Adhyaya 27

Verse 1

। नारद उवाच । ततो निरुपमं दिव्यं सर्वरत्नमयं शुभम् । ईशाननिर्मितं साक्षात्सह देव्याविशद्गृहम्

નારદ બોલ્યા—પછી તેઓ દેવીએ સાથે તે અનુપમ, દિવ્ય, સર્વરત્નમય, શુભ મહેલમાં પ્રવેશ્યા, જે સాక్షાત્ ઈશાન (શિવ) દ્વારા નિર્મિત હતો।

Verse 2

तत्रासौ मंदरगिरौ सह देव्या भगाक्षहा । प्रासादे तत्र चोद्याने रेमे संहृष्टमानसः

ત્યાં મંદરગિરિ પર દેવી સાથે ભગના નેત્રનો નાશ કરનાર શંકર રહ્યા. ત્યાંના પ્રાસાદમાં અને ઉદ્યાનમાં તેઓ હર્ષિત મનથી રમ્યા.

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकेणातिपीडिताः । प्रोत्साहितेन चात्यर्थं मया कलिचिकीर्षुणा

આ વચ્ચે તારકથી અત્યંત પીડિત દેવતાઓને, કલહ શરૂ કરવાનું ઇચ્છનાર મારા દ્વારા બહુ જ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા.

Verse 4

आसाद्य ते भवं देवं तुष्टुबुर्बहुधा स्तवैः । एतस्मिन्नंतरे देवी प्रोद्वर्तयत गात्रकम्

તેઓ ભવદેવને મળીને અનેક સ્તુતિઓથી તેમની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. એ જ સમયે દેવી પોતાના દેહ પર ઉદ્વર્તન મલવા લાગી.

Verse 5

उद्वर्तनमलेनाथ नरं चक्रे गजाननम् । देवानां संस्तवैः पुण्यैः कृपयाभिपरिप्लुता

ઉદ્વર્તનના મલથી જ દેવીએ ગજાનન નામનો પુરુષ રચ્યો. દેવતાઓની પુણ્યમય સ્તુતિઓથી પ્રેરાઈ તે કરુણાથી પરિપૂર્ણ હતી.

Verse 6

पुत्रेत्युवाच तं देवी ततः संहृष्टमानसा । एतस्मिन्नंतरे शर्वस्तत्रागत्य वचोऽब्रवीत्

પછી હર્ષિત મનવાળી દેવીએ તેને ‘પુત્ર’ કહી સંબોધ્યો. એ જ સમયે શર્વ ત્યાં આવી આ વચનો બોલ્યા.

Verse 7

पुत्रस्तवायं गिरिजे श्रृणु यादृग्भविष्यति । विक्रमेण च वीर्येण कृपया सदृशो मया

હે ગિરિજે! આ તારો પુત્ર છે—સાંભળ, તે કેવો થશે. પરાક્રમ, વીર્ય અને કૃપામાં તે મારા સમાન થશે.

Verse 8

यथाहं तादृशश्चासौ पुत्रस्ते भविता गुणैः । ये च पापा दुराचारा वेदान्धर्मं द्विषंति च

હું જેમ છું તેમ જ ગુણોમાં તારો પુત્ર થશે. અને જે પાપી, દુર્વર્તનવાળા, વેદ અને ધર્મને દ્વેષ કરનારા છે—

Verse 9

तेषामामरणांतानि विघ्नान्येष करिष्यति । ये च मां नैव मन्यंते विष्णुं वापि जगद्गुरुम्

તેમના માટે આ (પુત્ર) મૃત્યુ સુધી ટકતા વિઘ્નો ઊભા કરશે—ખાસ કરીને જે મને માનતા નથી અને જગદગુરુ વિષ્ણુને પણ માનતા નથી.

Verse 10

विघ्निता विघ्नराजेन ते यास्यंति महत्तमः । तेषां गृहेषु कलहः सदा नैवोपसाम्यति

હે મહત્તમ! વિઘ્નરાજ દ્વારા અવરોધિત થયેલા લોકો વિનાશને પામશે; અને તેમના ઘરોમાં કલહ સદાય રહેશે, કદી શાંત નહીં થાય.

Verse 11

पुत्रस्य तव विघ्नेन समूलं तस्य नश्यति । येषां न पूज्याः पूज्यंते क्रोधासत्यपराश्च ये

તારા પુત્રના વિઘ્નથી તેઓ મૂળসহ નાશ પામે છે—જે અપૂજ્યને પૂજ્ય માની પૂજે છે, અને જે ક્રોધ તથા અસત્યમાં પરાયણ છે.

Verse 12

रौद्रसाहसिका ये च तेषां विघ्नं करिष्यति । श्रुतिधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्पालयंति गुरूंश्च ये

જે રૌદ્ર અને સાહસિક બની ઉન્મત્ત હિંસા કરે છે, તેમના પર તે વિઘ્ન મૂકે છે. પરંતુ જે શ્રુતિ-ધર્મ, સ્વજનો પ્રત્યેના ધર્મનું પાલન કરે અને ગુરુઓનું પૂજન કરે—તેમના પર તેની કૃપા રહે છે.

Verse 13

कृपालवो गतक्रोधास्तेषां विघ्नं हरिष्यति । सर्वे धर्माश्च कर्माणि तथा नानाविधानि च

જે દયાળુ છે અને જેમણે ક્રોધ ત્યાગ્યો છે, તેમના વિઘ્ન તે દૂર કરશે. તેમના સર્વ ધર્મો અને કર્મો—નાનાવિધ ક્રિયાઓ—બધું જ નિર્વિઘ્ન સિદ્ધ થશે.

Verse 14

सविघ्नानि भिवष्यंति पूजयास्य विना शुभे । एवं श्रुत्वा उमा प्राह एवमस्त्विति शंकरम्

હે શુભે! તેની પૂજા વિના બધું જ વિઘ્નયુક્ત થશે. આ સાંભળી ઉમાએ શંકરને કહ્યું—‘એવમસ્તુ’, એટલે ‘એવું જ થાઓ’.

Verse 15

ततो बृहत्तनुः सोऽभूत्तेजसा द्योतयन्दिशः । ततो गणैः समं शर्वः सुराणां प्रददौ च तम् । यावत्तार कहंता वो भवेत्तावदयं प्रभुः

પછી તે વિશાળ-દેહવાળો થયો અને પોતાના તેજથી દિશાઓને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો. ત્યારબાદ શર્વે ગણો સાથે તેને દેવતાઓને સોંપીને કહ્યું—‘જ્યાં સુધી તારક-હંતાનો પ્રાદુર્ભાવ ન થાય, ત્યાં સુધી આ પ્રભુ તમારો રક્ષક રહેશે.’

Verse 16

ततो विघ्नपतिर्देवैः संस्तुतः प्रमतार्तिहा । चकार तेषां कृत्यानि विघ्नानि दितिजन्मनाम्

ત્યારે દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત, પ્રમથોની પીડા હરનાર વિઘ્નપતિએ પોતાનું કાર્ય કર્યું; દિતિવંશજ દૈત્યો માટે તેણે વિઘ્નો રચ્યાં.

Verse 17

पार्वती च पुनर्देवी पुत्रत्वे परिकल्प्य च । अशोकस्यांकुरं वार्भिरवर्द्धयत स्वादृतैः

દેવી પાર્વતીએ ફરી તેને પુત્રરૂપે નિશ્ચય કરીને, અશોક વૃક્ષના અંકુરને સાવધાનીથી સંભાળેલા જળથી વધાર્યો।

Verse 18

सप्तर्षीनथ चाहूय संस्कारमंगलं तरोः । कारयामास तन्वंगी ततस्तां मुनयोऽब्रुवन्

પછી સુકુમાર અંગવાળી દેવીએ સપ્તર્ષિઓને બોલાવી, તે વૃક્ષના મંગલમય સંસ્કાર કરાવ્યા; ત્યારબાદ મુનિઓએ તેણીને કહ્યું।

Verse 19

त्वयैव दर्शिते मार्गे मर्यादां कर्तुमर्हसि । किं फलं भविता देवि कल्पितैस्तरुपुत्रकैः

હે દેવી! માર્ગ તો તમે જ દર્શાવ્યો છે, તેથી મર્યાદા-નિયમ સ્થાપવું પણ તમને જ યોગ્ય છે. આ કલ્પિત ‘વૃક્ષપુત્રો’થી શું ફળ થશે?

Verse 20

देव्युवाच । यो वै निरुदके ग्रामे कूपं कारयते बुधः । यावत्तोयं भवेत्कूपे तावत्स्वर्गे स मोदते

દેવીએ કહ્યું—જે બુદ્ધિમાન જલવિહોણા ગામમાં કૂવો બનાવડાવે છે, તે કૂવામાં જેટલો સમય પાણી રહે, તેટલો સમય તે સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 21

दशकूपसमावापी दशवापी समं सरः । दशसरःसमा कन्या दशकन्यासमः क्रतुः

એક વાપી (બાવડી) દસ કૂવાં સમાન; એક સરોવર દસ વાપી સમાન; એક કન્યાદાન દસ સરોવર સમાન; અને એક યજ્ઞ દસ કન્યાદાન સમાન છે।

Verse 22

दशक्रतुसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः

એક પુત્ર દસ યજ્ઞો સમાન છે; અને એક વૃક્ષ દસ પુત્રો સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 23

एषैव मम मर्यादा नियता लोकभाविनी । जीर्णोद्धारे कृते वापि फलं तद्द्विगुणं मतम्

આ જ મારી નિશ્ચિત મર્યાદા છે, જે લોકકલ્યાણકારી છે; અને જીર્ણ-ભંગ થયેલાનું જીર્ણોદ્ધાર કરાય તો તે કર્મનું ફળ દ્વિગુણ માનવામાં આવે છે।

Verse 24

इति गणेशोत्पत्तिः । ततः कदाचिद्भगवानुमया सह मंदरे । मंदिरे हर्षजनने कलधौतमये शुभे

આ રીતે ગણેશોત્પત્તિનું વર્ણન પૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ એક સમયે ભગવાન ઉમાદેવી સાથે મંદર પર્વત પર, હર્ષજનક, શુભ અને પરિશુદ્ધ સોનાથી બનેલા મંદિરમાં નિવાસ કરતા હતા।

Verse 25

प्रकीर्णकुसुमामोदमहालिकुलकूजिते । किंनरोद्गीतसंगीत प्रतिशब्दितमध्यके

તે સ્થળ છૂટા પડેલા પુષ્પોની સુગંધ અને મહાન મધમાખીઓના ઝુંડના ગુંજનથી ભરેલું હતું; અને અંદર કિન્નરોના ગાન-સંગીતની પ્રતિધ્વનિ ગુંજતી હતી।

Verse 26

क्रीडामयूरैर्हसैश्च श्रुतैश्चैवाभिनादिते । मौक्तिकैर्विविध रत्नैर्विनिर्मितगवाक्षके

તે ક્રીડારત મોર, હંસ અને અન્ય પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું હતું; અને તેના ગવાક્ષો મોતી તથા વિવિધ રત્નોથી નિર્મિત હતા।

Verse 27

तत्र पुण्यकथाभिश्च क्रीडतो रुभयोस्तयोः । प्रादुरभून्महाञ्छब्दः पूरितांबरगोचरः

ત્યાં તે બંને ક્રીડા કરતાં અને પુણ્યકથાઓ બોલતાં હતાં ત્યારે અચાનક એક મહાન શબ્દ પ્રગટ થયો; તે આકાશને ભરતો સર્વ ગગનમાં વ્યાપી ગયો।

Verse 28

तं श्रुत्वा कौतुकाद्देवी किमेतदिति शंकरम् । पर्यपृच्छच्छुभतनूर्हरं विस्मयपूर्वकम्

તે સાંભળીને કૌતુકથી દેવીએ શંકરને પૂછ્યું—‘આ શું છે?’ શુભ અંગવાળી દેવીએ વિસ્મયપૂર્વક હરને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 29

तामाह देवीं गिरिशो दृष्टपूर्वास्तु ते त्वया । एते गणा मे क्रीडंति शैलेऽस्मिंस्त्वत्प्रियाः शुभे

ગિરીશે દેવીએ કહ્યું—‘આને તું પહેલાં જોઈ ચૂકી છે. હે શુભે! આ મારા ગણો છે; આ પર્વત પર ક્રીડા કરે છે, કેમ કે એ તને પ્રિય છે.’

Verse 30

तपसा ब्रह्मचर्येण क्लेशेन क्षेत्रसाधनैः । यैरहं तोषितः पृथ्व्यां त एते मनुजोत्तमाः

તપ, બ્રહ્મચર્ય, કષ્ટ અને ક્ષેત્રસાધનાઓ દ્વારા જેમણે પૃથ્વી પર મને પ્રસન્ન કર્યો—એ જ આ મનુષ્યોમાં ઉત્તમ છે।

Verse 31

मत्समीपमनुप्राप्ता मम लोकं वरानने । चराचरस्य जगतः सृष्टिसंहारणक्षमाः

હે વરાનને! તેઓ મારા સાન્નિધ્યે આવી મારા લોકને પ્રાપ્ત થયા છે; અને તેઓ ચર-અચર સમસ્ત જગતની સૃષ્ટિ તથા સંહાર કરવા સમર્થ છે।

Verse 32

विनैतान्नैव मे प्रीतिर्नैभिर्विरहितो रमे । एते अहमहं चैते तानेतान्पस्य पार्वति

આ વિના મને પ્રીતિ નથી; એમનાથી વિયોગે હું રમતો નથી. એ જ હું છું અને હું જ એ છે—હે પાર્વતી, આને જો.

Verse 33

इत्युक्ता विस्मिता देवी ददृशे तान्गवाक्षके । स्थिता पद्मपलाशाक्षी महादेवेन भाषिता

આ રીતે કહ્યે પછી દેવી વિસ્મિત થઈ અને ગવાક્ષમાં તેમને જોયા. કમળપત્ર-નેત્રવાળી દેવી મહાદેવના વચનથી સંબોધિત થઈ ત્યાં સ્થિર ઊભી રહી.

Verse 34

केचित्कृशा ह्रस्वदीर्घाः केचित्स्थूलमहोदराः । व्याघ्रेभमेषाजमुखा नानाप्राणिमहामुखाः

કેટલાક કૃશ હતા, કેટલાક ઠીંગણા કે લાંબા; કેટલાક સ્થૂલ અને મહોદર હતા. કેટલાકના મુખ વ્યાઘ્ર, ગજ, મેષ કે અજ જેવા—નાનાપ્રાણીના મહામુખધારી હતા.

Verse 35

व्याघ्रचर्मपरीधाना नग्ना ज्वालामुखाः परे । गोकर्णा गजकर्णाश्च बहुपादमुखेक्षणाः

કેટલાક વ્યાઘ્રચર્મ પરિધાન કરતા; કેટલાક નગ્ન, જ્વાલામુખવાળા હતા. કેટલાકના કાન ગાય જેવા, કેટલાકના હાથી જેવા; અને કેટલાકના અનેક પગ, મુખ અને નેત્ર હતા.

Verse 36

विचित्रवाहनाश्चैव नानायुधधरास्तथा । गीतवादित्रतत्त्वज्ञाः सत्त्वगीतरसप्रियाः

તેમના વાહનો અદ્ભુત હતા અને તેઓ નાનાવિધ આયુધ ધારણ કરતા. તેઓ ગીત અને વાદ્યના તત્ત્વ જાણતા અને સાત્ત્વિક, મધુર સંગીતરસમાં પ્રિય હતા.

Verse 37

तान्दृष्ट्वा पार्वती प्राह कतिसंख्याभिधास्त्वमी

તેમને જોઈ દેવી પાર્વતીએ કહ્યું—“એમની સંખ્યા કેટલી છે, અને તેઓ કયા નામોથી ઓળખાય છે?”

Verse 38

श्रीशंकर उवाच । असंख्ये यास्त्वमी देवी असंख्येयाभिधास्तथा । जगदापूरितं सर्वमेतैर्भीमैर्महाबलैः

શ્રીશંકરે કહ્યું—“હે દેવી, તેઓ અસંખ્ય છે અને તેમના નામ પણ ગણતરીથી પર છે. આ ભયંકર મહાબલીઓથી સમગ્ર જગત્ પરિપૂર્ણ છે।”

Verse 39

सिद्धक्षेत्रेषु रथ्यासु जीर्णोद्यानेषु वेश्मसु । दानवानां शरीरेषु बालेषून्मत्तकेषु च

તેઓ સિદ્ધક્ષેત્રોમાં, ગલીઓમાં, જર્જરિત ઉદ્યાનો અને ગૃહોમાં; દાનવોના શરીરોમાં, તેમજ બાળકો અને ઉન્મત્તોમાં પણ વસે છે।

Verse 40

एते विशति मुदिता नानाहारविहारिणः । ऊष्मपाः फेनपाश्चैव धूम्रपा मधुपायिनः । मदाहाराः सर्वभक्ष्यास्तथान्ये चाप्यभोजनाः

આ વીસ (ગણ) આનંદિત થઈ નાનાવિધ આહાર-વિહારમાં વિહરે છે. કેટલાક ઊષ્મા પીવે છે, કેટલાક ફેન, કેટલાક ધુમાડો, કેટલાક મધ; કેટલાક મદને જ આહાર કરે છે; કેટલાક સર્વભક્ષી—અને કેટલાક તો ભોજન વિના પણ રહે છે।

Verse 41

गीतनृत्योपहाराश्च नानावाद्यरवप्रियाः । अनंतत्वादमीषां च वक्तुं शक्या न वै गुणाः

તેઓ ગીત, નૃત્ય અને ઉપહારોમાં આનંદ કરે છે અને નાનાવિધ વાદ્યોના નાદને પ્રિય માને છે. તેમનું સ્વરૂપ અનંત હોવાથી તેમના ગુણો વાણીથી સંપૂર્ણ કહી શકાય તેમ નથી।

Verse 42

श्रीदेव्युवाच । मनःशिलेन कल्केन य एष च्छुरिताननः । तेजसा भास्कराकारो रूपेण सदृशस्तव

શ્રીદેવી બોલ્યાં—મનઃશિલાના કલ્કથી લિપ્ત મુખવાળો આ, તેજમાં સૂર્ય સમાન છે અને રૂપમાં તારા સમાન છે.

Verse 43

आकर्ण्याकर्ण्य ते देव गणैर्गीतान्महागुणान् । मुहुर्नृत्यति हास्यं च विदधाति मुहुर्मुहुः

હે દેવ, ગણોએ ગાયેલાં મહાગુણો વારંવાર સાંભળીને તે વારંવાર નૃત્ય કરે છે અને વારંવાર હાસ્ય કરે છે.

Verse 44

सदाशिवशिवेत्येवं विह्वलो वक्ति यो मुहुः । धन्योऽमीदृशी यस्य भक्तिस्त्वयि महेश्वरे

તે વિહ્વળ થઈ વારંવાર ‘સદાશિવ! શિવ!’ એમ બોલતો રહે છે. હે મહેશ્વર, જેના હૃદયમાં તારા પ્રત્યે આવી ભક્તિ છે તે ધન્ય છે.

Verse 45

एनं विज्ञातुमिच्छामि किंनामासौ गणस्तव । श्रीशंकर उवाच । स एष वीरक देवी सदा मेद्रिसुते प्रियः

દેવી બોલ્યાં—હું એને ઓળખવા ઇચ્છું છું; તારા આ ગણનું નામ શું છે? શ્રીશંકર બોલ્યા—દેવી, આ વીરક છે; હે ગિરિસુતે, તે સદા મને પ્રિય છે.

Verse 46

नानाश्चर्यगुणाधारः प्रतीहारो मतोंऽबिके । देव्युवाच । ईदृशस्य सुतस्यापि ममोऽकंठा पुरांतक

હે અંબિકે, તે અનેક અદ્ભુત ગુણોનો આધાર છે અને પ્રતિહાર (દ્વારપાલ) તરીકે માનવામાં આવે છે. દેવી બોલ્યાં—હે પુરાંતક, આવા પુત્ર માટે પણ મારી અભિલાષા અંકુશ વિના છે.

Verse 47

कदाहमीदृशं पुत्रं लप्स्याम्यानंददायकम् । शर्व उवाच । एष एव सुतस्तेस्तु यावदीदृक्परो भवेत्

“આનંદ આપનાર એવો પુત્ર મને ક્યારે મળશે?” શર્વ બોલ્યા—“આ જ તારો પુત્ર થાઓ; જ્યાં સુધી તે આ રીતે પરમભક્ત રહે।”

Verse 48

इत्युक्ता विजयां प्राह शीघ्रमानय वीरकम् । विजया च ततो गत्वा वीरकं वाक्यमब्रवीत्

આમ કહી (શિવ)એ વિજયાને કહ્યું—“ઝડપથી વીરકને લાવી દે.” પછી વિજયા જઈને વીરકને વચન કહ્યું.

Verse 49

एहि वीरक ते देवी गिरिजा तोषिता शुभा । त्वममाह्वयति सा देवी भवस्यानुमते स्वयम्

“આવો, વીરક. શુભ દેવી ગિરિજા પ્રસન્ન છે. ભવની અનુમતિથી એ દેવી સ્વયં તને બોલાવે છે.”

Verse 50

इत्युक्तः संभ्रमयुतो मुखं संमार्ज्य पाणिना । देव्याः समीपमागच्छज्जययाऽनुगतः शनैः

આમ કહેવાતાં તે ગભરાટભર્યા ઉત્સાહથી ભરાયો; હાથથી મુખ પુંછી, જયાની પાછળ પાછળ ધીમે ધીમે દેવી પાસે આવ્યો.

Verse 51

तं दृष्ट्वा गिरिजा प्राह गिरामधुरवर्णया । एह्येहि पुत्र दत्तस्त्वं भवेन मम पुत्रकः

તેને જોઈ ગિરિજા મધુર વાણીથી બોલ્યાં—“આવો, આવો પુત્ર. ભવે તને મને પુત્રરૂપે આપ્યો છે; તું મારો પ્રિય પુત્ર છે.”

Verse 52

इत्युक्तो दंडवद्देवीं प्रणम्यावस्थितः पुरः । माता ततस्तमालिंग्य कृत्वोत्संगे च वीरकम्

એવું કહ્યા પછી તેણે દંડવત્ પ્રણામ કરીને દેવીના સમક્ષ ઊભો રહ્યો. ત્યારબાદ માતાએ તેને આલિંગન આપીને વીરકને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો.

Verse 53

चुचुंब च कपोले तं गात्राणि च प्रमार्जयत् । भूषयामास दिव्यैस्तं स्वयं नानाविभूषणैः

તેણે તેના ગાલ પર ચુંબન કર્યું અને સ્નેહથી તેના અંગો પુંછ્યા. પછી તેણે જાતે જ તેને નાનાવિધ દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવ્યો.

Verse 54

एवं संकल्प्य तं पुत्रं लालयित्वा उमाचिरम् । उवाच पुत्र क्रीडेति गच्छ सार्धं गणैरिति

આ રીતે તેને પુત્ર માની ઉમાએ લાંબા સમય સુધી સ્નેહથી લાડ કર્યો. પછી કહ્યું—“પુત્ર, રમવા જા; ગણો સાથે જા.”

Verse 55

ततश्चिक्रीड मध्ये स गणानां पार्वतीसुतः । मुहुर्मुहुः स्वमनसि स्तुवन्भक्तिं स शांकरीम्

પછી પાર્વતીપુત્ર તે ગણોની વચ્ચે રમવા લાગ્યો; અને વારંવાર પોતાના મનમાં શાંકરી-ભક્તિ—દેવીમાતાની ભક્તિનું સ્તવન કરતો રહ્યો.

Verse 56

प्रणम्य सर्वभूतानि प्रार्थयाम्यस्मि दुष्करम् । भक्त्या भजध्वमीशानं यस्या भक्तेरिदं फलम्

સર્વ ભૂતોને પ્રણામ કરીને હું એક દુષ્કર પ્રાર્થના કરું છું—ભક્તિથી ઈશાનનું ભજન કરો; કારણ કે આ જ તે ભક્તિનું ફળ છે.

Verse 57

क्रीडितुं वीरके याते ततो देवी च पार्वती । नानाकथाभिस्चिक्रीड पुनरेव जटाभृता

વીરક રમવા ગયો ત્યારે દેવી પાર્વતીએ જટાધારી ભગવાન શંકર સાથે ફરી ક્રીડા કરી અને અનેક કથાઓમાં આનંદ માણ્યો।

Verse 58

ततो गिरिसुताकण्ठे क्षिप्तबाहुर्महेश्वरः । तपसस्तु विशेषार्थं नर्म देवीं किलाब्रवीत्

પછી મહેશ્વરે ગિરિસુતાના કંઠે ભુજા મૂકીને, તપસ્યાના વિશેષ હેતુનો સંકેત આપતાં, દેવીને રમૂજી રીતે કહ્યું।

Verse 59

स हि गौरतनुः शर्वो विशेषाच्छशिशोभितः । रंजिता च विभावर्या देवी नीलोत्पलच्छविः

શર્વ ગૌરદેહી હતા અને ચંદ્રપ્રભાથી વિશેષ શોભિત થયા; નિલોત્પલવર્ણી દેવી રાત્રિના વૈભવથી વધુ જ સુંદર લાગી।

Verse 60

शर्व उवाच । शरीरे मम तन्वंगी सिते भास्यसितद्युतिः । भुजंगीवासिता शुभ्रे संश्लिष्टा चन्दने तरौ

શર્વ બોલ્યા—હે સુકુમારાંગી, હે શુભ્રે! મારા શરીર પર તારી કાંતિ એવી દેખાય છે જાણે તેજસ્વી સફેદીમાં શ્યામ છાયા ભળી હોય—જેમ ફિક્કા ચંદનવૃક્ષને ચોંટેલી ઝગમગતી નાગિણી।

Verse 61

चंद्रज्योत्स्नाभिसंपृक्ता तामसी रजनी यथा । रजनी वा सिते पक्षे दृष्टिदोषं ददासि मे

તું ચંદ્રજ્યોત્સ્નાથી મિશ્રિત અંધારી રાત જેવી છે; અથવા શુક્લપક્ષની રાત જેવી. હે શુભ્રે, તું મારી દૃષ્ટિને જાણે દોષ આપે છે।

Verse 62

इत्युक्ता गिरिजा तेन कण्ठं शर्वाद्विमुच्य सा । उवाच कोपरक्ताक्षी भृकुटीविकृतानना

તે એમ કહ્યા પછી ગિરિજાએ શર્વનો કણ્ઠ છોડ્યો અને ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો તથા ભ્રૂકુટી ચડાવી વિકૃત મુખે બોલી।

Verse 63

स्वकृतेन जनः सर्वो जनेन परिभूयते । अवश्यमर्थी प्राप्नोति खण्डनां शशिखंडभृत्

પોતાના જ કર્મોથી દરેક માણસ અન્ય લોકો દ્વારા અપમાનિત થાય છે. હે શશિખંડધારી! જે પરકૃપાનો અર્થિ બને છે, તે નિશ્ચયે તિરસ્કાર પામે છે।

Verse 64

तपोभिर्दीप्तचरितैर्यत्त्वां प्रार्थितवत्यहम् । तस्य मे नियमस्यैवमवमानः पदेपदे

તપ અને તેજસ્વી વ્રતચર્યાથી મેં તને પ્રાર્થ્યો હતો; એ જ મારા નિયમનો આ રીતે પગલે પગલે અપમાન થાય છે।

Verse 65

नैवाहं कुटिला शर्व विषमा न च धूर्जटे । स्वदोषैस्त्वं गतः क्षांतिं तथा दोषाकरश्रियः

હે શર્વ! હું કૂટિલ નથી; હે ધૂર્જટે! હું વિષમ પણ નથી. દોષોની ખાણ સમા શોભતા તું, પોતાના જ દોષોથી ક્ષમાભાવને પામ્યો છે।

Verse 66

नाहं मुष्णामि नयने नेत्रहंता भवान्भव । भगस्तत्ते विजानाति तथैवेदं जगत्त्रयमा

હે ભવ! હું તારા નેત્રો ચોરતી નથી; નેત્રહંતા તો તું પોતે છે. તારો તે સ્વરૂપ ભગ જાણે છે, અને આ સમગ્ર ત્રિલોક પણ જાણે છે।

Verse 67

मूर्ध्नि शूलं जनयसे स्वैर्दोषैर्मामदिक्षिपन् । यत्त्वं मामाह कृष्णेति महाकालोऽसि विश्रुतः

પોતાના દોષોથી મને દોષી ઠેરવી તું મારા મસ્તકમાં શૂલ જેવી પીડા ઉપજાવે છે. અને તું મને ‘કૃષ્ણ’ કહે છે, તેથી જ તું ‘મહાકાલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 68

यास्याम्यहं परित्यक्तुमात्मानं तपसा गिरिम् । जीवंत्या नास्ति मे कृत्यं धूर्तेन परिभूतया

હું તપસ્યા કરીને પર્વત પર જઈ દેહ ત્યજી દઈશ. ધૂર્ત દ્વારા અપમાનિત થઈને જીવંત રહેવામાં હવે મારું કોઈ કાર્ય નથી.

Verse 69

निशम्य तस्या वचनं कोपतीक्ष्णाक्षरं भवः । उवाचाथ च संभ्रांतो दुर्ज्ञेयचरितो हरः

તેણીના ક્રોધથી તીક્ષ્ણ શબ્દો સાંભળી ભવ (શિવ) વ્યાકુળ થયા; પછી હર બોલ્યા, કારણ કે હરના ચરિત્રને સમજવું દુષ્કર છે.

Verse 70

न तत्त्वज्ञासि गिरिजे नाहं निंदापरस्तव । चाटूक्तिबुद्ध्या कृतवांस्त वाहं नर्मकीर्तनम्

હે ગિરિજે, તું તત્ત્વને સમજતી નથી; અને હું તારી નિંદામાં રત નથી. માત્ર ચાટુવચનની ક્રીડાબુદ્ધિથી મેં તે પરिहासભર્યા શબ્દો કહ્યા હતા.

Verse 71

विकल्पः स्वच्छचित्तेति गिरिजैषा मम प्रिया । प्रायेण भूतिलिप्तानामन्यथा चिंतिता हृदि

હે ગિરિજે, આ મારો પ્રિય મત છે—સ્વચ્છ ચિત્તમાં પણ વિકલ્પ ઊઠે છે. ભૂતિલિપ્ત, એટલે સંસારરજથી મલિન થયેલાં લોકોના હૃદયમાં પ્રાયઃ અર્થ અન્યથા કલ્પાય છે.

Verse 72

अस्मादृशानां कृष्णांगि प्रवर्तंतेऽन्यथा गिरः । यद्येवं कुपिता भीरु न ते वक्ष्याम्यहं पुनः

હે કૃષ્ણાંગી, અમારાં જેવા લોકોના વચનો ક્યારેક અન્ય અર્થમાં નીકળી જાય છે. જો તું આમ ક્રોધિત થઈ છે, હે ભીરુ, તો પછી હું તને ફરી કશું કહેશ નહીં.

Verse 73

नर्मवादी भविष्यामि जहि कोपं सुचिस्मिते । शिरसा प्रणतस्तेऽहं रचितस्ते मयाञ्जलिः

હું માત્ર મૃદુ અને પરिहासભર્યા વચનો જ બોલીશ—હે સુચિસ્મિતે, ક્રોધ ત્યજી દે. હું શિર નમાવી તને પ્રણામ કરું છું; તારી સામે મેં અંજલિ જોડેલી છે.

Verse 74

दीनेनाप्यपमानेन निंदिता नमि विक्रियाम् । वरमस्मि विनम्रोऽपि न त्वं देवि गुणान्विता

દીનના અપમાનથી પણ નિંદિત થાઉં તો હું મારી સ્થિતિ બદલતો નથી. હું વિનમ્ર રહું એ જ શ્રેયસ્કર; પરંતુ હે દેવી, તું ગુણોને અનુરૂપ વર્તતી નથી.

Verse 75

इत्यनेकैश्चाटुवाक्यैः सूक्तैर्देवेन बोधिता । कोपं तीव्रं न तत्याज सती मर्मणि घट्टिता

આ રીતે દેવે અનેક ચાટુવચનો અને સુવાક્યો દ્વારા સમજાવ્યું; છતાં મર્મ પર ઘા લાગતાં સતી પોતાનો તીવ્ર ક્રોધ છોડ્યો નહીં.

Verse 76

अवष्टब्धावथ क्षिप्त्वा पादौ शंकरपाणिना । विपर्यस्तालका वेगाद्गन्तुमैच्छत शैलजा

પછી તેણે પોતાને સંભાળી શંકરના હાથને પોતાના પગ પરથી ઝટકી દીધો. ઉતાવળથી તેના વાળ વિખેરાઈ ગયા, અને શૈલજા તરત જ નીકળી જવા ઇચ્છતી હતી.

Verse 77

तस्यां व्रजन्त्यां कोपेन पुनराह पुरांतकः । सत्यं सर्वैरवयवैः सुतेति सदृशी पितुः

તે ક્રોધથી જતી હતી ત્યારે પુરાંતક પણ ક્રોધિત થઈ ફરી બોલ્યો— “સત્ય છે, હે પુત્રી! તારા સર્વ અંગોમાં તું પિતાને અતિશય સમાન છે.”

Verse 78

हिमाचलस्य श्रृंगैस्तैर्मेघमालाकुलैर्मनः । तथा दुरवागाह्योऽसौ हृदयेभ्यस्तवाशयः

જેમ હિમાચલનાં શિખરો મેઘમાળાઓથી ઘેરાયેલાં હોય, તેમ તારો આશય હૃદયો પ્રવેશ કરવા પ્રયત્ન કરે તોય દુર્વિચાર્ય છે।

Verse 79

काठिन्यं कष्टमस्मिंस्ते वनेभ्यो बहुधा गतम् । कुटिलत्वं नदीभ्यस्ते दुःसेव्यत्वं हिमादपि

તારું કઠોરપણું જાણે વનોમાંથી વારંવાર એકત્ર થયેલું; તારું કૂટિલપણું નદીઓમાંથી; અને તારું દુઃસેવ્ય સ્વભાવ હિમ-તુષારથી પણ આવ્યું છે।

Verse 80

संक्रांतं सर्वमेवैतत्तव देवी हिमाचलात् । इत्युक्ता सा पुनः प्राह गिरिशं सैलजा तदा

“હે દેવી! આ બધું હિમાચલજા દેવી પાસેથી જ તારા અંદર સંક્રાંત થયું છે,” એમ કહેવાતાં સૈલજાએ તે સમયે ગિરીશને ફરી કહ્યું।

Verse 81

कोपकंपितधूम्रास्या प्रस्फुरद्दशनच्छदा । मा शर्वात्मोपमानेन निंद त्वं गुणिनो जनान्

ક્રોધથી કંપતી, મુખ ધૂમ્રવર્ણ બન્યું અને દાંત ઉપર હોઠ ધ્રૂજ્યા; તે બોલી— “હે શર્વ! પોતાને સર્વાત્મા માની ગુણવાન જનની નિંદા ન કર।”

Verse 82

तवापि दुष्टसंपर्कात्संक्रांतं सर्वमेवहि । व्यालेभ्योऽनेकजिह्वत्वं भस्मनः स्नेहवन्ध्यता

તારામાં પણ ખરેખર દુષ્ટસંપર્કથી સર્વે જ સંક્રાંત થયું છે—સર્પોથી બહુજિહ્વત્વ અને ભસ્મથી સ્નેહની વંધ્યતા।

Verse 83

हृत्कालुष्यं शशांकात्ते दुर्बोधत्वं वृषादपि । अथवा बहुनोक्तेन अलं वाचा श्रमेण मे

શશાંકથી તું હૃદયનું કાલુષ્ય લઈ આવ્યો, અને વૃષભથી દુર્બોધતા. હવે બહુ કહેવાથી શું—મારી વાણીનો શ્રમ પૂરતો થયો।

Verse 84

श्मशानवास आसीस्त्वं नग्नत्वान्न तव त्रपा । निर्घृणत्वं कपालित्वादेवं कः शक्नुयात्तवं

તું શ્મશાનમાં વસે છે; નગ્નત્વથી તને લાજ નથી. કપાલધારણથી નિર્ઘૃણતા—એવો તને કોણ રોકી શકે?