વારા મારી મતિ ઘડાઈ હતી; તેથી તેમના પછી હું ઉચ્છિષ્ટ જેવી (અયોગ્ય) બની ગઈ છું.”
Verse 52
ब्रह्मचारी ततः प्राह काश्चिद्ब्राह्मणकाम्यया । कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति
ત્યારે બ્રહ્મચારીએ કહ્યું—“એક બ્રાહ્મણસંબંધિત ઇચ્છાથી (હું આવ્યો છું); થોડી વાર વાત કરીને પછી, હે પાર્વતી, તું તારો અભીષ્ટ પોતે કર.”
Verse 53
नोपहन्यां कदाचिद्वि साधुभिर्विप्रकामना । धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति
“હું ક્યારેય કોઈને હાનિ કરું નહીં—સાધુઓ અને વિપ્રો મને ઇચ્છે છે. જો તું આને ધર્મ માને, તો હે પાર્વતી, ક્ષણમાત્ર બોલ.”
Verse 54
देवी प्राह ब्रूहि विप्र मुहूर्तं संस्थिता त्वहम् । ततः स्वयं व्रती प्राह देवीं तां स्वसखीयुताम्
દેવીએ કહ્યું—“હે વિપ્ર, કહો; હું અહીં ક્ષણમાત્ર ઊભી છું.” ત્યારબાદ વ્રતધારી પોતે સખીઓসহિત તે દેવીને સંબોધી બોલ્યો.
Verse 55
किमर्थमिति रम्भोरु नवे वयसि दुश्चरम् । तपस्त्वया समारब्धं नानुरूपं विभाति मे
હે રંભોરુ, નવયૌવનમાં તું શા માટે આ દુષ્કર તપ આરંભ્યું છે? આ તપ મને તારા અનુરૂપ લાગતું નથી.
Verse 56
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं गिरिराजगृहेऽधुना । भोगांश्च दुर्लभान्देवि त्यक्त्वा किं क्लिश्यते वपुः
દુર્લભ માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને અને હવે ગિરિરાજના ગૃહમાં વસતાં, હે દેવી—દુર્લભ ભોગો પણ ત્યજીને શરીરને શા માટે કષ્ટ આપે છે?
Verse 57
अतीव दूये वीक्ष्य त्वां सुकुमारतराकृतिम् । अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता
અતિ સુકુમાર આકૃતિ ધરાવતી તને જોઈને હું બહુ વ્યથિત થાઉં છું; તું અત્યંત ઉગ્ર તપથી ક્લેશિત છે, જાણે હિમથી મર્દિત કમલિની.
Verse 58
इदं चान्यत्त्व शुभे शिरसो रोगदं मम । यद्देहं त्यक्तुकामा त्वं प्रबुद्धा नासि बालिके
અને હે શુભે, એક બીજી વાત મારા મસ્તકને પીડા આપે છે—તું દેહ ત્યાગવા ઇચ્છતી હોવા છતાં પોતાના હિત વિષે જાગૃત નથી, હે બાલિકે.
Verse 59
वामः कामो मनुष्येषु सत्यमेतद्वचो यतः । स्पृहणीयासि सर्वेषामेवं पीडयसे वपुः
મનુષ્યોમાં કામના વાંકી જ હોય છે—આ વચન નિશ્ચયે સત્ય છે; સર્વેને સ્પૃહણીય હોવા છતાં તું આ રીતે પોતાના દેહને પીડા આપે છે।
Verse 60
अविज्ञातान्वयो नग्नः शूली भूतगणाधिपः । श्मशाननिलयो भस्मोद्धूलनो वृषवाहनः
તેમનો વંશ અજ્ઞાત છે; તેઓ દિગંબર છે; ત્રિશૂલધારી, ભૂતગણોના અધિપતિ; શ્મશાનવાસી, ભસ્મલિપ્ત, અને વૃષભવાહન છે।
Verse 61
गजाजिनो द्विजिह्वाद्यलंकृतांगो जटाधरः । विरूपाक्षः कथंकारं निर्गुणः स्यात्तवोचितः
ગજચર્મ ધારણ કરનાર, સર્પાદિથી અલંકૃત અંગોવાળો, જટાધારી, વિરূপાક્ષ—એવો ‘નિર્ગુણ’ તે તને કેવી રીતે યોગ્ય થઈ શકે?
Verse 62
गुणा ये कुलशीलाद्य वराणामुदिता बुधैः । तेषामेकोऽपि नैवास्ति तस्मिंस्तन्नोचितः स ते
ઉત્તમ વરના લક્ષણરૂપે વિદ્વાનો દ્વારા પ્રશંસિત કુલ, શીલ વગેરે ગુણોમાંથી એક પણ તેમાં નથી; તેથી તે તને યોગ્ય નથી।
Verse 63
शोचनीयतमा पूर्वमासीत्पार्वति कौमुदी । त्वं संवृत्ता द्वितीयासि तस्यास्तत्संगमाशया
હે પાર્વતી, પહેલાં કૌમુદી સર્વથી વધુ શોચનીય હતી; હવે તેની સાથે સંગમની આશાથી તું બીજી બની ગઈ છે।
Verse 64
तपोधनाः सर्वसमा वयं यद्यपि पार्वति । दुनोत्येव तवारंभः शूलायां यूपसत्क्रिया
હે પાર્વતી, અમે તપોધન સર્વ પ્રત્યે સમભાવવાળા હોઈએ તોય, તારો આ આરંભ—ત્રિશૂલ પર યૂપનું સત્કારકર્મ—અમને વ્યથા આપે છે.
Verse 65
वृषभारोहणं वासः श्मशाने पाणिसंग्रहः । सव्यालपाणिना क्षौमगजत्वग्बंधनः कथम्
જેનુ વાહન વૃષભ છે, જેનું નિવાસ શ્મશાન છે, જેના પાણિગ્રહણમાં સર્પધારી હાથ જોડાય છે, અને જે ક્ષૌમવસ્ત્ર તથા ગજચર્મથી બંધાયેલો છે—એવા સાથે વિવાહ કેમ થાય?
Verse 66
जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसांप्रतम् । स्त्रीभावाद्भूतिसंपर्क्कः कथं चाभिमतस्तव
તમે શરૂ કરેલું બધું અસામયિક છે અને જનહાસ્યનું કારણ બને છે. અને સ્ત્રીભાવમાં રહીને ભસ્મનો સંપર્ક તમને કેવી રીતે ઇચ્છનીય લાગે?
Verse 67
निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः । मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात्
હે મૃગાક્ષી, સર્વવિરોધી એવા તેનાથી મન ફેરવી લે. મદનના શત્રુ એવા તે મર્કટાક્ષની પ્રાર્થના કરવી છોડ દે.
Verse 68
विरुद्धवादिनं चैवं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् । निशम्य कुपिता देवी प्राह वाचा सगद्गदम्
આ રીતે વિરોધવચન બોલતા બ્રહ્મચારીરૂપ ઈશ્વરના શબ્દો સાંભળી દેવી ક્રોધિત થઈ અને ગદગદ વાણીથી બોલી.
Verse 69
मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा विरुद्धमिति शंकरे । महत्तमो याति पुमान्देवदेवस्य निंदया
હે બ્રાહ્મણ, શંકર વિષે ‘વિરુદ્ધ’ કે ‘અનુચિત’ એમ ન બોલ. દેવોના દેવની નિંદાથી મનુષ્ય મહા અંધકારમાં પડે છે.
Verse 70
न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम् । श्रृणु ब्राह्मण त्वं पापाद्यथास्मात्परिमुच्यसे
તું તે દેવની ચેષ્ટા અને લીલાને યથાર્થ રીતે જાણતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, સાંભળ—જેથી તું આ પાપમાંથી મુક્ત થશો.
Verse 71
स आदिः सर्वजगतां कोस्य वेदान्वयं ततः । सर्वं जगद्यस्य रूपं दिग्वासाः कीर्त्यते ततः
તે સર્વ જગતોના આદિ છે—તો તેમના માટે ‘વૈદિક વંશ’ ક્યાંથી હોય? સમગ્ર જગત જ જેમનું સ્વરૂપ છે, તેથી તેઓ ‘દિગંબર’ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 72
गुणत्रयमयं शूलं शूली यस्माद्बिभार्ते सः । अबद्धाः सर्वतो मुक्ता भूता एव च तत्पतिः
ત્રિગુણમય ત્રિશૂલ તેઓ ધારણ કરે છે તેથી તેઓ ‘શૂલી’ કહેવાય છે. અને ભૂતગણ સ્વરૂપે સર્વત્ર અબંધ અને મુક્ત હોવાથી તેઓ તેમના પણ સ્વામી—‘ભૂતપતિ’ છે.
Verse 73
श्मशानं चापि संसारस्तद्वासी कृपयार्थिनाम् । भूतयः कथिता भूतिस्तां बिभर्ति स भूतिभृत्
આ સંસાર જ શ્મશાન સમાન છે; કરુણા માંગનારાઓ માટે તેઓ ત્યાં જ વસે છે. ‘ભૂતિ’ એટલે ભૂતગણ એમ કહેવાયું છે; તેને તેઓ ધારણ કરે છે તેથી ‘ભૂતಿಭૃત્’ કહેવાય છે.
Verse 74
वृषो धर्म इति प्रोक्तस्तमारूढस्ततो वृषी । सर्पाश्च दोषाः क्रोधाद्यास्तान्बिभर्ति जगन्मयः
‘વૃષભ ધર્મ છે’ એમ કહેવાયું છે; તેના પર આરુઢ હોવાથી તે ‘વૃષી’ કહેવાય છે. સર્પો ક્રોધાદિ દોષોના પ્રતીક છે; જગન્મય પ્રભુ તેમને પણ ધારણ કરે છે.
Verse 75
नानाविधाः कर्मयोगा जटारूपा बिभर्ति सः । वेदत्रयी त्रिनेत्राणि त्रिपुरं त्रिगुणं वपुः
તે નાનાવિધ કર્મયોગોને જટારૂપે ધારણ કરે છે. વેદત્રયી તેના ત્રિનેત્ર છે; ત્રિપુર તેનું ત્રિવિધ પુર છે; અને તેનું સ્વરૂપ ત્રિગુણમય છે.
Verse 76
भस्मीकरोति तद्देवस्त्रिपुरध्नस्ततः स्मृतः । एवंविध महादेवं विदुर्ये सूक्ष्मदर्शिनः
એ દેવ તેને ભસ્મ કરી દે છે; તેથી તે ‘ત્રિપુરધ્ન’ તરીકે સ્મરાય છે. સૂક્ષ્મદર્શી જન મહાદેવને આવા જ સ્વરૂપનો જાણે છે.
Verse 77
कथंकारं हि ते नाम भजंते नैव तं हरम् । अथ वा भीतसंसाराः सर्वे विप्र यतो जनाः
લોકો કેવી રીતે માત્ર ‘કથંકાર’—ખાલી વાણીચાતુર્ય—ને જ ભજે છે, તે હર ને નહીં? અથવા, હે વિપ્ર, સંસારથી ભયભીત સર્વ જન અંતે તેની શરણ જાય છે.
Verse 78
विमृश्य कुर्वते सर्वं विमृश्यैतन्मया कृतम् । शुभं वाप्यशुभं वास्तु त्वमप्येनं प्रपूजय
વિચાર કરીને તેઓ બધું કરે છે; વિચાર કરીને મેં પણ આ કર્યું છે. તે શુભ હોય કે અશુભ—તું પણ તેને યોગ્ય રીતે પૂજા કર.
Verse 79
इति ब्रुवंत्यां तस्यां तु किंचित्प्रस्फुरिताधरम् । विज्ञाय तां सखीमाह किमप्येष विवक्षुकः
તે એમ બોલતી હતી ત્યારે તેના હોઠ થોડા ધ્રુજ્યા. તે જોઈ સખીએ કહ્યું—“લાગે છે, એ કંઈક કહેવા ઇચ્છે છે.”
Verse 80
वार्यतामिति विप्रोऽयं महद्दूषणबाषकः । न केवलं पापभागी श्रोता वै स्यान्न संशयः
“એને રોકો!”—આ બ્રાહ્મણ ભારે નિંદા બોલે છે. માત્ર બોલનાર જ નહીં, સાંભળનાર પણ નિશ્ચિત પાપનો ભાગી બને—શંકા નથી.
Verse 81
अथ वा किं च नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः । कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात्ततास्तु सः
અથવા બ્રાહ્મણો સાથે વાદવિવાદથી આપણને શું કામ? ચાલો, કાન ઢાંકી ને ચાલ્યા જઈએ; જે થવાનું છે તે થવા દો.
Verse 82
इत्युक्त्वोत्थाय गच्छंत्यां पिधाय श्रवणावुभौ । स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः
એમ કહી તે ઊભી થઈ જવા લાગી ત્યારે હરે બંને કાન ઢાંકી લીધા. પછી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થઈ તેણે પોતાનું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું.
Verse 83
ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी । प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा
પછી તે દેવને જોઈ પરમેશ્વરી ભક્તિભર્યા સંભ્રમથી વ્યાકુળ થઈ. મહેશાનને પ્રણામ કરીને, નમ્ર શિરે ઉમાએ તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 84
प्राह तां च महादेवो दासोऽस्मि तव शोभने । तपोद्रव्येण क्रीतश्च समादिश यथेप्सितम्
મહાદેવે તેણીને કહ્યું—હે શોભને, હું તારો દાસ છું; તારા તપના પુણ્યધનથી હું જાણે ‘ખરીદાયો’ છું. જેમ ઇચ્છે તેમ આજ્ઞા કર।
Verse 85
देव्युवाच । मनसस्त्वं प्रभुः शंभो दत्तं तच्च मया तव । वपुषः पितरावीशौ तौ सम्मानयितुमर्हसि
દેવીએ કહ્યું—હે શંભુ, મારા મનના પ્રભુ તમે જ છો; તે મન મેં તમને અર્પણ કર્યું છે. પરંતુ મારા દેહના માતા-પિતા તે બે પૂજ્ય છે; તેમનું સન્માન કરવું તમને યોગ્ય છે।
Verse 86
महादेव उवाच । पित्रा हि ते परिज्ञातं दृष्ट्वा त्वां रूपशालिनीम् । बालां स्वयंवरं पुत्री महं दास्यामि नान्यथा
મહાદેવે કહ્યું—રૂપશાલિની, તને જોઈને તારા પિતાએ નિશ્ચયે વાત સમજી લીધી છે. તે પોતાની બાળિકા પુત્રીને સ્વયંવરમાં મને જ આપશે; અન્યથા નહીં।
Verse 87
तत्तस्य सर्वमेवास्तु वचनं त्वं हिमाचलम् । स्वयंवरार्थं सुश्रोणि प्रेरय त्वां वृणे ततः
તેનું વચન જેમ છે તેમ જ થાઓ. હે સુશ્રોણિ, સ્વયંવર માટે હિમાચલને સંદેશ મોકલ; પછી તે સભામાં હું તને જ વરીશ।
Verse 88
इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः । जगामेष्टं तदा देशं स्वपुरं प्रययौ च सा
આવું કહીને, શુચિ—શુચિઓમાં વસતા વિભુ મહાદેવ ત્યારે પોતાના ઇષ્ટ સ્થાને ગયા; અને તે પણ પોતાના નગર તરફ પ્રસ્થાન કરી।
Verse 89
दृष्ट्वा देवीं तदा हृष्टो मेनया सहितोऽचलः
ત્યારે દેવીને જોઈને, મેના સહિત અચલ (હિમાલય) પરમ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો।
Verse 90
आलिंग्याघ्राय पप्रच्छ सर्वं सा च न्यवेदयत् । दुहितुर्देवदेवेन आज्ञप्तं तु हिमाचलः
તેણે તેણીને આલિંગન કરીને, સ્નેહથી તેના મસ્તકનું ઘ્રાણ કરી સર્વ વાત પૂછ્યું; અને તેણીએ સર્વ નિવેદન કર્યું। ત્યારબાદ દેવદેવની આજ્ઞાથી પુત્રી વિષયે હિમાચલ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો।
Verse 91
स्वयंवरं प्रमुदितः सर्वलोकेष्वघोषयत् । अश्विनो द्वादशादित्या गन्धर्वरुडोरगाः
પ્રમોદિત થઈ તેણે સર્વ લોકોમાં સ્વયંવરનું ઘોષણ કર્યું—અશ્વિનીકુમારો, દ્વાદશ આદિત્યો, ગંધર્વો, ગરુડો અને નાગોને આમંત્રિત કર્યા।
Verse 92
यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषा नगाः । समुद्राद्याश्च ये केचित्त्रैलोक्यप्रवरास्च ये
યક્ષો, સિદ્ધો તથા સાધ્યો; દૈત્યો, કિમ્પુરુષો અને નાગો—સમુદ્રાદિ તથા ત્રિલોકના અન્ય સર્વ શ્રેષ્ઠ સત્તાઓ પણ (તે મહોત્સવમાં) એકત્ર થયા।
Verse 93
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशच्च ये देवास्त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः
ત્યાં ત્રેત્રીસ હજાર અને ત્રેત્રીસ સો હતા; ત્રેત્રીસ દેવતાઓ પણ હતા—અને તેના ઉપરાંત ત્રેત્રીસ કરોડ પણ.
Verse 94
जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम् । आमंत्रितस्तथा विष्णुर्मेरुमाह हसन्निव
તેઓ ગિરિરાજની પુત્રીના અનુત્તમ સ્વયંવરમાં ગયા. આમંત્રિત વિષ્ણુ પણ જાણે હસતાં હસતાં મેરુને બોલ્યા.
Verse 95
तातास्माकं च सा देवी मेरो गच्छ नमामि ताम् । अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम्
“પિતા, એ દેવી તો અમારી જ છે; હે મેરુ, ચાલો—હું તેને નમસ્કાર કરું છું.” પછી શૈલસુતા દેવી શોભન સુવર્ણ વાહન પર આરોહણ કરી.
Verse 96
विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम् । अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता
તે સર્વતોભદ્ર વિમાન સર્વ રત્નોથી અલંકૃત હતું; નૃત્ય કરતી અપ્સરાઓ વચ્ચે દેવી સર્વ આભૂષણોથી વિભૂષિત હતી.
Verse 97
गंधर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः । बंदिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता
વિવિધ ગંધર્વસંઘો અને શોભન કિન્નરો દ્વારા ઘેરાયેલી, બંદીઓ દ્વારા સ્તુત, દેવી વીરનાદ કરનાર કાંસ્યવાદ્યોની ધ્વનિ ધારણ કરીને ઊભી રહી.
Verse 98
सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा । शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेदुमंडला
ત્યારે પાર્વતી માટે ‘શાલિની’ નામની, સંધ્યાકાળના પૂર્ણચંદ્ર જેવી કાંતિ ધરાવતી, રત્નકિરણમિશ્રિત શ્વેત છત્ર ઊંચે ધારણ કરી રહી.
Verse 99
चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिश्च संवृता । मालां प्रगृह्य सा तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम्
ચામર ધારણ કરનારી દિવ્ય સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી તે, કલ્પવૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી માળા હાથમાં લઈને ત્યાં ઊભી રહી।
Verse 100
एवं तस्यां स्थितायां तु स्थिते लोकत्रये तदा । शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः
એ રીતે તે ત્યાં ઊભી રહી ત્યારે અને તે ક્ષણે ત્રિલોક પણ સ્થિર રહી, ક્રીડાર્થે વૃષભધ્વજ મહાદેવ શિશુરૂપે થયા।
Verse 101
उत्संगतलसंगुप्तो बभूव भगवान्भवः । जयेति यत्पदं ख्यातं तस्य सत्यार्थमीश्वरम्
ભગવાન ભવ (શિવ) તેની ગોદના તળ પર ગુપ્ત રહ્યા; અને ‘જય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ પદનો અર્થ ઈશ્વરે સત્ય કરી બતાવ્યો।
Verse 102
अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास्तस्य उत्संगवर्तिनः । कोयमत्रेति संमंत्र्य चुक्रुशुर्भृशरोषिताः
પછી દેવોએ તેની ગોદમાં બેઠેલા શિશુને જોઈ, ‘અહીં આ કોણ છે?’ એમ પરસ્પર વિચાર કરીને, અત્યંત ક્રોધથી ચીસો પાડી।
Verse 103
वज्रमाहारयत्तस्य बाहुमुद्यम्य वृत्रहा । स बाहुरुद्यतस्तस्य तथैव समतिष्ठत
વૃત્રહા ઇન્દ્રે ભુજા ઉંચી કરીને વજ્ર પ્રહાર કરવા ઉદ્યત થયો; પરંતુ તેની ઉંચી કરેલી ભુજા એમ જ સ્થિર રહી ગઈ।
Verse 104
स्तंभितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया । वज्रं क्षेप्तुं न शक्नोति बाहुं चालयितुं तदा
દેવોના દેવએ શિશુરૂપે લીલા કરીને તેને સ્તંભિત કર્યો; ત્યારે તે વજ્ર ફેંકી શક્યો નહિ અને પોતાનો બાહુ પણ હલાવી શક્યો નહિ।
Verse 105
वह्निः शक्तिं तदा क्षेप्तुं न शशाक तथोत्थितः । यमोऽपि दंडं खड्गं च निरृतिस्तं शिशुं प्रति
અગ્નિ ઊભો થયો છતાં ત્યારે પોતાની શક્તિ ફેંકી શક્યો નહિ; યમે પણ દંડ અને ખડ્ગ ઉઠાવ્યા, અને નિરૃતિએ પણ તે શિશુ તરફ આયુધો વાળ્યાં।
Verse 106
पाशं च वरुणो राजा ध्वजयष्टिं समीरणः । सोमो गुडं धनेशश्च गदां सुमहतीं दृढाम्
રાજા વરુણે પાશ લીધો, સમીરણ (વાયુ) ધ્વજયષ્ટિ; સોમએ ગદા, અને ધનેશ (કુબેર)એ અતિ વિશાળ, દૃઢ ગદા ઉઠાવી।
Verse 107
नानायुधानि चादित्या मुसलं वसवस्तथा । महाघोराणि शस्त्राणि तारकाद्याश्च दानवाः
આદિત્યોએ પણ વિવિધ આયુધો ઉઠાવ્યા, વસુઓએ મુસળ; અને તારક આદિ દાનવોએ અત્યંત ઘોર શસ્ત્રો ધારણ કર્યા।
Verse 108
स्तंभिता देवदेवेन तथान्ये भुवनेषु ये । पूषा दंतान्दशन्दंर्बालमैक्षत मोहितः
દેવોના દેવે તેમને તથા ભુવનોમાં રહેલા અન્ય સૌને પણ આમ જ સ્તંભિત કર્યા; પૂષા દાંત કચકચાવી, મોહિત થઈ તે બાળકને જોતો રહ્યો।
Verse 109
तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शंभुना । भगश्च नेत्रे विकृते चकार स्फुटिते च ते
શંભુની માત્ર દૃષ્ટિ પડતાં જ તેના દાંત પડી ગયા; અને ભગના નેત્રો પણ વિકૃત થઈ ફાટી ગયા.
Verse 110
बलं तेजश्च योगांश्च सर्वेषां जगृहे प्रभुः । अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि
પ્રભુએ સૌનું બળ, તેજ અને યોગશક્તિ હરી લીધી; અને ક્રોધથી ભરેલા દેવતાઓ છતાં ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
Verse 111
ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य बुबोध हरचेष्टितम् । सोऽभिगम्य महादेवं तुष्टाव प्रयतो विधिः
બ્રહ્માએ ધ્યાનનો આશ્રય લઈને આ હરનું કૃત્ય છે એમ જાણ્યું; પછી વિધાતાએ ભક્તિપૂર્વક મહાદેવ પાસે જઈ સ્તુતિ કરી.
Verse 112
पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः । नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः
પૌરાણિક સ્તોત્રો, સામગાનના સ્વરો, વૈદિક સ્તુતિઓ અને ગુહ્ય નામોથી—હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; મહાદેવીને પણ વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 113
प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते । मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्
તમારા પ્રસાદથી બુદ્ધિ વગેરે શક્તિઓ આ જગતને પ્રવર્તાવે છે; છતાં મોહગ્રસ્ત સર્વ દેવતાઓ આ શંકરને ઓળખી ન શક્યા.
Verse 114
महादेवमिहायातं सर्वदेवनमस्कृतम् । गच्छध्वं शरणं शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छत
અહીં મહાદેવ પધાર્યા છે, જેમને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે. જો જીવવું હોય તો તાત્કાલિક તેમની શરણમાં જાઓ.
Verse 115
ततः संभ्रम संपन्नास्तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । नमोनमो महादेव पाहिपाहि जगत्पते
પછી ભક્તિભયથી ભરાઈ, પ્રણામ કરીને દેવોએ સ્તુતિ કરી—“નમો નમો મહાદેવ! પાહિ પાહિ, હે જગત્પતે!”
Verse 116
दुराचारान्भवानस्मानात्मद्रोहपरायणान् । अहो पश्यत नो मौढ्यं जानंतस्तव भाविनीम्
અમે દુર્વર્તનવાળા, આત્મદ્રોહમાં જ પરાયણ છીએ. અહો, અમારી મૂર્ખતા જુઓ—તમારી ભાવિની (ઉમા) જાણતાં છતાં પણ આવું કર્યું.
Verse 117
भार्यामुमां महादेवीं तथाप्यत्र समागताः । युक्तमेतद्यदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः
ઉમા મહાદેવી તમારી જ પત્ની છે, છતાં અમે અહીં આવી પહોંચ્યા. તેથી અમારું રાજ્ય અસુરો દ્વારા હરી લેવાય તે યોગ્ય જ છે.
Verse 118
येषामेवंविधाबुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम् । अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः
જેઓની બુદ્ધિ આવી હોય, તેમણે ખરેખર શું ‘કર્યું’ કહેવાય? અથવા અમારો દોષ નથી—કારણ કે અમે તો અંતે પશુ સમાન (વશ) છીએ.
Verse 119
त्वयैव पतिना सर्वे प्रेरिताः कुर्महे विभो । ईश्वरः सर्व भूतानां पतिस्त्वं परमेश्वरः
હે વિભો! માત્ર તમે જ અમારા સ્વામી બની અમને સૌને પ્રેરો છો; તેથી અમે કર્મ કરીએ છીએ. તમે સર્વ ભૂતોના અધિપતિ; તમે જ પરમેશ્વર ઈશ્વર છો.
Verse 120
भ्रामयस्यखिलं विश्वं यन्त्रारूढं स्वमायया । येन विभ्रामिता मूढाः समायाताः स्वयंवरम्
તમારી પોતાની માયાથી તમે આખા વિશ્વને યંત્ર પર આરૂઢ હોય તેમ ફેરવો છો. એ જ શક્તિથી અમે મૂઢો ભ્રમિત થઈ આ સ્વયંવરમાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 121
तस्मै पशुनां पतये नमस्तुभ्यं प्रसीद नः । अथ तेषां प्रसन्नऽभूद्देवदेवास्त्रियंबकः
તે પશુપતિને—તમને—અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ; અમ પર પ્રસન્ન થાઓ. ત્યારબાદ દેવોના દેવ ત્ર્યંબક તેમના પર પ્રસન્ન થયા.
Verse 122
यथापूर्वं चकारैतान्संस्तवाद्ब्रह्मणः प्रभुः । तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धास्तत्र प्रोचिरे
બ્રહ્માના સ્તવનથી પ્રસન્ન થઈ પ્રભુએ બધું પૂર્વવત્ કરી દીધું. પરંતુ ત્યાં તારકપ્રમુખ દૈત્યો ક્રોધિત થઈ બોલ્યા.
Verse 123
कोयमंग महादेवो न मन्यामो वयं च तम् । ततः प्रहस्य बालोऽसौ हुंकारं लीलया व्यधात्
“આ ‘મહાદેવ’ કોણ છે? અમે તેને માનતા નથી!” ત્યારે તે દિવ્ય બાલક હસીને લીલાથી એક ‘હું’કાર કરી બેઠો.
Verse 124
हुंकारेणैव ते दैत्याः स्वमेव नगरं गताः । विस्मृतं सकलं तेषां स्वयंवरमुखं च तत्
એ એકમાત્ર ‘હું’કારથી જ તે દૈત્યોએ પોતાનું જ નગર ગમન કર્યું. તેમનું સર્વ ભૂલાઈ ગયું—સ્વયંવરનો તે હેતુ પણ.
Verse 125
महादेवप्रभावेन दैत्यानां घोरकर्मणाम् । एवं यस्य प्रभावो हि देवदैत्येषु फाल्गुन
મહાદેવના પ્રભાવથી ભયંકર કર્મ કરનારા દૈત્ય પણ આ રીતે વશ થયા. હે ફાલ્ગુન, દેવો અને દૈત્યો—બન્નેમાં તેની એવી જ શક્તિ છે.
Verse 126
कथमीश्वरवाक्यार्थस्तस्मादन्यत्र मुच्यते । असंशयं विमुढास्ते पश्चात्तापः पुरा महान्
ઈશ્વરવચનનો આશય ક્યાંય બીજે કેવી રીતે ટાળી શકાય? તે મોહગ્રસ્તો નિઃસંદેહ પછી મહાન પશ્ચાત્તાપમાં પડ્યા.
Verse 127
ईश्वरं भुवनस्यास्य ये भजंते न त्र्यंबकम् । ततः संस्तूयमानः स सुरैः पद्मभुवादिभिः
જે આ જગતના ઈશ્વરને માનતાં હોવા છતાં ત્ર્યંબકને ભજતા નથી, તેઓ સાચું શરણ પામતા નથી. ત્યાર પછી પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) આદિ દેવોએ તેની સ્તુતિ કરી.
Verse 128
वपुश्चकार देवेशस्त्र्यंबकः परमाद्भुतम् । तेजसा तस्य देवास्ते सेंद्रचंद्रदिवाकराः
દેવેશ ત્ર્યંબકે પરમ અદ્ભુત રૂપ ધારણ કર્યું. તે રૂપના તેજથી ઇન્દ્ર, ચંદ્ર અને દિવાકર સહિત દેવો વિસ્મયથી વ્યાકુળ થયા.
Verse 129
सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसुर्विश्वे च देवताः । सयमाश्च सरुद्राश्च चक्षुरप्रार्थयन्प्रभुम्
બ્રહ્માસહિત સાધ્ય, વસુ, વિશ્વદેવ, યમ તથા રુદ્રગણ—સર્વ દેવતાઓએ પ્રભુ પાસે દિવ્ય દૃષ્ટિ માટે પ્રાર્થના કરી.
Verse 130
तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् । ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चालस्य च
ત્યારે અંબાપતિ શર્વે તેમને પરમોત્તમ દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ પોતાના સ્વરૂપનું તથા ભવાનીના સ્વરૂપનું પણ દર્શન કરી શકે.
Verse 131
लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् । सब्रह्यकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम्
રુદ્રપ્રસાદથી તે અનુત્તમ દિવ્ય દૃષ્ટિ મેળવી, બ્રહ્માસહિત દેવતાઓએ ત્યારે મહેશ્વરનું દર્શન કર્યું.
Verse 132
ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः । मुमुचुश्च तदा नेदुर्देवदुंदुभयो भृशम्
ત્યારે મુનિઓ ગાન કરવા લાગ્યા; આકાશચારી દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી, અને તે ક્ષણે દેવદુંદુભિઓ ઘનઘોર ગર્જના કરી ઉઠી.
Verse 133
जगुगधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती
મુખ્ય ગંધર્વોએ ગાન કર્યું અને અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું. સર્વ ગણો આનંદિત થયા અને માતા પાર્વતી પણ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ.
Verse 134
ब्रह्माद्या मेनिरे पूर्णां भवानीं च गिरीश्वरम् । तस्य देवी ततो हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्
બ્રહ્મા આદિ દેવગણોએ ભવાની અને ગિરીશ્વરને પૂર્ણ મહિમાથી પરિપૂર્ણ માન્યા. ત્યારબાદ દેવી હર્ષિત થઈ સ્વર્ગવાસીઓની સમક્ષ પ્રગટ થઈ.
Verse 135
पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगंधिनीम् । सादुसाध्विति संप्रोच्य तया तं तत्र चर्चितम्
તેણે તેમના ચરણોમાં દિવ્ય સુગંધિત માળા અર્પણ કરી. “સાધુ સાધુ” કહી ત્યાં જ સ્તુતિથી તેમનું સન્માન કર્યું.
Verse 136
सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः । सर्वे सब्रह्मका देवा जयेति च मुदा जगुः
દેવી સાથે સૌએ મસ્તક ભૂમિ પર સ્પર્શ કરાવી નમસ્કાર કર્યો. બ્રહ્માસહિત સર્વ દેવોએ આનંદથી “જય” નો જયઘોષ કર્યો.