Adhyaya 37

Verse 1

श्रीनारद उवाच । बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन । यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा

શ્રી નારદે કહ્યું—હે અર્જુન, હવે હું તને બર્બરી તીર્થનું માહાત્મ્ય કહું છું; જેમ શતશૃંગ રાજાની પુત્રી બર્બરિકાનો જન્મ થયો.

Verse 2

कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते । इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्

તે ‘કુમારિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; તેના નામથી જ આ ખંડ કહેવાય છે. આ કૌમારિકાખંડ ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચતુર્વર્ગનું ફળ આપનાર છે.

Verse 3

यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना । इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्

જેણે પૃથ્વી પર અનેક ગામ-નગર વગેરેની રચના કરી; અને જેના દ્વારા આ ભારતખંડ પણ યોગ્ય રીતે ઘડાઈને સુવ્યવસ્થિત થયો.

Verse 4

धनंजय उवाच । महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने । कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्

ધનંજયે કહ્યું—હે મુનિ, આ મને મહાન આશ્ચર્ય છે અને પરમ શ્રવણયોગ્ય છે. કુમારિકાનું સર્વ ચરિત્ર અને તેના કર્મો મને વિસ્તારે કહો.

Verse 5

कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम् । कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम

આ વિશ્વ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું—કર્મ અને જન્મભેદ અનુસાર ગોઠવાયેલું આ જગત કેવી રીતે રચાયું? અને હું સદા ભારતખંડની સેવા તથા ભક્તિ કેવી રીતે કરું?

Verse 6

नारद उवाच । अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ । अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्

નારદે કહ્યું—આ અવ્યક્ત, પ્રકાશરહિત અવસ્થામાં પ્રધાન અને પુરુષ—બન્ને અજર, એકત્ર થઈ એકરૂપે સ્થિત હતા. અમારાથી આ વર્ણન યથાવત્ સાંભળો.

Verse 7

ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् । ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत

ત્યારબાદ સ્વભાવ અને કાળ—બન્ને પોતાના સ્વરૂપ મુજબ પ્રેરિત થતાં, માત્ર ઈક્ષણ (દૃષ્ટિ/સંકલ્પ)થી પ્રકૃતિમાંથી મહત્તત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 8

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्

વિકાર પામેલા મહત્તત્ત્વમાંથી અહંતત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું. મુનિઓએ તેને ત્રિવિધ કહ્યું છે—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ.

Verse 9

तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः । तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः

તામસ અહંકારમાંથી પાંચ તન્માત્રાઓ ઉત્પન્ન થઈ—એવું બુદ્ધિમાનો કહે છે. અને તે તન્માત્રાઓમાંથી પાંચ ભૂતવિશેષ (સ્થૂલ તત્ત્વો) તેમના કાર્યરૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 10

सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च । एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः

સાત્ત્વિક અહંકારમાંથી જ્ઞાનೇಂದ್ರિયો અને કર્મೇಂದ್ರિયો ઉત્પન્ન થાય છે, અને અગિયારમું મન છે. રાજસ તત્ત્વને બંનેનું પ્રવર્તક (ક્રિયાશીલ કરનાર) માનવામાં આવે છે.

Verse 11

चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः । सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत

પ્રાચીન ઉપદેશ મુજબ ચોવીસ તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા એમ જાણવામાં આવે છે. હે ભારત, તે તત્ત્વોને સદાશિવસ્વરૂપ પરમ પુરુષે દર્શ્યાં.

Verse 12

बुद्बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम् । शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते

તે બબ્બલાના આકારને પામ્યાં; ત્યારબાદ શુભ અંડ ઉત્પન્ન થયું. આને જ બ્રહ્માંડ કહે છે—અપરિમિત, જાણે અસંખ્ય શકટભાર જેટલું વિશાળ.

Verse 13

आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम् । ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः

આનું આત્મતત્વ કહેવાતા બ્રહ્માએ આ જગતને ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યું. ઉપર દેવો સ્થિર થયા અને મધ્યમાં મનુષ્યો રહ્યા.

Verse 14

नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम् । ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्

પાતાળમાં નાગો અને દૈત્યો વસે છે; તે લોક ત્રિવિધ રીતે કલ્પિત છે. પછી તે ત્રણ વિભાગોમાંથી દરેક એક સાત-સાત ભાગે વિભક્ત થઈ તેમ જ ગોઠવાયો.

Verse 15

पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च । सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्

સાત પાતાળ, સાત દ્વીપ અને તેમ જ સાત સ્વર્લોકો છે. હવે હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરીશ—તેમની વ્યવસ્થા સાંભળો.

Verse 16

लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते । सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्

જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર એક લાખ યોજન કહેવાય છે. તે સૂર્યબિંબ સમાન આકાર ધરાવે છે અને એટલાં જ પરિમાણના ક્ષાર-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 17

शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम् । तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्

જંબૂદ્વીપની પરે શાકદ્વીપ છે, જે તેની દ્વિગુણ છે. તે એટલાં જ પરિમાણના ક્ષીર-સમુદ્રથી સર્વત્ર ઘેરાયેલો છે.

Verse 18

सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि । पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्

પછી પુષ્કરદ્વીપ આવે છે, જે પૂર્વવર્તીથી દ્વિગુણ છે. તે એટલાં જ પરિમાણના સુરાતોય-સમુદ્રથી આવૃત છે; તે દૈત્યોમાં મોહ ઉત્પન્ન કરનાર છે.

Verse 19

कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम् । दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्

તે પછી કুশદ્વીપ સ્મરાય છે, જે દ્વિગુણ છે. તે ચારે બાજુ એટલાં જ પરિમાણના દધિ-સમુદ્રથી આવૃત છે.

Verse 20

ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना । ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च

તે પછી ક્રૌંચસંજ્ઞક દ્વીપ દ્વિગુણ છે અને ઘૃત-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. ત્યારબાદ શાલ્મલિદ્વીપ પણ એ જ રીતે દ્વિગુણ પરિમાણનો આવે છે.

Verse 21

इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम् । गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्

તે દ્વીપ ઇક્ષુરસ-સારસ્વરૂપ સમુદ્રથી સર્વ તરફથી પરિભ્રમિત છે. તેની આસપાસ ગોમેદ-દ્વીપ છે, જે પરિમાણે દ્વિગુણો છે અને તેટલી જ પરિધિથી આવૃત છે.

Verse 22

स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः । एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्

તે સર્વ તરફથી મીઠા જળવાળા રમ્ય સમુદ્રથી ઘેરાયેલું છે. આ રીતે, હે પાર્થ, કુલ પરિમાણ બે કરોડ અને પચાસ લાખના ત્રણગણા જેટલું થાય છે.

Verse 23

पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः । दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च

સમુદ્રો સહિત સાત દ્વીપોનું પરિમાણ પચાસ હજાર થાય છે. અને સૂક્ષ્મ ગણતરીમાં અંગુલોના પાંચ સો તથા તેના ઉપર દસ પણ ગણાય છે.

Verse 24

अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह

શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષોમાં જળનો વધારો-ઘટાડો સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેના પરે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, દસ કરોડ વિસ્તૃત હેમમયી ભૂમિ છે.

Verse 25

देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम् । पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः

તેના પરે લોકાલોક છે, જે દેવતાઓનું ક્રીડનસ્થાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં વલયાકાર પર્વત છે, જે દસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે.

Verse 26

अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम् । पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः

તેની બહાર ભયંકર, જોવામાં દુષ્કર અને જીવવિહિન એવો ઘોર અંધકાર વ્યાપેલો છે. તેનું પરિમાણ પાંત્રીસ કરોડ અને ઓગણીસ લાખ એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन । सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्

હે ફાલ્ગુન, તેનું માપ ચાલીસ હજાર યોજન છે. તેના તરત પરે સાત સમુદ્રોના સમાન પરિમાણવાળો ગર્ભોદ સમુદ્ર સ્થિત છે.

Verse 28

कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः । ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः

ત્યાં એક કરોડ યોજન વિસ્તૃત ‘કટાહ’ સમાન આવરણ સ્થાપિત છે. તે કટાહની અંદર, મધ્યમાં મેરુ સ્થિત હોય તેમ, બ્રહ્માનું અંડ (બ્રહ્માંડ) સમાવવામાં આવ્યું છે.

Verse 29

पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः । जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः

દસ દિશાઓમાં સર્વત્ર તેનો વિસ્તાર પચાસ કરોડ એમ જાણવો. અને જંબૂદ્વીપના મધ્યમાં મેરુ નામનો પર્વત પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 30

स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः । षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः

મેરુનું પ્રમાણ એક લાખ યોજન—નીચે પણ અને ઉપર પણ—એમ જાણવું. તેમાંમાંથી સોળ હજાર યોજન ભૂમિસ્તરથી નીચે સ્થિત છે.

Verse 31

उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः

તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે અને શિખર પર તે બત્રીસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરે છે. તે ત્રણ શિખરો વડે યુક્ત છે અને તેનું મસ્તક શરાવ (થાળી) જેવી ઊંડાઈ ઓછી પાત્રાકૃતિ ધરાવે છે.

Verse 32

मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च । नैरृत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः

મધ્ય શિખર પર બ્રહ્માનો નિવાસ છે; ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) શિખર પર ત્ર્યંબક (શિવ)નું ધામ છે. નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) શિખર પર વાસુદેવનો નિવાસ છે; તેમજ બ્રહ્મા સાથે સંબંધિત એક હેમ-શિખર પણ છે.

Verse 33

रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च । मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः

શંકર માટે રત્નમય શિખર પણ છે અને કેશવ માટે રજતમય શિખર છે. મેરુની ચારેય દિશામાં ‘વિષ્કંભ’ નામના આધાર-પર્વતો સ્મરાય છે.

Verse 34

पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः । विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे

પૂર્વ દિશામાં મન્દર નામનો પર્વત છે; દક્ષિણમાં ગંધમાદન. પશ્ચિમમાં વિપુલ જાણવો; અને ઉત્તર તરફ તેવી જ રીતે સુપાર્શ્વ છે.

Verse 35

कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने । अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः

મન્દર પર કદંબ વૃક્ષ જાણવું; ગંધમાદન પર નિશ્ચયે જ જંબુ વૃક્ષ છે. વિપુલ પર અશ્વત્થ છે અને સુપાર્શ્વ પર વટ વૃક્ષ સ્થિત માનવામાં આવે છે.

Verse 36

एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः । एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु

આ ચાર ગિરિકેતુ (શિખરો) અગિયારસો યોજન સુધી વિસ્તરેલા છે; તેમના જયમૂર્ધ શિખરો પર ચાર પવિત્ર વનો સ્થિત છે।

Verse 37

पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम् । वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्

પૂર્વમાં ‘ચૈત્રરથ’ નામનું વન છે; દક્ષિણમાં ‘ગંધમાદન’; પશ્ચિમમાં ‘વૈભ્રાજ’; અને ઉત્તરમાં ‘ચિત્રરથ’ નામનું વન જાણવું।

Verse 38

सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे । प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः

ચારેય દિશામાં ચાર સરોવરો છે—મારી પાસેથી જાણો. પૂર્વમાં ‘અરુણોદ’ નામનું સરોવર અને દક્ષિણમાં ‘માનસ’ સરોવર છે।

Verse 39

प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः । विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः

પશ્ચિમમાં ‘શીત’ નામનું સરોવર, ‘દક’ નામનું સરોવર, અને ઉત્તરમાં ‘મહાહ્રદ’ છે. આ ‘વિષ્કંભ’ પર્વતો પચ્ચીસ યોજન ઊંચા છે।

Verse 40

योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम् । अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः

તેનો પિંડ (વિસ્તાર/ભાર) હજાર-હજાર યોજન તરીકે સ્મૃત છે. અને ત્યાં ખરેખર ‘કેસરાચલ’ નામે પ્રસિદ્ધ અનેક અન્ય પર્વતો પણ છે।

Verse 41

मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः । निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः

મેરુના દક્ષિણમાં ત્રણ મર્યાદા-પર્વતો છે—નિષધ, હેમકૂટ અને હિમવાન્; આ જ તે ત્રણ કહેવાય છે।

Verse 42

लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम् । त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्

તે એક લાખ યોજન લાંબા અને બે હજાર યોજન પહોળા છે. અને મેરુના ઉત્તરે ત્રણ પર્વતો—નીલ, શ્વેત તથા શૃંગવાન્।

Verse 43

माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा । इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः

મેરુના પૂર્વમાં માલ્યવાન્ અને પશ્ચિમમાં ગંધ નામનો પર્વત છે. આ રીતે જંબૂદ્વીપમાં સર્વત્ર આ પર્વતો જણાવાયા છે।

Verse 44

गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः । फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्

ગંધમાદન પર સ્થિત જંબૂ-વૃક્ષનાં ફળ મહાગજ જેટલાં વિશાળ છે; એ જ નામથી આ પ્રદેશ ‘જંબૂદ્વીપ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 45

आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः । आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः । प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽस्तां तनयावुभौ

આદિ પ્રજાપતિ સ્વાયંભુવ નામના મનુ હતા. તેમની પત્ની શતરূপા હતી; પ્રજાપતિએ તેણીને વિવાહે ગ્રહણ કરી. તે બંનેથી પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—આ બે પુત્રો જન્મ્યા।

Verse 46

ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः । भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः

ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ પરમ ધાર્મિક હતો. ભક્તિથી તેણે વિષ્ણુની આરાધના કરી અને અક્ષય પદને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 47

प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः । त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः

રાજર્ષિ પ્રિયવ્રતને દસ પુત્રો જન્મ્યા. તેમાંના ત્રણએ સંન્યાસ ધારણ કરી પરબ્રહ્મનો આશ્રય લીધો.

Verse 48

सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः । जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः

તેણે સાત દ્વીપોમાં પોતાના પુત્રોને શાસક તરીકે સ્થાપિત કર્યા. જ્યેષ્ઠ પુત્ર આગ્નીધ્ર જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 49

तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः । तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः

હે પાર્થ, તેના નવ પુત્રો હતા, જે નવ વર્ષોના અધિપતિ તરીકે સ્મરાય છે. આજેય તે વર્ષો તેમના નામોથી ઓળખાય છે.

Verse 50

योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः । मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः

પ્રત્યેક વિભાગ નવ હજાર યોજન વિસ્તૃત કહેવાયો છે. ગંધમાદન અને માલ્યવત પર્વતમાળાઓના સંદર્ભે મેરુનું ચૌદ ખંડવાળું વિભાજન વર્ણવાયું છે.

Verse 51

अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते । माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते

આના મધ્યમાં સુવર્ણભૂમિ પર પ્રતિષ્ઠિત ‘ઇલાવૃત’ કહેવાય છે. અને માલ્યવત્ નજીક સમુદ્રસીમા સુધીનો પ્રદેશ ‘ભદ્રાશ્વ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 52

गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्

ગંધવત્ નજીક સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલો પ્રદેશ ‘કેતુમાલ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 53

श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम् । श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्

શૃંગવત્ નજીક સમુદ્રસીમાની અંદરનો વિભાગ ‘કુરુ-ખંડ’ તરીકે સ્મૃત છે. અને શૃંગવત્ તથા શ્વેત વચ્ચે ‘હિરણ્મય’ નામનો ખંડ પ્રખ્યાત છે.

Verse 54

सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम् । निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा

સુનીલ અને શ્વેત પર્વતોની વચ્ચે ‘રમ્યક’ નામનો મનોહર ખંડ કહેવાય છે. અને નિષધ તથા હેમકૂટ વચ્ચેનો પ્રદેશ ‘હરિકંડ’ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 55

हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम् । हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्

હિમવત્ થી હેમકૂટ સુધીનો પ્રદેશ ‘કિમ્પુરુષ’ ખંડ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. અને હિમાદ્રી તથા સમુદ્ર વચ્ચેનો ભાગ ‘નાભિ-ખંડ’ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 56

नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती । हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ

નાભિખંડ અને કુરુ—આ બે વર્ષ ધનુષ્યાકાર છે. હિમવાન અને ગિરિશૃંગી ધનુષ્યની જ્યા (ડોરી)ના સ્થાને કહેવાયા છે.

Verse 57

नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत् । तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते

નાભિનો પુત્ર ઋષભ થયો; ઋષભથી ભરત જન્મ્યો. તેના નામથી જ આ વર્ષ ‘ભારત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 58

अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम् । अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन

અહીં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—એ બધાનું ઉપાર્જન થાય છે. અન્યત્ર સર્વત્ર માત્ર ભોગભૂમિ જ છે—હે કુરુનંદન!

Verse 59

शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः । तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्

શાકદ્વીપમાં સહસ્ર યોજન જેટલો વિસ્તરેલો શાકવૃક્ષ છે. તેના નામથી જ તે વર્ષ ‘શાકદ્વીપ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 60

तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति

તેનો અધિપતિ પ્રિયવ્રત જ છે; તે ‘મેધાતિથિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 61

तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि

તેનાં પુત્રોના નામ—પુરોજવ, મનોજવ, વેપમાન, ધૂમ્રાનીક, ચિત્રરેફ, બહુરૂપ અને વિશ્વચાર—આ જ સાત વર્ષ-પ્રદેશોના નામ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 62

शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति

અને શાકદ્વીપમાં ઋતવ્રત, સત્યવ્રત તથા અનુવ્રત નામના વર્ષ-પ્રદેશોમાં તેઓ જપ દ્વારા ભગવાન વાય્યવાત્કમની ઉપાસના કરે છે।

Verse 63

अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः । अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्

જે સર્વ ભૂતોમાં અંતર પ્રવેશ કરીને આત્મચિહ્નો દ્વારા તેમને વિભાજિત કરે છે, તે સాక్షાત્ અંતર્યામી ઈશ્વર—જેનાં વશમાં સમગ્ર જગત છે—અમારી રક્ષા કરે।

Verse 64

इति जपः । कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः । तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्

આ જપ છે. કુશદ્વીપમાં કુશઘાસનો એક સ્તંભ/ઘાટો ઝાડો હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે; તે ચિહ્નથી ચિહ્નિત હોવાથી તેને ‘કુશદ્વીપ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 65

तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि । वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति

તે દ્વીપના અધિપતિ પ્રૈયવ્રત વંશના રાજા હિરણ્યરોમા છે. તેના પુત્રોના નામ પરથી સાત વર્ષ-પ્રદેશ—વસુ, વસુદાન, દૃઢ, કવિ, નાભિ, ગુપ્ત, સત્યવ્રત અને વામદેવ—પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાંના વર્ણ—કુલિશ, કોવિદ, અભિયુક્ત અને કુલક—ભગવાન જાતવેદસ્ (અગ્નિ)ની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 66

परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट् । देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः

તમે પરબ્રહ્મના સాక్షાત્ પ્રકટ જાતવેદ (અગ્નિ) છો, હવ્યવાહક અને હવ્યભોજી છો. યજ્ઞ દ્વારા તમે વિશ્વપુરુષનું પૂજન કરો છો અને દેવોના સર્વવ્યાપી દેહનું એક અંગ તમે જ છો.

Verse 67

इति स्तुतिः । क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः । योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्

આ રીતે સ્તુતિ સમાપ્ત થઈ. ક્રૌંચદ્વીપમાં ક્રૌંચ નામનો એક પર્વત છે, જે એક યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે. એ પર્વતને ગુહ (સ્કંદ)એ વિભાજિત કર્યો; એ જ ક્રૌંચદ્વીપનું વિશેષ ચિહ્ન ગણાય છે.

Verse 68

तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि

ત્યાં પ્રૈયવ્રત વંશનો રાજા ઘૃતપૃષ્ઠિ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેના સાત પુત્રોના નામ પરથી સાત વર્ષ (પ્રદેશ) ઓળખાય છે—મમધુરુહ, મેઘપૃષ્ઠ, સ્વદામ, ઋતાશ્વ, લોહિતાર্ণવ, વનસ્પતિ અને સાતમું અન્ય વર્ષ।

Verse 69

वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः

ત્યાંના વર્ણો ‘ગુરુ’, ‘ઋષભ’, ‘દ્રવિણ’ અને ‘દેવક’ એવા નામોથી ઓળખાય છે.

Verse 70

आपोमयं भगवंतं स्तुवंति

તેઓ જલસ્વરૂપ ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 71

आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च । तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः

પુરુષ-વીર્યથી યુક્ત આપઃ ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ—ત્રિલોકને પવિત્ર કરે છે. તે જળને ફરી સ્પર્શ કરનાર રોગનાશક બને છે અને પોતાના આત્મભાવથી લોકોને પાવન કરે છે.

Verse 72

इति जपः । शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते

આ રીતે જપ (મંત્રપાઠ) છે. ત્યાં ‘શાલ્મલી’ નામનું વૃક્ષ સહસ્ર યોજન જેટલું વિસ્તરેલું છે; તે ચિહ્નના કારણે તે પ્રદેશ ‘શાલ્મલિદ્વીપ’ કહેવાય છે.

Verse 73

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि

તેનો અધિપતિ પ્રૈયવ્રત વંશનો રાજા યજ્ઞબાહુ છે. તેના પુત્રોના નામ પરથી ત્યાંના સાત વર્ષ—સુરોચન, સૌમનસ્ય, રમણક, દેવ, બર્હિ, પારિભદ્ર, આપ્યાયન અને અભિજ્ઞાન—એવા નામે ઓળખાય છે.

Verse 74

वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरैषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति

શ્રુતધર, વીર્ય, વસુંધરા અને એષંધર નામે ઓળખાતા વર્ણો ભગવಾನ್ સોમનું યજન-પૂજન કરે છે.

Verse 75

स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः । अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु

સ્વયંભૂ સોમ પિતૃઓ અને દેવો માટે શુક્લ તથા કૃષ્ણ પક્ષનું વિભાજન કરે છે; અધઃস্থিত સર્વ પ્રજાઓ પર અમારો રાજા સોમ થાઓ.

Verse 76

इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया । मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते

ઇતિ જપઃ। ‘ગોમેદ’ નામે અતિ રમ્ય પ્લક્ષવૃક્ષ છે; તેની છાયાથી સ્નેહાસક્તિથી આનંદ વધે છે, તેથી તે દ્વીપને ‘ગોમેદ-દ્વીપ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 77

तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि

ત્યાં પ્રૈયવ્રત વંશનો અધિપતિ ઇધ્મજિહ્વ છે; તેના પુત્રો—શિવ, સુરમ્ય, સુભદ્ર, શાંત્ય, શપ્ત અને મૃતાભય—એમના નામે સાત વર્ષ (પ્રદેશો) ઓળખાય છે।

Verse 78

वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते

ત્યાં હંસ, પતંગ, ઊર્ધ્વાંચન અને સત્યાંગ નામના ચાર વર્ણો ભગવાન સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે।

Verse 79

प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च । मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि

જે વિષ્ણુરূপ છે, જેમાથી બ્રહ્માનો ઉદ્ભવ, અમૃતનું પ્રકાશન અને મૃત્યુનું અતિક્રમણ થાય છે—એવા પરમાત્મસ્વરૂપ સૂર્યદેવનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ।

Verse 80

इति जपः । स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् । पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्

ઇતિ જપઃ। સ્વર્ણપત્રયુક્ત કમળ અગ્નિ સમું જ્વલંત તેજથી સહસ્ર યોજન વિસ્તૃત પ્રકાશે છે; એ જ તેનું ચિહ્ન હોવાથી તે ‘પુષ્કર-દ્વીપ’ કહેવાય છે।

Verse 81

तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ

તેનો અધિપતિ પ્રૈયવ્રતવંશીય વીતહોત્ર નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને તેના બે પુત્રો—રમણક તથા ઘાતક—છે.

Verse 82

तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्

તે બે ખંડો પોતાના પોતાના નામચિહ્નોથી ચિહ્નિત છે.

Verse 83

तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति

તે બન્નેની વચ્ચે માનસાચલ નામનો વલયાકાર પર્વત છે; જેના પર ભગવાન ભાસ્કર (સૂર્ય) પોતાના ગતિપથમાં પરિભ્રમણ કરે છે—એવું કહેવાય છે.

Verse 84

तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति

ત્યાં વર્ણભેદ સર્વથા નથી; સૌ સમાન છે અને માત્ર બ્રહ્મનું જ ધ્યાન કરે છે.

Verse 85

यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन् । भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः

લોકો જે જે કર્મમય લિંગની પૂજા કરે છે, તે જ બ્રહ્મલિંગ છે; ભેદથી ઉપાસના કરાય તોય તત્ત્વતઃ તે પરમ એકાંત અદ્વૈત છે—તે ભગવંતને નમસ્કાર.

Verse 86

इति जपः । नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च । अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्

આ રીતે જપવિધિ છે. તેમામાં ન ક્રોધ છે, ન મત્સર; અને પુણ્ય‑પાપનું અર્જન પણ નથી. તેમનું આયુષ્ય ક્રમે દસ હજાર અને ત્યારપછી દ્વિગુણું એમ કથિત છે.

Verse 87

जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव । अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्

જપમાં લીન થઈ, દિવ્ય કામિનીઓ સાથે, તેઓ અમરોની જેમ વિહાર કરે છે. હવે હું તને ઊર્ધ્વલોકની વ્યવસ્થા અને સ્થિતિ કહું છું.