Adhyaya 7

Verse 1

अर्जुन उवाच । महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं कीर्तितं त्वया । विस्मयः परमो मह्यं प्रहर्षश्चोपजायते

અર્જુને કહ્યું—આપે મહીસાગરનું અદ્ભુત માહાત્મ્ય કીર્તિત કર્યું છે; તેથી મને પરમ વિસ્મય અને હર્ષ ઉપજે છે।

Verse 2

तदहं विस्तराच्छ्रोतुमिदमिच्छामि नारद । कस्य यज्ञे मही ग्लाना वह्नितापाभितापिता

અતએવ, હે નારદ, હું આ વાત વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું. કોના યજ્ઞમાં પૃથ્વી ક્લેશ પામી અને અગ્નિના દહનતાપથી પીડિત થઈ?

Verse 3

नारद उवाच । महादाख्यानमाख्यास्ये यथा जाता महीनदी । श्रृण्वन्नेतां कथां पुण्यां पुण्यमाप्स्यसि पांडव

નારદ બોલ્યા—‘મહી’ નામની નદી જેમ ઉત્પન્ન થઈ તે મહાખ્યાન હું કહું છું. હે પાંડવ, આ પુણ્યકથા સાંભળવાથી તને પુણ્ય પ્રાપ્ત થશે.

Verse 4

पुराभूद्भूपतिर्भूमाविन्द्रद्युम्न इति श्रुतः । वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः

પ્રાચીન કાળે પૃથ્વી પર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા હતો. તે દાનશીલ, સર્વધર્મજ્ઞ, પોતે માન્ય અને અન્યને માન આપનાર સાચો પ્રભુ હતો.

Verse 5

उचितज्ञो विवेकस्य निवासो गुणसागरः । न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनम्

તે યોગ્યતાનો જાણકાર, વિવેકનું નિવાસસ્થાન અને ગુણોનો સાગર હતો. ધરતી પર એવું કોઈ નગર, ગામ કે પત્તન ન હતું…

Verse 6

तदीयपूर्तधर्मस्य चिह्नेन न यदंकितम् । कन्यादानानि बहुधा ब्राह्मेण विधिना व्यधात्

તેના પૂર્તધર્મ (લોકહિત કાર્યો) ના ચિહ્નોથી અંકિત ન હોય એવું કોઈ સ્થાન ન હતું. તેણે બ્રાહ્મવિધિ અનુસાર અનેક રીતે કન્યાદાનો કર્યા.

Verse 7

भूपालोऽसौ ददौ दानमासहस्राद्धनार्थिनाम् । दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठेन दुन्दुभिः

તે રાજાએ ધન ઇચ્છનાર યાચકોને—હજાર સુધી—દાન આપી તૃપ્ત કર્યા. દશમીની રાત્રે હાથીની પીઠ પરથી દુન્દુભિ વગાડી નગરમાં ઘોષણા કરાવી.

Verse 8

ताड्यते तत्पुरे प्रातः कार्यमेकादशीव्रतम् । यज्वना तेन भूपेन विच्छिन्नं सोमपायिनाम्

તે નગરમાં પ્રાતઃ દુન્દુભિ વગાડાઈ—“એકાદશી વ્રત કરવું.” યજ્ઞકર્તા તે રાજાએ સોમપાન કરનારાઓની પ્રથા ત્યારે અટકાવી (વિચ્છિન્ન કરી).

Verse 9

स्वरणैरास्तृता दर्भैर्द्व्यंगुलोत्सेधिता मही । गंगायां सिकता धारा वर्षतो दिवि तारकाः

ભૂમિ સુવર્ણવર્ણ દર્ભથી પાથરાયેલી હતી અને બે આંગળ જેટલી ઊંચી ઉઠેલી હતી. ગંગામાં રેતીની ધારા વહેતી હતી અને આકાશમાં તારાઓ જાણે વરસતા હતા.

Verse 10

शक्या गणयितुं प्राज्ञैस्तदीयं सुकृतं न तु । ईदृशैः सुकृतैरेष तेनैव वपुषा नृपः

પ્રાજ્ઞો ઘણી બાબતો ગણાવી શકે, પરંતુ તેના પુણ્યનું પરિમાણ નહીં. એવા અદભુત પુણ્યોથી તે રાજા એ જ દેહ સાથે દિવ્ય અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 11

धाम प्रजापतेः प्राप्तो विमानेन कुरूद्वह । बुभुजे स तदा भोगान्दुर्लभानमरैरपि

હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તે વિમાન દ્વારા પ્રજાપતિના ધામે પહોંચ્યો. ત્યારબાદ તેણે એવા ભોગો ભોગવ્યા જે અમરોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 12

अथ कल्पशतस्यांते व्यतीते तं महीपतिम् । प्राह प्रजापतिः सेवावसरायातमात्मनः

પછી સો કલ્પોના અંતે સમય વીતી ગયો ત્યારે, સેવાના નિર્ધારિત અવસરે પોતાના પાસે આવેલા તે રાજાને પ્રજાપતિએ કહ્યું।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इंद्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम । न स्तातव्यं मदीयेद्य लोके क्षणमपि त्वया

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, હે નૃપોત્તમ, ત્વરિત ધરાપૃષ્ઠે જા. આજે મારા લોકમાં તું ક્ષણમાત્ર પણ ન રહે।

Verse 14

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति । सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम्

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—હે બ્રહ્મન, હવે તમે મને અહીંથી ભૂમિ પર કેમ મોકલો છો? મારું પુણ્ય હજી બહુ છે, તો કારણ કહો।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । न पुण्यं केवलं राजन्गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् । विना निष्कल्मषां कीर्ति त्रिलोकीतलविस्तृताम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે રાજન, માત્ર પુણ્ય—ખાસ કરીને જે ગુપ્ત રહે—સ્વર્ગનું સાધન નથી, જો ત્રિલોકમાં વ્યાપેલી નિષ્કલંક કીર્તિ ન હોય।

Verse 16

तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले । संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम्

દીર્ઘ સમય વીતી જવાથી હવે ધરાતલ પર તારી કીર્તિનો ક્ષય થયો છે. ત્યાં જઈ તેને ફરી નવી બનાવ।

Verse 17

यदि वांछा महीपाल मम धामनि संस्थितौ

હે મહીપાલ! જો તું મારા ધામમાં સ્થિર રહી નિવાસ કરવા ઇચ્છે તો…

Verse 18

इन्द्रद्युम्न उवाच । मदीयं सुकृतं ब्रह्मन्कथं भूमौ भवेदिति । किं कर्तव्यं मया नैतन्मम चेतसि तिष्ठति

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો— હે બ્રહ્મન! મારું સુકૃત પૃથ્વી પર કેવી રીતે (ક્ષય કે પરિવર્તન) પામી શકે? હું શું કરું? આ વાત મારા ચિત્તમાં સ્થિર થતી નથી।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । बलवानेष भूपाल कालः कलयति स्वयम्

બ્રહ્મા બોલ્યા— હે ભૂપાલ! આ કાળ અતિ બળવાન છે; તે પોતે જ સર્વને મર્યાદા અને અંત સુધી પહોંચાડે છે।

Verse 20

ब्रह्मांडान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम् । तदेतदेव मन्येऽहं तव भूपाल सांप्रतम्

અસંખ્ય બ્રહ્માંડોની—અને મારી પણ—ગણના તારા જેવા માટે ક્યાં શક્ય છે? હે ભૂપાલ! હાલ તારી સ્થિતિ વિષે હું એ જ માનું છું।

Verse 21

यत्कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वाभ्येहि पुनर्दिवम् । शुश्रुवानिति वाचं स ब्रह्मणः पृथिवीपतिः

પોતાની કીર્તિ અને સ્વ-પરિચય સાથે લઈને ફરી સ્વર્ગમાં આવો— બ્રહ્માની આ વાણી સાંભળી પૃથ્વીપતિ રાજા આશ્ચર્યમાં મગ્ન થયો।

Verse 22

पश्यतिस्म तथात्मानं महीतलमुपागतम् । कांपिल्यनगरे भूयः पप्रच्छात्मानमात्मना

ત્યારે તેણે પોતાને જ પૃથ્વી પર અવતરેલો જોયો. ફરી કાંપિલ્ય નગરમાં આવી, પોતાના મનમાં જ પોતાના વિષે પોતે પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 23

नगरं स तदा देशमप्राक्षीदिति विस्मितः । जना ऊचुः । न जानीमो वयं भूपमिंद्रद्युम्नं न तत्पुरम्

વિસ્મિત થઈ તેણે તે નગર અને તે દેશ વિષે પૂછ્યું. લોકો બોલ્યા—“હે રાજન, અમે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજાને જાણતા નથી, અને તેનું તે નગર પણ જાણતા નથી.”

Verse 24

यत्त्वं पृच्छसि भो भद्र कञ्चित्पृच्छ चिरायुषम् । इन्द्रद्युम्न उवाच । कः संप्रति धरापृष्ठे चिरायुः प्रथितो जनाः

“હે ભદ્ર, જો તું આ વિષે પૂછે છે તો દીર્ઘાયુ તરીકે પ્રસિદ્ધ કોઈને પૂછ.” ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—“હમણાં આ ધરાપૃષ્ઠ પર ‘ચિરાયુ’ તરીકે લોકોમાં કોણ પ્રસિદ્ધ છે?”

Verse 25

पृथिवीजयराज्येस्मिन्यत्र प्रबूत मा चिरम् । जना ऊचुः । श्रूयते नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः

આ પૃથ્વીજયના રાજ્યમાં, જ્યાં તું (તારી માન્યતા મુજબ) થોડા સમય પહેલાં જ રાજ્ય કરતો હતો, લોકો બોલ્યા—“સાંભળવામાં આવે છે કે નૈમિષારણ્યમાં સાત કલ્પોનું સ્મરણ રાખનાર એક મુનિ છે.”

Verse 26

मार्कंडेय इति ख्यातस्तं गत्वा पृच्छ संशयम् । तथोपदिष्टस्तैर्गत्वा तत्र तं मुनिपुंगवम्

તે ‘માર્કંડેય’ તરીકે ખ્યાત છે; તેની પાસે જઈને તારો સંશય પૂછ. એમ તેઓએ ઉપદેશ આપતાં, તે ત્યાં ગયો અને તે મુનિશ્રેષ્ઠને મળ્યો.

Verse 27

निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् । इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः

આ સાંભળી રાજાએ પ્રણામ કરીને હૃદયમાં નિશ્ચિત કરેલું વચન કહ્યું. ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—“અતએવ ‘ચિરાયુ’ ભગવાન હવે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયા છે।”

Verse 28

पृच्छाम्यहं भवान्वेत्ति इंद्रद्युम्नं नृपं न वा

હું તમને પૂછું છું—શું તમે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને જાણો છો કે નથી જાણતા?

Verse 29

श्रीमार्कंडेय उवाच । सप्तकल्पान्तरे नाभूत्कोपींद्रद्युम्नसंज्ञितः । भूपाल किमहं वच्मि तवान्यत्पृच्छ संशयम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—“સાત કલ્પોના અંતે ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામે કોઈ પણ નહોતો. હે ભુપાલ, હું વધુ શું કહું? તારો બીજો જે સંશય હોય તે પૂછ।”

Verse 30

स निराशस्तदाकर्ण्य वचो भूपोग्निसाधने । समुद्योगं तदा चक्रे तं दृष्ट्वाह तदा मुनिः

રાજાના અગ્નિપ્રવેશના નિશ્ચય વિષેનું તે વચન સાંભળીને તે નિરાશ થયો; છતાં તરત જ પ્રયત્નમાં લાગી ગયો. તેને આમ તૈયાર થતો જોઈ મુનિએ તત્કાળ કહ્યું।

Verse 31

मार्कंडेय उवाच । मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र वाचं श्रृणुष्व मे । एति जीवंतमानंदो नरं वर्षशतादपि

માર્કંડેય બોલ્યા—“હે ભદ્ર, આ દુરાસાહસ ન કર; મારું વચન સાંભળ. મનુષ્ય સો વર્ષ જીવે તોય આનંદ ન મળે, પરંતુ શોક જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે।”

Verse 32

तत्करोमि प्रतीकारं तव दुःखोपशांतये । श्रृणु भद्र ममास्तीह बको मित्रं चिरंतनः

તારા દુઃખની શાંતિ માટે હું ઉપાય કરીશ. સાંભળ, હે ભદ્ર! અહીં મારો ચિરંતન મિત્ર—બક—છે.

Verse 33

नाडीजंघ इति ख्यातः स त्वा ज्ञास्यत्यसंशयम् । तस्मादेहि द्रुतं यावदावां तत्र व्रजावहे

તે ‘નાડીજંઘ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે નિઃસંદેહ તને ઓળખશે. તેથી જલદી આવ, આપણે બન્ને ત્યાં જઈએ.

Verse 34

परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम् । यदि ज्ञास्यत्यसंदिग्धमिंद्रद्युम्नं स वक्ष्यति

મહાત્માઓનું જીવન એક જ ફળ આપે છે—પરોપકાર. જો તે ઇન્દ્રદ્યુમ્નને નિઃસંદેહ જાણતો હોય, તો તે કહેશે.

Verse 35

तौ प्रस्थिताविति तदा विप्रेंद्रनृपपुंगवौ । हिमाचलं प्रति प्रीतौ नाडीजंघालयं प्रति

ત્યારે તે બે—બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ અને રાજાઓમાં અગ્રગણ્ય—હર્ષપૂર્વક હિમાચલ તરફ, નાડીજંઘના નિવાસ તરફ નીકળી પડ્યા.

Verse 36

बकोऽथ मित्रं स्वं वीक्ष्य चिरकालादुपागतम् । मार्कंडेयं ययौ प्रीत्युत्कंठितः सम्मुखं द्विजैः

પછી બકે પોતાના મિત્રને ઘણાં સમય પછી આવેલો જોઈ, પ્રેમથી ઉત્કંઠિત થઈ, બ્રાહ્મણો સાથે માર્કંડેયના સામેથી મળવા ગયો.

Verse 37

कृतसंविदभूत्पूर्वं कुशलस्वागतादिना । पप्रच्छानंतरं कार्यं वदागमनकारणम्

પ્રથમ કુશળક્ષેમ પૂછીને અને સ્વાગત કરીને સંવાદ કર્યો; પછી કાર્ય વિષે પૂછ્યું— “તમારા આગમનનું કારણ કહો.”

Verse 38

मार्कंडेयोथ तं प्राह बकं प्रस्तुतमीप्सितम् । इंद्रद्युम्नं भवान्वेत्ति भूपालं पृथिवीतले

ત્યારે માર્કંડેયે બકને વિષય રજૂ કરીને કહ્યું— “શું તમે પૃથ્વી પરના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને જાણો છો?”

Verse 39

एतस्य मम मित्रस्य तेन ज्ञातेन कारणम् । नो वायं त्यजति प्राणान्पुरा वह्निप्रवेशनात्

આ મારા મિત્રનું કારણ તેને જાણીતું છે; આ પ્રાણ ત્યજતો નથી— પૂર્વનિશ્ચયથી અગ્નિપ્રવેશ કરવા તત્પર છે.

Verse 40

एतस्य प्राणरक्षार्थं ब्रूहि जानासि चेन्नृपम्

હે નૃપ, જો તમને જાણ હોય તો કહો— આ પુરુષના પ્રાણોની રક્ષા કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 41

नडीजंघ उवाच । चतुर्दश स्मराम्यस्मि कल्पान्विप्रेंद्र सांप्रतम् । आस्तां तद्दर्शनं वार्तामपि वा न स्मराम्यहम्

નાડીજંઘ બોલ્યા— “હે વિપ્રેન્દ્ર, અત્યારે મને ચૌદ કલ્પો સુધીનું સ્મરણ છે; પરંતુ તે વિષયમાં— દર્શન તો દૂર— તેની વાર્તા પણ મને યાદ નથી.”

Verse 42

इंद्रद्युम्नो महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले । एतावन्मात्रमेवाहं जानामि द्विजपुंगव

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પૃથ્વી પર ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામનો કોઈ રાજા ક્યાંય નહોતો; મને એટલું જ જાણીતું છે।

Verse 43

नारद उवाच । ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान् । पप्रच्छ राजा को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा । यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः

નારદે કહ્યું—તેનું આયુષ્ય સાંભળી રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને પૂછ્યું—“આવી દીર્ઘ આયુનું કારણ શું—દાન, તપ, કે બીજું કંઈ?”

Verse 44

नाडीजंघ उवाच । घृतकंबलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः । दीर्घमायुरिदं विप्र शापाद्बकवपुः श्रृणु

નાડીજંઘ બોલ્યો—હે વિપ્ર! મારા શૂલધારી દેવ મહાદેવના ઘૃતકંબલ-માહાત્મ્યથી મને આ દીર્ઘ આયુ પ્રાપ્ત થઈ છે; અને શાપથી મને બક (બગલા)નું રૂપ મળ્યું છે—સાંભળો.

Verse 45

पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि । पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः

પૂર્વજન્મમાં હું પૃથ્વી પર એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં બાલક હતો—પારાશર્ય ગોત્રના, વિશ્વરૂપ નામના સન્મુનિનો।

Verse 46

बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः । चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक

બાળપણમાં હું ‘બક’ નામે ઓળખાતો અને પિતાને અત્યંત પ્રિય હતો; પરંતુ હે ભદ્ર! સ્વભાવથી બાળપણમાં હું બહુ ચંચળ હતો।

Verse 47

अथ मारकतं लिंगं देवतावसरात्पितुः । चापल्याद्वालभावाच्चापहृत्य निहितं मया

ત્યારે પૂજાના સમયે તક જોઈને મેં બાળસહજ ચપળતાથી પિતાનું મરકત-સદૃશ સ્ફટિક શિવલિંગ ચોરીને છુપાવી દીધું।

Verse 48

घृतस्य कुंभे संक्रांतौ मकरस्योत्तरायणे । अथ प्रातर्व्यतीतायां निशि यावत्पिता मम

મકરસંક્રાંતિના સમયે, ઉત્તરાયણમાં, ઘીનો કુંભ રાખેલો હતો; અને રાત વીતી સવાર થવા સુધી—એટલા સમય સુધી મારા પિતા…

Verse 49

निर्माल्यापनयं चक्रे तावच्छून्यं शिवालयम् । निशम्य कांदिशीको मां पप्रच्छ मधुरस्वरम्

તેમણે નિર્માલ્ય (ગત દિવસની અર્પણાવશેષ) દૂર કરવાનું શરૂ કર્યું; તેટલા સુધી શિવાલય ખાલી હતું. સાંભળી કાંદિશીકે મધુર સ્વરે મને પૂછ્યું।

Verse 50

वत्स क्व नु त्वया लिंगं नूनं विनिहितं वद । दास्यामि वांछितं यत्ते भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्

“વત્સ, તું લિંગને ખરેખર ક્યાં મૂક્યું છે તે કહો. બોલ. તને જે ઇચ્છિત હોય તે આપીશ—ખાવાનું ભક્ષ્ય અને બીજું જે કંઈ તને ગમે તે।”

Verse 51

ततो मया बालभावाद्भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः । घृतकुंभांतराकृष्य भद्रलिंगं समर्पितम्

પછી મેં—બાળભાવથી અને ભક્ષ્યની લાલચમાં—તેના પિતાના ઘીના કુંભની અંદરથી ખેંચી કાઢીને તે મંગલમય લિંગ અર્પણ કર્યું।

Verse 52

अथ काले तु संप्राप्ते प्रमीतोऽहं नृपालये । जातो जातिस्मारस्तावदानर्ताधिपतेः सुतः

યોગ્ય કાળે હું રાજમહેલમાં દેહત્યાગ કર્યો; ત્યારબાદ હું આનર્તાધિપતિનો પુત્ર બની જન્મ્યો અને પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ ધરાવતો થયો।

Verse 53

घृतकंबलमाहात्म्यान्मकरस्थे दिवाकरे । अपि बाल्यादवज्ञानात्संयोगाद्घृतलिंगयोः

‘ઘૃતકંબલ’ પૂજાના માહાત્મ્યથી—સૂર્ય મકરમાં સ્થિત હોય ત્યારે—બાળપણની અજ્ઞાનતા છતાં, માત્ર ઘી અને લિંગના સ્પર્શ-સંયોગથી…

Verse 54

ततः संस्थापितं लिंगं प्राग्जन्म स्मरता मया । ततः प्रभृति लिंगानि घृतेनाच्छादयाम्यहम्

અતએવ પૂર્વજન્મ સ્મરીને મેં લિંગની સ્થાપના કરી; અને ત્યારથી હું લિંગોને ઘીથી આચ્છાદિત કરીને પૂજા કરું છું।

Verse 55

पितृपैतामहं प्राप्य राज्यं शक्त्यनुरूपतः । ततः प्रसन्नो भगवान्पार्वतीपतिराह माम्

પિતૃ-પૈતામહિક રાજ્ય મારી શક્તિ અનુસાર પ્રાપ્ત કરીને, ત્યારબાદ પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન પાર્વતીપતિએ મને કહ્યું।

Verse 56

पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकंबलपूजया । प्रयच्छाम्यस्मि त राज्यमधुनाभिमतं वृणु

પૂર્વજન્મમાં ‘ઘૃતકંબલ’ પૂજાથી હું પ્રસન્ન થયો હતો; તેથી હું તને રાજ્ય આપું છું—હવે તને અભિમત એવો વર પસંદ કર।

Verse 57

ततो मया वृतः प्रादाद्गाणपत्यं मदीप्सितम् । कैलासे मां शिवो नित्यं संतुष्टः प्राह चेति च

ત્યારે મેં વર્યું ત્યારે તેણે મને ઇચ્છિત ગણાધિપત્ય આપ્યું. કૈલાસ પર સદા પ્રસન્ન ભગવાન શિવે મને આ રીતે પણ કહ્યું.

Verse 58

तेनैव हि शरिरेण प्रणतं पुरतः स्थितम् । अद्यप्रभृति संक्रांतौ मकरस्यापरोपि यः

એ જ શરીરથી (ભક્ત) નમસ્કાર કરીને સામે ઊભો રહેશે. આજથી મકરસંક્રાંતિના દિવસે બીજો કોઈ પણ જો એમ કરે તો…

Verse 59

घृतेन पूजां कर्तासौ भावी मम गणः स्फुटम् । इत्युक्त्वा मां शिवो भद्र गणकोटीश्वरं व्यधात्

‘તે ઘીથી પૂજા કરશે; નિશ્ચયે તે મારો ગણ બનશે.’ એમ કહી કલ્યાણમય શિવે મને ગણકોટીશ્વર તરીકે નિમ્યો.

Verse 60

प्रतीपपालकंनाम संस्थितं शिवशासनम् । ततः कामादिभिः षड्भिः पदैश्चंक्रमणात्मिकाम्

‘પ્રતીપપાલક’ નામનું શિવશાસન સ્થાપિત થયું. ત્યારબાદ કામાદિ છ વેગોથી પ્રેરાઈ મારું જીવન પગલે પગલે અશાંત ભટકણ બન્યું.

Verse 61

निसर्गचपलां प्राप्य भ्रमरीमिव तां श्रियम् । नैवालमभवं तस्या धारणे दैवयोगतः

સ્વભાવથી ચંચળ, ભમરી જેવી તે શ્રી પ્રાપ્ત કરીને પણ, દૈવયોગે હું તેને ધારણ કરી શક્યો નહીં.

Verse 62

विचचार तदा मत्तः किलाहं वारणो यथा । कृत्याकृत्यविचारेण विमुक्तोऽतीव गर्वितः

ત્યારે હું મત્ત હાથીની જેમ અહીં-ત્યાં ભટક્યો; કર્તવ્ય-અકર્તવ્યના વિવેકથી મુક્ત થઈ અત્યંત ગર્વથી ફૂલ્યો.

Verse 63

विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा । आपदां पात्रतामेति सिंधूनामिव सागरः

જેમ નીચ માણસ વિદ્યાઃ, અભિજાત્ય અને લક્ષ્મી મેળવી આપત્તિઓનો પાત્ર બને છે, તેમ નદીઓને સ્વીકારતો સાગર તેમનો આધાર-પાત્ર બને છે.

Verse 64

अथ काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे यदृच्छया । विचरन्नगमं शैलं हिमानीरुद्धकंदरम्

પછી થોડો સમય વીતી ગયા પછી, અચાનક ભટકતા ભટકતા હું એવા પર્વત પાસે પહોંચ્યો કે જેના ગુફાઓ હિમની ચાદરોથી અવરોધિત હતી.

Verse 65

तपस्यति मुनिस्तत्र गालवो भार्यया सह । सदैव तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः

ત્યાં ગાલવ મુનિ પોતાની પત્ની સાથે તપસ્યા કરતા હતા; તીવ્ર તપથી તેઓ સદા કૃશ હતા અને નસો ઊભરી દેખાતી હતી.

Verse 66

ब्राह्मणस्य हि देहोयं नैवैहिकफलप्रियः । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च

બ્રાહ્મણનું આ શરીર લૌકિક ફળોને પ્રિય માનતું નથી; તે અહીં કઠિન તપ માટે અને પરલોકમાં અનંત સુખ માટે છે.

Verse 67

तस्य भार्याऽतिरूपेण विजिग्ये विश्ववर्णिनी । तन्वी श्यामा मृगाक्षी सा पीनोन्नतपयोधरा

તેની પત્ની અતિરૂપવતી હતી, જાણે સર્વ સ્ત્રીઓના સૌંદર્યને જીતનાર. તે તન્વી, શ્યામવર્ણી, મૃગનયની અને પીન-ઉન્નત સ્તનવાળી હતી.

Verse 68

हंसगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी । विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा

તેનું વચન હંસની જેમ કોમળ અને ગદગદ હતું; તેની ચાલ મત્ત હસ્તિની જેવી હતી. તેના નિતંબ વિશાળ, મધ્યભાગ પાતળો અને વાળ લાંબા વહેતા હતા.

Verse 69

निम्ननाभिर्विधात्रैषा निर्मिता संदिदृक्षुणा । विकीर्णमिव सौंदर्यमेकपात्रमिव स्थितम्

ઊંડી નાભીવાળી તે સુન્દરીને જાણે વિધાતાએ પોતાની રચનાને જોવા ઇચ્છીને ઘડી હોય. તેનું સૌંદર્ય જાણે સર્વત્ર વિખેરાયેલું, છતાં એક જ પાત્રમાં એકત્રિત થયેલું હતું.

Verse 70

ततोऽविनीतस्तां वीक्ष्य भद्र गालववल्लभाम् । अहमासं शरव्रातैस्ताडितः पुष्पधन्विना । विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः

પછી હૃદયે અવિનીત એવો હું, ગાલવને પ્રિય એવી તે કલ્યાણી કન્યાને જોઈ, પુષ્પધનુ કામદેવના બાણસમૂહોથી આઘાત પામ્યો. વિવેકી મુનિઓ પણ તેટલા સમય સુધી જ વિવેકી રહે છે.

Verse 71

यावन्न हरिणाक्षीणामपांगविवरेक्षिताः । मया व्यवसितं चित्ते तदानीं तां जिहीर्षुणा

જ્યાં સુધી મૃગનયનીઓની અપાંગ-કટાક્ષભરી નજરે મને ભેદ્યો ન હતો, ત્યાં સુધી મારા ચિત્તનો નિશ્ચય દૃઢ હતો; પરંતુ તેને હરી લેવા ઇચ્છા ઊઠતાં જ તે ડગમગી ગયો.

Verse 72

इति चेति हरिष्यामि तपसा रक्षितां मुनेः । अस्याः कृते यदि शपेन्मुनिस्तत्र पराभवः

‘જો એમ જ હોય, તો મુનિના તપથી રક્ષિત હોવા છતાં હું તેને હરી લઈ જઈશ.’ પરંતુ તેના કારણે મુનિ મને શાપ આપે તો મારો પરાભવ અને વિનાશ થશે.

Verse 73

मम भावी भवेदेषा भार्या मृत्युरुतापि मे । तस्माच्छिष्यो भवाम्यस्य शुश्रूषानिरतो मुनेः

એ મારી ભાવિ પત્ની પણ બની શકે—અને મારી માટે મૃત્યુ પણ. તેથી હું આ મુનિનો શિષ્ય બની, તેમની શুশ્રૂષામાં તત્પર રહીશ.

Verse 74

प्राप्यांतरं हरिष्यामि नास्य योग्येयमंगना । इति व्यवस्य विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय गालवम्

‘અવસર મળતાં જ હું તેને હરી લઈ જઈશ; આ સ્ત્રી તેને યોગ્ય નથી.’ એમ નક્કી કરીને, વિદ્યાર્થીનું રૂપ ધારણ કરી તે ગાલવ પાસે ગયો.

Verse 75

नमस्कृत्य वचोऽवोचमिति भाव्यर्थनोदितः । तथा मतिस्तथा मित्रं व्यवसायस्तथा नृणाम्

નમસ્કાર કરીને મેં વચન કહ્યું, મારા અભિપ્રેત હેતુથી પ્રેરિત થઈને. કારણ કે મનુષ્યોની મતિ જેવી, મિત્રતા પણ તેવી, અને વ્યવસાય પણ એવો જ હોય છે.

Verse 76

भवेदवश्यं तद्भावि यथा पुंभिः पुरा कृतम् । विवेकवैराग्ययुतो भगवंस्त्वासमुपस्थितः

જે અવશ્ય ભાવિ છે તે નિશ્ચિત થાય છે—જેમ પુરાતન કાળે મનુષ્યોએ કરેલા કર્મનું ફળ મળે છે. હે ભગવન, વિવેક અને વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ હું તમારી પાસે આવ્યો છું.

Verse 77

शिष्योऽहं भवता पाठ्यं कर्णधारं महामुनिम् । अपारपारदं विष्णुं विप्रमूर्तिमुपाश्रितम्

હું તમારો શિષ્ય છું, હે મહામુનિ; મને ઉપદેશ આપો. તમે આ અપાર સંસાર-સાગરના કર્ણધાર—પાર ઉતારનાર વિષ્ણુ, અહીં બ્રાહ્મણ-મૂર્તિરૂપે ઉપાસ્ય છો.

Verse 78

नमस्ये चेतनं ब्रह्मा प्रत्यक्षं गालवाख्यया । अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम्

ગાલવ નામે મારી સામે પ્રત્યક્ષ થયેલા ચૈતન્ય પરબ્રહ્મને હું નમસ્કાર કરું છું. અવિદ્યા-રૂપ કાળા સર્પે મને દંશ કર્યો છે; તેના વિષથી હું પીડિત છું.

Verse 79

उपदेशमहामंत्रैर्मां जांगुलिक जीवय । महामोहमहा वृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः

હે જાંગુલિક (સર્પવિષ હરણાર), ઉપદેશના મહામંત્રોથી મને જીવંત કરો. મારા હૃદયની વાવણીમાંથી મહામોહનું મહાવૃક્ષ ઉગ્યું છે.

Verse 80

त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत् । अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः

તમારા વચનોની તીક્ષ્ણ ધારવાળા કુઠારથી, મૂઢોની સંગતથી વધેલું મારી મૂર્ખતાનું ‘સિંચન’ નાશ પામે. તેથી અપવર્ગ (મોક્ષ)નો માર્ગ પ્રસરીને મારી સામે સ્પષ્ટ થાય.

Verse 81

छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना । भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्

હવે સૂત્રધાર (માર્ગદર્શક) દ્વારા અને વિદ્યારૂપ પરશુથી આ બંધન છેદાઈ જાય. હું તમારો શિષ્ય બની તમારી શરણ લઉં છું; લાંબા સમયથી હું માત્ર બાહ્ય વરિવસ્યા (પૂજા-સેવા)માં જ રહ્યો, ઉચ્ચ સાધનામાં નહીં.

Verse 82

समिद्दर्भान्मूलफलं दारूणि जलमेव च । आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम्

હું સમિધા, દર્ભ, મૂળ-ફળ, લાકડાં અને જળ પણ લાવી આપીશ. કૃપા કરીને વિનયપૂર્વક ઉપસ્થિત મને અનુગ્રહથી સ્વીકારો.

Verse 83

इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् । तदाऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः

આ રીતે પ્રાચીનકાળમાં હું ‘બક’ નામે પ્રસિદ્ધ, બગલાની વૃત્તિ ધારણ કરતો હતો. ત્યારે મારી બુદ્ધિ સરળ સત્ય તરફ વળી, મુનિએ મને અનુગ્રહ કર્યો.

Verse 84

ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् । विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने

ત્યારબાદ હું અત્યંત વિનયી બની, બ્રાહ્મણી સાથે રહેલા તે મહાત્માને દૃઢ વિશ્વાસ સ્થાપવા માટે દિવસે દિવસે પ્રસન્ન કરતો રહ્યો.

Verse 85

स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् । स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः

મુનિ પત્નીને પાત્ર જાણતા હોવા છતાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન રાખતા. સ્ત્રીસ્વભાવ જાણનાર તે દ્વિજે તેણીને પોતાની ગોદમાં રાખીને શયન કર્યું.

Verse 86

अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला । तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी

પછી બીજા દિવસે તે બ્રાહ્મણી રજસ્વલા થઈ. મારા પર વિશ્વાસ રાખીને તે તપસ્વિની રાત્રે દૂર (અલગ) શયન કરી.

Verse 87

इदमन्तरमित्यंतर्विचिंत्याहं प्रहर्षितः । मलिम्लुचाकृतिर्भूत्वा निशीथे तामथाहरम्

મનમાં “આ જ અવસર છે” એમ વિચારી હું અત્યંત હર્ષિત થયો. મલિમ્લુચ (નીચ લૂંટારા)નું રૂપ ધારણ કરીને, મધરાત્રે મેં તેણીને ઉઠાવી લીધી.

Verse 88

विललाप तदा बाला ह्रियमाणा मयोच्चकैः । मैवं मैवमिति ज्ञात्वा मां स्वरेणाब्रवीन्मुनिम्

ત્યારે મારી બળજબરીથી લઈ જવામાં આવતી તે બાલા વિલાપ કરવા લાગી. મને ઓળખીને ભયભીત સ્વરે “ના, ના” કહી તેણે મુનિને પોકાર્યો.

Verse 89

बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकंचुकमाश्रितः । हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव

આ દુષ્ટ બકવૃત્તિનો છે—ધર્મના કંચુકમાં છુપાયેલો કપટી. આ દુરાચારી મને અપહરણ કરે છે; તેથી હે ગાલવ, મને બચાવ.

Verse 90

तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोप्वेषोद्य मलिम्लुचः । मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव

આ ક્યારેક તારો શિષ્ય હતો; આજે ક્રોધના વેશમાં આ મલિમ્લુચ મને હરી લેવા ઇચ્છે છે. હે શરણ્ય, મારી રક્ષા કર; મારી શરણ બન.

Verse 91

तद्वाक्यसमकालं स प्रबुद्धो गालवो मुनिः । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा गतिस्तम्भं व्यधान्मम

તે વચન સાથે જ મુનિ ગાલવ જાગી ઉઠ્યા. “થંભો, થંભો” કહી તેમણે મારી ગતિ રોકી દીધી અને મારું ચાલવું નિષ્પ્રભ કરી દીધું.

Verse 92

ततश्चित्राकृतिरहं स्तम्भितो मुनिनाऽभवम् । व्रीडितं प्रविशामीव स्वांगानि किल लज्जया

ત્યાર પછી હું વિચિત્ર વિકૃત આકારવાળો થયો અને મુનિએ મને સ્તંભિત કરી દીધો. લજ્જાથી હું એવો સંકોચાયો કે જાણે પોતાના જ અંગોમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છું તેમ લાગ્યું.

Verse 93

ततः प्रकुपितः प्राह मामभ्येत्याथ गालवः । तद्वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहमभवं बकः

પછી ક્રોધિત ગાલવ મારી પાસે આવી વજ્ર સમાન અસહ્ય વચન બોલ્યો; તે વચનથી જ હું બગલો બની ગયો.

Verse 94

गालव उवाच । बकवृत्तिमुपाश्रित्य वंचितोऽहं यतस्त्वया । तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम

ગાલવે કહ્યું—‘બગલાની વૃત્તિ આશ્રય કરીને તું મને છેતર્યો છે; તેથી, હે નરાધમ, તું લાંબા સમય સુધી બગલો બની રહેશે.’

Verse 95

इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः । परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः

આ રીતે મુનિના શાપથી હું અધર્મનો આશ્રય કરનાર બની ગયો. પરસ્ત્રી-સંગની ઇચ્છાથી હું આ અનર્થમાં આવી પડ્યો.

Verse 96

न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

આ લોકમાં પુરુષ માટે પરસ્ત્રી-સેવન જેટલું આયુષ્ય અને કલ્યાણ નાશ કરનાર બીજું કશું નથી.

Verse 97

ततः सती सा मत्स्पर्शदूषितांगी तपस्विनी । मया विमुक्ता स्नात्वा मां तथैवानुशशाप ह

પછી તે સતી તપસ્વિની—મારા સ્પર્શથી દૂષિત અંગવાળી—મારા દ્વારા મુક્ત થઈ સ્નાન કરીને, એ જ રીતે મને શાપ આપ્યો।

Verse 98

एवं ताभ्यामहं शप्तो ह्यश्वत्थपर्णवद्भयात् । कंपमानः प्रणम्योभाववोचं तत्र दम्पती

આ રીતે બંનેના શાપથી શપ્ત થઈ, ભયથી અશ્વત્થના પાન જેવી કંપતો, ત્યાં તે દંપતીને પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક બોલ્યો।

Verse 99

गणोऽहमीश्वरस्यैव दुर्विनीततरो युवाम् । निरोधमेवं कुरुतं भगवंतावनुग्रहम्

હું ખરેખર ઈશ્વરનો જ ગણ છું, પરંતુ અતિ દુર્વિનીત બની ગયો છું। હે ભગવંત દંપતી, આ દોષને રોકી મારી ઉપર અનુગ્રહ કરો।

Verse 100

वाचि क्षुरो नावनीतं हृदयं हि द्विजन्मनाम् । प्रकुप्यंति प्रसीदंति क्षणेनापि प्रसादिताः

વાણીમાં દ્વિજ ક્ષુર જેવી તીક્ષ્ણતા ધરાવે છે; પરંતુ તેમનું હૃદય નવનીત જેવું કોમળ પણ હોય છે। તેઓ ક્ષણે ક્રોધે ચડે, ક્ષણે પ્રસન્ન થાય; પ્રસન્ન કરાતા પળમાં કૃપાળુ બને છે।

Verse 101

त्वयि विप्रतिपन्नस्य त्वमेव शरणं मम । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम्

હું ગૂંચવણમાં પડેલો; મારા માટે તમે જ એકમાત્ર શરણ છો। જેમના પગ ધરતી પર લપસી જાય, તેમને ઊભા થવાનો આધાર પણ એ જ ધરતી બને છે।

Verse 102

गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदम् । विषदंता हि जायन्ते दुर्विनीतस्य सम्पदः

ગણોના અધિપત્ય પણ મારા માટે અપમાનનું સ્થાન બન્યું. કારણ કે દુર્વિનીતના વૈભવમાં પણ વિષદંત સમી હાનિ જોડાયેલી હોય છે.

Verse 103

विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः । नैवोभयं विदुर्नीचा विनाऽनुभवमात्मनः

વિવેકી જન આવતો અપાય પણ જાણી લે છે, અને કેટલાકને તે બન્યા પછી સમજાય છે. પરંતુ નીચબુદ્ધિ બંને જાણતી નથી—પોતે અનુભવ્યા વિના.

Verse 104

दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः

દુર્વિનીત મનુષ્ય શ્રી, વિદ્યા કે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ લાંબા સમય સુધી સ્થાને સ્થિર રહેતો નથી—જેમ હું, મદ-ગર્વથી મત્ત, રહી શક્યો નહીં.

Verse 105

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदा मदांधानामेत एव सतां दमाः

વિદ્યાનો મદ, ધનનો મદ અને ત્રીજો કુળ-ગૌરવનો મદ—આ મદાંધોને અંધ બનાવનારા નશા છે; પરંતુ સજ્જનો માટે એ જ દમન-સાધન બને છે.

Verse 106

नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम् । तैः श्रियश्चपला वाच्यं नीयंते मादृशैर्जनैः

જેઓએ આત્માને જીત્યો નથી, તેમની બુદ્ધિ દૂરદર્શી નથી. એવા લોકો પાસેથી ચંચળ શ્રી નિશ્ચયે દૂર ખેંચાઈ જાય છે—મારા જેવા લોકો પાસેથી જેમ ગઈ.

Verse 107

तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ शापांतं मेऽधुना कुरु । दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचारा हि साधवः

અતએવ હે મુનિશ્રેષ્ઠ, પ્રસન્ન થાઓ અને હવે મારા શાપનો અંત કરો. કારણ કે સાધુજન દુર્વિનીત પ્રત્યે પણ સદા ક્ષમાશીલ હોય છે.

Verse 108

इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया । प्रसादप्रवणो भूत्वा शापांतं मे तदा व्यधात्

આ રીતે મારા—હવે વિનમ્ર થયેલા—વચનોથી વિનંતી થતાં, તેઓ કૃપા તરફ વળી ત્યારે મારા શાપનો અંત નિર્ધારિત કર્યો.

Verse 109

गालव उवाच । छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि । यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि

ગાલવે કહ્યું—તમે છન્નકીર્તિની કીર્તિ-ઉદ્ધારમાં સહાયક બનશો; અને જ્યારે તમે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને સહાય કરશો, ત્યારે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 110

इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते । हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च

આ રીતે મુનિના શાપથી તે સમયથી હિમાચલ પર્વત પર હું બગલો બની—કાશ્યપેય—અહીં જ વસું છું.

Verse 111

राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानु भावान् । शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्

‘રાજ્ય’ અને ‘દીર્ઘ આયુષ્ય’—ઘૃતકંબલ રૂપે મારા એવા અનુભવ રહ્યા; આજે પણ તે જન્મો અને તેમના પ્રભાવનું સ્મરણ છે. મુનિ ગાલવના શાપથી હું બગલો બન્યો. હે ભદ્ર, તમે જે પૂછ્યું તે સર્વ મેં કહી દીધું.