Adhyaya 30
અધ્યાય ૩૦માં નારદ શ્વેતપર્વતથી દક્ષિણ દિશામાં તારકનો સામનો કરવા આગળ વધતા સ્કંદને જુએ છે. ગ્રહ, ઉપગ્રહ, વેતાળ, શાકિની, ઉન્માદ, અપસ્માર, પિશાચ વગેરે વિઘ્નકારી સત્તાઓનું વર્ણન કરીને સંયમિત આચરણ, નિયમ અને ભક્તિ દ્વારા રક્ષણનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. પછી કથા મહી નદીના કાંઠે આવે છે, જ્યાં દેવો મહી-માહાત્મ્યનું ગાન કરે છે અને ખાસ કરીને મહી–સમુદ્ર સંગમને સર્વ તીર્થોનું સારરૂપ કહે છે. ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણ સર્વત્ર ફળદાયક ગણાય છે; પાણી ખારું હોવા છતાં તેની રૂપાંતરકારી દિવ્ય શક્તિ ઉપમાઓથી સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દેવ-ઋષિઓ સ્કંદનો સેનાપતિ-અભિષેક વિધિવત્ કરે છે. અભિષેક સામગ્રી એકત્ર થાય છે, મંત્રપૂત હોમ થાય છે; મુખ્ય ઋત્વિજોમાં બ્રહ્મા અને કપિલનો ઉલ્લેખ આવે છે. હોમકુંડમાં મહાદેવ લિંગરૂપ પ્રગટ કરીને વિધિની સત્યતા માટે દૈવી સાક્ષી આપે છે. અંતે ભાગ લેનારા દેવતાઓ, લોકવર્ગો અને વિવિધ સત્તાઓની વિશાળ ગણના થાય છે; સ્કંદને દાન, આયુધ, પારષદો અને વિસ્તૃત માતૃગણ અર્પણ થાય છે. સ્કંદની ભક્તિપૂર્વક વંદના અને દેવોની વરદાન-તત્પરતા સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે, જેમાં તીર્થમહિમા, અભિષેકવિધિ, રક્ષણની નીતિ અને નેતૃત્વની દૈવી માન્યતા સ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततः स्कन्दः सुरैः सार्धं श्वेतपर्वत मस्तकात् । उत्तीर्य तारकं हन्तुं दक्षिणां स दिशं ययौ
નારદે કહ્યું—પછી સ્કંદ દેવતાઓ સાથે શ્વેતપર્વતના શિખર પરથી ઉતરી, તારકનો વધ કરવા દક્ષિણ દિશામાં ગયો।
Verse 2
ततः सरस्वतीतीरे यानि भूतानि नारद । ग्रहाश्चोपग्रहाश्चैव वेतालाः शाकिनी गणाः
ત્યારે, હે નારદ, સરસ્વતીના કાંઠે અનેક ભૂતપ્રાણી—ગ્રહો, ઉપગ્રહો, વેતાલો અને શાકિનીગણ—એકત્ર થયા।
Verse 3
उन्मादा ये ह्यपस्माराः पलादाश्च पिशाचकाः । देवैस्तेषामाधिपत्ये सोऽभ्यषिच्यत पावकिः
ઉન્માદ, અપસ્માર, પલાદ અને પિશાચ તરીકે ઓળખાતા એ સૌ પર અધિપત્ય માટે દેવોએ પાવકીને અભિષેક કરીને અધિપતિ બનાવ્યો।
Verse 4
यथा ते नैव मर्यादां संत्यजंति दुराशयाः । एतैस्तस्मात्समाक्रांतः शरण्यं पावकिं व्रजेत्
કારણ કે તે દુર્ભાવનાવાળા જીવો કદી પોતાની મર્યાદા છોડતા નથી; તેથી તેમના દ્વારા પીડિત વ્યક્તિએ રક્ષક પાવકીની શરણ લેવી જોઈએ।
Verse 5
अप्रकीर्णेन्द्रियं दांतं शुचिं नित्यमतंद्रितम् । आस्तिकं स्कन्दभक्तं च वर्जयंति ग्रहादिकाः
જેનાં ઇન્દ્રિયો વિખેરાતાં નથી, જે દમિત, શુચિ, સદા જાગૃત, ધર્મમાં આસ્તિક અને સ્કંદભક્ત છે—તેને ગ્રહાદિ પીડાકારી શક્તિઓ ટાળી જાય છે।
Verse 6
महेश्वरं च ये भक्ता भक्ता नारायणं च ये । तेषां दर्शनमात्रेण नश्यंते ते विदूरतः
મહેશ્વરના ભક્તો હોય કે નારાયણના ભક્તો—એવા ભક્તોના દર્શનમાત્રથી જ તે પીડાકારી શક્તિઓ દૂરથી જ નાશ પામે છે।
Verse 7
ततः सर्वैः सुरैः सार्धं महीतीरं ययौ गुहः । तत्र देवैः प्रकथितं महीमाहात्म्यमुत्तमम्
પછી ગુહ (સ્કંદ) સર્વ દેવતાઓ સાથે મહી નદીના કાંઠે ગયો. ત્યાં દેવોએ મહીનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય પ્રકટ કર્યું।
Verse 8
श्रृण्वन्विसिष्मिये स्कन्दः प्रणनाम च तां नदीम् । ततो महीदक्षिणतस्तीरमाश्रित्य धिष्ठितम्
આ સાંભળી સ્કંદ અચંબિત થયો અને તે નદીને પ્રણામ કર્યો. પછી મહીના દક્ષિણ કાંઠાનો આશ્રય લઈને ત્યાં આસન ગ્રહણ કર્યું।
Verse 9
प्रणम्य शक्रप्रमुखा गुहं वचनमब्रुवन् । अभिषिक्तं विना स्कन्द सेनापतिमकल्मषम्
પ્રણામ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) પ્રમુખ દેવોએ ગુહને કહ્યું—“હે સ્કંદ! નિર્મળ સેનાપતિ, તમારા અભિષેક વિના…”
Verse 10
न शर्म लभते सेना तस्मात्त्वमभिषेचय । महीसागरसंभूतैः पुण्यैश्चापि शिवैर्जलैः
સેનાને શાંતિ મળતી નથી; તેથી તું અભિષેક સ્વીકાર—પૃથ્વી અને સાગરથી ઉત્પન્ન પુણ્ય, શિવમય શુભ જળોથી।
Verse 11
अभिषेक्ष्यामहे त्वां च तत्र नो द्रष्टुमर्हसि । यथा हस्तिपदे सर्वपदांतर्भाव इष्यते
અમે તારો અભિષેક કરીશું; પરંતુ તે વિધિમાં ત્યાં જોવું તને યોગ્ય નથી. જેમ હાથીના પગલાના નિશાનમાં સર્વ પગલાંનો અંતર્ભાવ માનવામાં આવે છે।
Verse 12
सर्वतीर्थान्तरस्थानं तथार्णवमहीजले । सर्वभूतमयो यद्वत्र्यंबकः परिकीर्त्यते
એ જ રીતે સાગર અને પૃથ્વીના જળમાં સર્વ તીર્થોનું નિવાસસ્થાન છે; જેમ ત્ર્યંબક (શિવ) સર્વભૂતમય તરીકે કીર્તિત છે।
Verse 13
सर्वतीर्थमयस्तद्वन्महीसागरसंगमः । अर्धनारीश्वरं रूपं यथा रुद्रस्य सर्वदम्
તદ્વત્ મહી નદી અને સાગરનો સંગમ સર્વતીર્થમય છે; જેમ રુદ્રનું અર્ધનારીશ્વર રૂપ સર્વ વર આપનારું છે।
Verse 14
तथा महीसमुद्रस्य स्नानं सर्वफलप्रदम् । येनात्र पितरः स्कन्द तर्पिता भक्तिभावतः
તેમજ મહી–સમુદ્રમાં સ્નાન સર્વફળપ્રદ છે; જેના દ્વારા, હે સ્કંદ, અહીં પિતૃઓ ભક્તિભાવથી તૃપ્ત થાય છે।
Verse 15
तेन सर्वेषु तीर्थेषु तर्पिता नात्र संशयः । न चैतद्धृदि मंतव्यं क्षारमेतज्जलं हि यत्
તે કર્મથી તેઓ જાણે સર્વ તીર્થોમાં તર્પિત થયા હોય તેમ તૃપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. અને ‘આ જળ ખારું છે’ એવો વિચાર હૃદયમાં ન કરવો.
Verse 16
यथा हि कटुतिक्तादि गवा ग्रस्तं हि क्षीरदम् । एवमेतत्त्विदं तोयं पितॄणां तृप्ति दायकम्
જેમ ગાય કડવું-તીખું પણ ખાય, છતાં દૂધ આપે; તેમ જ આ જળ પિતૃઓને તૃપ્તિ આપનારું છે.
Verse 17
एवं ब्रुवत्सु देवेषु कपिलोऽपि मुनिर्जगौ । सत्यमेतदुमापुत्र सर्वतीर्थमयी मही
દેવો આમ બોલ્યા ત્યારે મુનિ કપિલે પણ કહ્યું—“હે ઉમાપુત્ર! આ સત્ય છે; આ મહી સર્વતીર્થમયી છે.”
Verse 18
कर्दमो यस्त्वहमपि ज्ञात्वा तीर्थमहा गुणान् । सर्वां भुवं परित्यज्य कृत्वा ह्यश्रममास्तितः
“હું કર્દમ પણ, આ તીર્થના મહાગુણોને જાણી, ધરતીના અન્ય સર્વ પ્રદેશો ત્યજી, અહીં જ આશ્રમ સ્થાપી વસું છું.”
Verse 19
ततो महेश्वरः प्राह सत्यमेतत्सुरोदितम् । ब्रह्माद्यास्तं तथा प्राहुरत्र भूयोऽप्यथो गुरुः
પછી મહેશ્વરે કહ્યું—“દેવોએ જે કહ્યું છે તે સત્ય છે.” બ્રહ્મા આદિએ પણ તેમ જ કહ્યું, અને ગુરુએ પણ અહીં ફરીથી તેની પુષ્ટિ કરી.
Verse 20
अत्राभिषेकं ते वीर करिष्यामः समादिश । ततः सुविस्मितस्तत्र स्नात्वा स्कन्दो महामनाः
“હે વીર, અહીં જ અમે તારો અભિષેક કરીશું—આજ્ઞા આપ.” ત્યારબાદ મહામનાસ્ક સ્કંદ ત્યાં સ્નાન કરીને અત્યંત વિસ્મિત થયો.
Verse 21
अभिषिञ्चन्तु मां देवा इति तानब्रवीद्वचः । ततोऽभिषेकसंभारान्सर्वान्संभृत्य शास्त्रतः
તેણે તેમને કહ્યું, “દેવો મને અભિષેક કરે.” ત્યારબાદ શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર અભિષેકની સર્વ સામગ્રી યોગ્ય રીતે એકત્ર કરવામાં આવી.
Verse 22
जुहुवुर्मंत्रपूतेऽग्नौ चत्वारो मुख्यऋत्विजः । ब्रह्मा च कपिलो जीवो विश्वामित्रश्चतुर्थकः
મંત્રોથી પવિત્ર થયેલા અગ્નિમાં ચાર મુખ્ય ઋત્વિજોએ આહુતિઓ અર્પણ કરી—બ્રહ્મા, કપિલ, જીવ અને ચોથા વિશ્વામિત્ર।
Verse 23
अन्ये च शतशस्तत्र मुनयो वेदपारगाः । तत्राद्भुतं महादेवो दर्शयामास भारत
ત્યાં વેદપારંગત એવા અન્ય સૈકડો મુનિઓ પણ હાજર હતા. ત્યાં, હે ભારત, મહાદેવે એક અદ્ભુત ચમત્કાર દર્શાવ્યો.
Verse 24
यदग्निकुण्डमध्यस्थो लिंगमूर्तिर्व्यदृश्यत । अहमेवाग्निमध्यस्थो हविर्गृह्णामि नित्यशः
ત્યારે અગ્નિકુંડના મધ્યમાં લિંગમૂર્તિરૂપે પ્રભુ પ્રગટ થયા; જાણે કહેતા હોય—“હું જ અગ્નિમધ્યે સ્થિત રહી નિત્ય હવિ ગ્રહણ કરું છું.”
Verse 25
एतत्संदर्शनार्थाय लिंगमूर्तिरभूद्विभुः । तल्लिंगमतुलं देवा नमश्चक्रुर्मुदान्विताः
આ દર્શન પ્રદાન કરવા સર્વવ્યાપી પ્રભુએ લિંગમૂર્તિ ધારણ કરી. તે અતુલ્ય લિંગને જોઈ દેવતાઓ આનંદિત થઈ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરવા લાગ્યા.
Verse 26
सर्वपापापहं पार्थ सर्वकामफलप्रदम् । तत्र होमावसाने च दत्ते हिमवता शुभे
હે પાર્થ, આ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓનું ફળ આપે છે. ત્યાં હોમ પૂર્ણ થતાં હિમવતે શુભ દાન અર્પણ કર્યું.
Verse 27
दिव्यरत्नान्विते स्कन्दो निषण्णः परमासने । सर्वमंगलसंभारैर्विधिमंत्रपुरस्कृतम्
દિવ્ય રત્નોથી શોભિત પરમ આસન પર સ્કંદ બિરાજમાન હતા. સર્વ મંગલ સામગ્રી ગોઠવાઈ હતી અને પવિત્ર મંત્રોના માર્ગદર્શન હેઠળ વિધિ ચાલી રહી હતી.
Verse 28
अभ्यषिंचंस्ततो देवाः कुमारं शंकरात्मजम् । इंद्रो विष्णुर्महावीर्यो ब्रह्मरुद्रौ च फाल्गुन
ત્યારબાદ દેવતાઓએ શંકરપુત્ર કુમારનો અભિષેક કર્યો—ઇન્દ્ર, મહાવીર્ય વિષ્ણુ, તેમજ બ્રહ્મા અને રુદ્ર પણ, હે ફાલ્ગુન।
Verse 29
आदित्याद्य ग्रहाः सर्वे तथोभावनिलानलौ । आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्चैवाश्विनावुभौ
આદિત્યોથી આરંભ કરીને સર્વ ગ્રહો, તેમજ વાયુ અને અગ્નિ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત થયા. આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય અને બંને અશ્વિનીકુમારો પણ તે મહાવિધિમાં જોડાયા.
Verse 30
विश्वेदेवाश्च मरुतो गंधर्वाप्सरसस्तथा । देवब्रह्मर्षयश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः
ત્યાં વિશ્વેદેવો અને મરુતો, ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ પણ; દેવબ્રહ્મર્ષિઓ, વાલખિલ્યો અને મરીચિ-પ્રમુખ ઋષિગણ પણ ઉપસ્થિત હતા।
Verse 31
विद्याधरा योगसिद्धाः पुलस्त्यपुलहादयः । पितरः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरंगिराः
ત્યાં વિદ્યાધરો, યોગસિદ્ધો, પુલસ્ત્ય-પુલહ આદિ; પિતૃગણ; કશ્યપ અને અત્રિ; તેમજ મરીચિ, ભૃગુ અને અંગિરા પણ એકત્ર થયા।
Verse 32
दक्षोऽथ मनवो ये च ज्योतींषि ऋतवस्तथा । मूर्तिमत्यश्च सरितो महीप्रभृतिकास्तथा
પછી દક્ષ, મનુગણ, જ્યોતિષ્કો અને ઋતુઓ પણ; તેમજ મૂર્તિમતી નદીઓ—મહી (પૃથ્વી) આદિ—પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યાં।
Verse 33
लवणाद्याः समुद्राश्च प्रभासाद्याश्च तीर्थकाः । पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाः पार्वतास्तथा
લવણસાગર આદિ સમુદ્રો, પ્રભાસ આદિ તીર્થસ્થાનો; પૃથ્વી અને દ્યૌ, દિશાઓ પણ; તેમજ વૃક્ષો અને પર્વતો—બધાં ગુહના સન્માનાર્થે ત્યાં ઉપસ્થિત હતા।
Verse 34
आदित्याद्या मातरश्च कुर्वंत्यो गुहमंगलम् । वासुकिप्रमुखा नागास्थथोभौ गरुडारुणौ
આદિત્યાદિ માતૃશક્તિઓ ગુહનું મંગલવિધાન કરી રહી હતી; અને વાસુકિ-પ્રમુખ નાગગણ, તેમજ ગરુડ અને અરુણ—બન્ને પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા।
Verse 35
वरुणो धनदश्चैव यमः सानुचरस्तथा । राक्षसो निरृतिश्चैव भूतानि च पलाशनाः
વરુણ, ધનદ (કુબેર) અને અનુચરો સહિત યમ; રાક્ષસસમૂહો, નિરૃતિ તથા ભૂતગણ અને અન્ય ઉગ્ર સત્તાઓ—બધાં જ તે મહાસમાગમમાં આવ્યા।
Verse 36
धर्मो बृहस्पतिश्चैव कपिलो गाधिनंदनः । बहुलत्वाच्च ये नोक्ता विविधा देवतागणाः
ધર્મ, બૃહસ્પતિ, કપિલ અને ગાધિનંદન (વિશ્વામિત્ર) પણ ત્યાં હતા; તેમજ અનેકવિધ દેવતાગણો પણ—એટલા બહુ કે સૌનાં નામ કહેવામાં આવ્યા નથી।
Verse 37
ते च सर्वे महीकूले ह्यभ्यषिंचन्मुदा गुहम् । ततो महास्वनामुग्रां देवदैत्यादिदर्पहाम्
તેઓ સર્વે ભૂમિના કિનારે આનંદપૂર્વક ગુહનો અભિષેક કરવા લાગ્યા. ત્યારબાદ એક મહા ઉગ્ર ગર્જના ઉઠી, જે દેવ-દૈત્ય આદિનો દર્પ ચકનાચૂર કરતી હતી।
Verse 38
ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् । विष्णुर्ददौ वैजयंतीं मालां बलविवर्धिनीम्
પશુપતિએ તેમને સર્વભૂતની વિશાળ મહાસેના અર્પી. વિષ્ણુએ બળ અને વિજય વધારતી વૈજયંતી માળા પ્રદાન કરી।
Verse 39
उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभा । गंगा कमंडलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम्
ઉમાએ સૂર્યસમાન તેજવાળા બે મનોહર વસ્ત્રો આપ્યાં. ગંગાએ અમૃતોદ્ભવ દિવ્ય અને ઉત્તમ કમંડલુ પ્રદાન કર્યો।
Verse 40
मही महानदी तस्य चाक्षमालां ससागरा । ददौ मुदा कुमाराय दंडं चैव बृहस्पतिः
પૃથ્વીએ મહાનદીઓ અને સાગરો સહિત આનંદથી કુમારને જપમાળા અર્પી; અને બૃહસ્પતિએ પણ હર્ષપૂર્વક દંડ પ્રદાન કર્યો।
Verse 41
गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्
ગરુડે પોતાના પ્રિય પુત્ર—વિચિત્ર પાંખોવાળો મયૂર—અર્પણ કર્યો; અને અરુણે ધ્વજ પર ધારણ થતો તામ્રચૂડ (કુક્કુટ-ચિહ્ન) ચરણાયુધ રૂપે પ્રદાન કર્યો।
Verse 42
छागं च वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् । कृष्णाजिनं तथा ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ जयम्
રાજા વરુણે બલ-વીર્યથી યુક્ત એક છાગ (બકરો) આપ્યો; તેમજ બ્રહ્માએ બ્રાહ્મણ્યધર્મના રક્ષક કુમારને વિજયદાયક કૃષ્ણાજિન પ્રદાન કર્યું।
Verse 43
चतुरोऽनुचरांश्चैव महावीर्यान्बलोत्कटान् । नंदिसेनं लोहिताक्षं घण्टाकर्णं च मानसान्
તેણે ચાર અનુચરો પણ નિયુક્ત કર્યા—મહાવીર્ય અને પ્રચંડ બળવાળા: નંદિસેન, લોહિતાક્ષ, ઘંટાકર્ણ અને માનસ।
Verse 44
चतुर्थं चाप्यतिबलं ख्यातं कुसुममालिनम् । ततः स्थाणुर्ददौ देवो महापारिषदं क्रतुम्
ચોથો, અતિબલવાન અને ખ્યાત, કુસુમમાલી હતો; ત્યારબાદ દેવ સ્થાણુ (શિવ)એ ‘ક્રતુ’ નામના મહાપાર્ષદને પ્રદાન કર્યો।
Verse 45
स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् । जघान दोर्भ्यां संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश
દેવો અને અસુરોના યુદ્ધમાં તે ક્રોધિત થઈ પોતાના ભુજબળથી ભયંકર કર્મવાળા દૈત્યોના ચૌદ પ્રયુતોનો સંહાર કર્યો।
Verse 46
यमः प्रादादनुचरौ यमकालोपमौ तदा । उन्माथं च प्रमाथं च महावीर्यौ महाद्युती
ત્યારે યમરાજે યમ અને કાળ સમાન બે અનુચરો આપ્યા—ઉન્માથ અને પ્રમાથ—બન્ને મહાવીર્યવાન અને મહાદ્યુતિમાન હતા।
Verse 47
सुभ्राजौ भास्करस्यैव यौ सदा चानुयायिनौ । तौ सूर्यः कार्तिकेयाय ददौ पार्थ मुदान्वितः
ભાસ્કર (સૂર્ય)ના સદા અનુયાયી એવા તે બે તેજસ્વીઓને, હે પાર્થ, સૂર્યદેવે આનંદપૂર્વક કાર્તિકેયને અર્પણ કર્યા।
Verse 48
कैलासश्रृङ्गसंकाशौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ । सोमोऽप्यनुचरौ प्रादान्मणिं सुमणिमेव च
કૈલાસના શિખરો સમાન તેજસ્વી, શ્વેત માળા અને શ્વેત અનુલેપનથી શોભિત—સોમદેવે પણ બે અનુચરો આપ્યા: મણિ અને સુમણિ।
Verse 49
ज्वालजिह्वं ज्योतिषं च ददावग्निर्महाबलौ । परिघं च बलं चैव भीमं च सुमहाबलम्
અગ્નિદેવે મહાબલવાન જ્વાલજિહ્વ અને જ્યોતિષને આપ્યા; તેમજ પરિઘ, બલ અને અતિ મહાબલવાન ભીમને પણ અર્પણ કર્યા।
Verse 50
स्कंदाय त्रीननुचरान्ददौ विष्णुरुरुक्रमः । उत्क्रोशं पंचजं चैव वज्रदण्डधरावुभौ
ઉરુક્રમ વિષ્ણુએ સ્કંદને ત્રણ અનુચરો આપ્યા—ઉત્ક્રોશ, પંચજ, તેમજ વજ્ર અને દંડ ધારણ કરનાર તે બે યોદ્ધાઓ।
Verse 51
ददौ महेशपुत्राय वासवः परवीरहा । तौ हि शत्रून्महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून्
પરવીરહા વાસવ (ઇન્દ્ર) એ તેમને મહેશપુત્રને અર્પણ કર્યા; કારણ કે તે બંનેએ યુદ્ધમાં મહેન્દ્રના અનેક શત્રુઓનો સંહાર કર્યો હતો।
Verse 52
वर्धनं बंधनं चैव आयुर्वेदविशारदौ । स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પ્રસન્ન અશ્વિનીકુમારોએ સ્કંદને વર્ધન અને બંધન નામે બે અનુચરો આપ્યા—બન્ને આયુર્વેદમાં નિપુણ હતા।
Verse 53
बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ । प्रददौ कार्तिकेयाय वायुश्चानुचरावुभौ
વાયુદેવે કાર્તિકેયને બલ અને અતિબલ નામે બંને અનુચરો આપ્યા—તેઓ મહામુખવાળા, મહાબળી અને અપાર શક્તિસંપન્ન હતા।
Verse 54
घसं चातिघसं वीरौ वरुणश्च ददौ प्रभुः । सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम्
પ્રભુ વરુણે ઘસ અને અતિઘસ નામે બંને વીર આપ્યા; તેમજ મહાત્મા સુવર્ચસ અને અતિવર્ચસને પણ—અસાધારણ તેજથી દીપ્ત।
Verse 55
हिमवान्प्रददौ पार्थ साक्षाद्दौहित्रकाय वै । कांचनं च ददौ मेरुर्मेघमालिनमेव च
હે પાર્થ! હિમવાને પોતાના દૌહિત્ર માટે સాక్షાત્ એક પારષદ અર્પણ કર્યો; અને મેરુ પર્વતે કાંચન તથા મેઘમાલિનને પણ દાન આપ્યા।
Verse 56
उच्छ्रितं चातिशृंगं च महापाषाणयोधिनौ । स्वाहेयाय ददौ प्रीतः स विंध्यः पार्षदौ शुभौ
પ્રસન્ન થઈ વિંધ્ય પર્વતે સ્વાહેય (સ્કંદ)ને ઉચ્છ્રિત અને અતિશૃંગ—મહાપાષાણોથી યુદ્ધ કરનાર—આ બે શુભ પારષદો અર્પણ કર્યા।
Verse 57
संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रोऽपि गधाधरौ । प्रददौ पार्षदौ विरौ महीनद्या समन्वितः
મહાનદીઓ સાથે સમુદ્રે પણ ગદાધારી વીર પારષદ—સંગ્રહ અને વિગ્રહ—આ બંનેને અર્પણ કર્યા।
Verse 58
उन्मादं पुष्पदंतं च शंकुकर्णं तथैव च । प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना
શુભદર્શના પાર્વતીએ અગ્નિપુત્ર (સ્કંદ)ને ઉન્માદ, પુષ્પદંત અને શંકુકર્ણને અર્પણ કર્યા।
Verse 59
जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे । प्रददुर्बलिनां श्रेष्ठौ सुपर्णः पार्षदावुभौ
સુપર્ણ (ગરુડ)એ જ્વલનસૂનુ (અગ્નિપુત્ર સ્કંદ)ને બલવાનમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે નાગ-પારષદ—જય અને મહાજય—પ્રદાન કર્યા।
Verse 60
एवं साध्याश्च रुद्राश्च वसवः पितरस्तथा । सर्वे जगति ये मुख्या ददुः स्कंदाय पार्षदान्
આ રીતે સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ તથા પિતૃગણ—જગતમાં મુખ્ય એવા સર્વે—સ્કંદને પોતાના પાર્ષદો (સેવકગણ) અર્પણ કર્યા।
Verse 61
नानावीर्यान्महावीर्यान्नानायुधविभूषणान् । बहुलत्वान्न शक्यंते संख्यातुं ते च फाल्गुन
તેઓ નાનાવિધ શક્તિઓથી યુક્ત, મહાવીર અને વિવિધ આયુધ-ભૂષણોથી શોભિત હતા; તેમની સંખ્યા એટલી બહુ હતી કે, હે ફાલ્ગુન, ગણતરી શક્ય નથી।
Verse 62
मातश्च ददुस्तस्मै तदा मातृगणान्प्रभो । याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्चराचराः
ત્યારે, હે પ્રભુ, માતાઓએ તેને માતૃકાઓના ગણ અર્પણ કર્યા—એ કલ્યાણી દેવીઓ દ્વારા ચરાચર સહિત ત્રિલોક વ્યાપ્ત છે।
Verse 63
प्रभावती विशालाक्षी गोपाला गोनसा तथा । अप्सुजाता बृहद्दंडी कालिका बहुपुत्रका
(તેઓ છે) પ્રભાવતી, વિશાલાક્ષી; ગોપાલા અને ગોનસા; અપ્સુજાતા; બૃહદ્દંડી; કાલિકા; તથા બહુપુત્રકા।
Verse 64
भयंकरी च चक्रांगी तीर्थनेमिश्च माधवी । गीतप्रिया अलाताक्षी चटुला शलभामुखी
અને (તેઓ છે) ભયંકરી, ચક્રાંગી, તીર્થનેમિ, માધવી; ગીતપ્રિયા, અલાતાક્ષી, ચટુલા તથા શલભામુખી।
Verse 65
विद्युज्जिह्वा रुद्रकाली शतोलूखलमेखला । शतघंटाकिंकिणिका चक्राक्षी चत्वरालया
તેઓ (માતાઓ) વિદ્યુજ્જિહ્વા, રુદ્રકાળી, શતોલૂખલમેખલા, શતઘંટાકિંકિણિકા, ચક્રાક્ષી અને ચત્વરાલયાં છે.
Verse 66
पूतना रोदना त्वामा कोटरा मेघवाहिनी । ऊर्ध्ववेणीधरा चैव जरायुर्जर्जरानना
તેઓ પૂતના, રોદના, ત્વામા, કોટરા, મેઘવાહિની, ઊર્ધ્વવેણીધરા, જરાયુ અને જર્જરાનના છે.
Verse 67
खटखेटी दहदहा तथा धमधमा जया । बहुवेणी बहुशीरा बहुपादा बहुस्तनी
તેઓ ખટખેટી, દહદહા, ધમધમા અને જયા; તેમજ બહુવેણી, બહુશીરા, બહુપાદા અને બહુસ્તની છે.
Verse 68
शतोलूकमुखी कृष्णा कर्णप्रावरणा तथा । शून्यालया धान्यवासा पशुदा धान्यदा सदा
તેઓ શતોલૂકમુખી, કૃષ્ણા, કર્ણપ્રાવરણા; તેમજ શૂન્યાલયાં, ધાન્યવાસા, પશુદા અને સદા ધાન્યદા છે.
Verse 69
एताश्चान्याश्च बह्व्यश्च मातरो भरतर्षभ । बहुलत्वादहं तासां न संख्यातुमिहोत्सहे
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ અને આવી અનેક માતાઓ છે; તેમની બહુવિધતા હોવાથી હું અહીં તેમની ગણતરી કરીને કહેવા ધજગું નથી.
Verse 70
वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिवेशनाः । गुहास्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः
કેટલીક દેવીઓ વૃક્ષકુંજ અને ચૌકમાં વસે છે, કેટલીક ચતુષ્પથમાં નિવાસ કરે છે. કેટલીક ગુફા અને શ્મશાનમાં રહે છે, અને કેટલીક પર્વતના પ્રસ્રવણ તથા ઝરણાં પાસે પોતાનું ધામ કરે છે.
Verse 71
नानाभरणवेषास्ता नानामूर्तिधरास्तथा । नानाभाषायुधधराः परिवव्रुस्तदा गुहम्
તેઓ વિવિધ આભૂષણો અને વેશભૂષાથી શોભિત, તેમજ અનેક રૂપ ધારણ કરનારાં હતાં. અનેક ભાષાઓ બોલતાં અને અનેક આયુધો ધારણ કરતાં, ત્યારે તેમણે ગુહ (સ્કંદ)ને સર્વ તરફથી ઘેરી લીધો.
Verse 72
ततः स शुशुभे श्रीमान्गुहो गुह इवापरः । सैनापत्ये चाभिषिक्तो देवैर्नानामुनीश्वरैः
ત્યારે તે શ્રીમાન ગુહ વધુ જ શોભ્યો—જાણે બીજો ગુહ જ પ્રગટ થયો હોય. દેવો અને અનેક મુનીશ્વરોએ તેને સેનાપતિ પદે અભિષેક કર્યો.
Verse 73
ततः प्रणम्य सर्वांस्ता नेकैकत्वेन पावकिः । व्रियतां वर इत्याह भवब्रह्मपुरोगमान्
પછી પાવકીએ તે સૌને એક એક કરીને પ્રણામ કર્યો અને ભવ (શિવ) તથા બ્રહ્મા આગેવાન રહેલાઓને કહ્યું—“વર પસંદ કરો.”