Adhyaya 16

Verse 1

तारक उवाच । राज्येन बुद्बुदाभेन स्त्रीभिरक्षैश्च पानकैः । मोहितो जन्म लब्ध्वात्र त्यजते पौरुषं नरः

તારકે કહ્યું—બુદબુદ સમા ક્ષણભંગુર રાજ્યથી, સ્ત્રીઓથી, જુગારથી અને પાનથી મોહિત થઈ મનુષ્ય આ લોકમાં જન્મ મેળવીને પણ પોતાનો પૌરુષધર્મ ત્યજી દે છે।

Verse 2

जन्म तस्य वृथा सर्वमाकल्पांतं न संशयः

તેનું સમગ્ર જીવન કલ્પાંત સુધી વ્યર્થ જ જાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 3

मातापितृभ्यां न करोति कामान्बन्धूनशोकान्न करोति यो वा । कीर्तिं हि वा नार्जयते न मानं नरः स जातोऽपि मृतोऽत्र लोके

જે માતા-પિતાની યોગ્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતો નથી, જે પોતાના બંધુઓને શોકમુક્ત રાખતો નથી, અને જે ન કીર્તિ ન માન મેળવે—એ પુરુષ જન્મ્યો હોવા છતાં આ લોકમાં મૃતતુલ્ય છે.

Verse 4

तस्माज्जयायामरपुंगवानां त्रैलोक्यलक्ष्मीहरणाय शीघ्रम् । संयोज्यतां मे रथमष्टचक्रं बलं च मे दुर्जयदैत्यचक्रम्

અતએવ દેવશ્રેષ્ઠો પર વિજય માટે અને ત્રિલોકની લક્ષ્મી ઝડપથી હરણ કરવા માટે મારો અષ્ટચક્ર રથ જોડવામાં આવે; અને મારી સેના—દુર્જય દૈત્યચક્ર—પણ એકત્ર કરવામાં આવે.

Verse 5

ध्वजं च मे कांचनपट्टबन्धं छत्रं च मे मौक्तिकजालबद्धम् । अद्याहमासां सुरकामिनीनां धम्मील्लकांश्चाग्रथितान्करिष्ये

મારો ધ્વજ સોનાના પટ્ટાબંધથી બાંધવામાં આવે અને મારું છત્ર મોતીના જાળથી બંધાયેલું રહે. આજે હું દેવોની પ્રિય એવી સ્વર્ગીય સ્ત્રીઓના કેશગાંઠોને ગૂંથી એક કરી દઈશ.

Verse 6

यथा पुरा मर्कटको जनन्यास्तस्याश्च सत्येन तु तारकः स्याम्

જેમ પૂર્વકાળમાં માતાના સત્યથી વાનરનું રક્ષણ થયું હતું, તેમ જ એ જ સત્યબળથી હું પણ ‘તારક’—ઉદ્ધારક—બનુંં.

Verse 7

नारद उवाच । तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनोनाम दानवः । सेनानीर्दैत्यराजस्य तथा चक्रेऽविलंबितम्

નારદ બોલ્યા—તારકના વચન સાંભળીને ‘ગ્રસન’ નામનો દાનવ, જે દૈત્યરાજનો સેનાપતિ હતો, વિલંબ વિના તત્કાળ તેમ જ કરવા લાગ્યો.

Verse 8

आहत्य भेरीं गम्भीरां दैत्यानाहूय सत्वरः । सज्जं चक्रे रथं दैत्यो दैत्यराजस्य धीमतः

ગંભીર નાદવાળી ભેરી વાગાડી અને દૈત્યોને ત્વરિત બોલાવી, તે દાનવે ધીમાન દૈત્યરાજનો રથ તરત જ સજ્જ કર્યો।

Verse 9

गरुडानां सहस्रेण गरुडोपमितत्विषा । ते हि पुत्राः सुपर्णस्य संस्थिता मेरुकन्दरे

ગરુડ સમાન તેજથી દીપ્ત એવા હજાર ગરુડો સાથે—તેઓ ખરેખર સુપર્ણના પુત્રો—મેરુ પર્વતની કંદરાઓમાં સ્થિત હતા।

Verse 10

विजित्य दैत्यराजेन वाहनत्वे प्रकल्पिताः । अष्टाष्टचक्रः सरथश्चतुर्योजनविस्तृतः

દૈત્યરાજે જીત્યા પછી તેઓ તેના વાહનરૂપે નિમાયા; અને તે રથ આઠ-આઠ ચક્રવાળો, ચાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત હતો।

Verse 11

नानाक्रीडागृहयुतो गीतवाद्यमनोहरः । गंधर्वनगराकारः संयुक्तः प्रत्यदृस्यत

વિવિધ ક્રીડાગૃહોથી યુક્ત, ગીત-વાદ્યથી મનોહર, ગંધર્વનગર જેવા આકારવાળો—સંપૂર્ણ સજ્જ થઈ તે દેખાતો હતો।

Verse 12

आजग्मुस्तत्र दैत्याश्च दशा चंडपराक्रमाः । कोटिकोटिपरिवारा अन्ये च बहवो रणे

ત્યાં દસ ભયંકર પરાક્રમી દૈત્યો આવ્યા; અને યુદ્ધ માટે અન્ય પણ ઘણા આવ્યા, દરેકની સાથે કરોડો-કરોડો પરિચારક-સેના હતી।

Verse 13

तेषामग्रेसरो जम्भः कुजम्भोनंतरस्तथा । महिषः कुञ्जरो मेषः कालनेमिर्निमिस्तथा

તેમની આગળની પંક્તિમાં જંભ હતો; પછી કુજંભ; તેમજ મહિષ, કુઞ્જર, મેષ, અને તેમ જ કાલનેમિ તથા નિમિ પણ હતા।

Verse 14

मथनो जंभकः शुम्भो दैत्येंद्रा दश नायकाः । दैत्येंद्रा गिरिवर्ष्माणः संति चंडपराक्रमाः

મથન, જંભક અને શુમ્ભ—દૈત્યોમાં ઇન્દ્રસમાન એવા દસ નાયક હતા; તેઓ પર્વતદેહી અને અતિ ચંડ પરાક્રમી દૈત્યેન્દ્રો હતા।

Verse 15

नानाविधप्रहरणा नानाशस्त्रास्त्रपारगाः । तारकस्याभवत्केतुर्बहूरूपो महाभयः

તેઓ નાનાવિધ પ્રહરણોથી સજ્જ, વિવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોમાં પારંગત હતા; ત્યારે તારકનો ધ્વજ-કેતુ બહુરૂપ અને મહાભયંકર બની ઊભો થયો।

Verse 16

क्वचिच्च राक्षसो घोरः पिशाचध्वांक्षगृध्रकः । एवं बहुविधाकारः स केतुः प्रत्यदृश्यत

ક્યારેક તે ધ્વજ ઘોર રાક્ષસરূপે, ક્યારેક પિશાચ, ક્યારેક કાગડો કે ગિધ્ધરૂપે દેખાતો; આમ બહુવિધ આકાર ધારણ કરતો તે કેતુ વારંવાર દેખાયો।

Verse 17

केतुना मकरेणापि सेनानीर्ग्रसनो बभौ । पैशाचं यत्र वदनं जंभस्यासीदयस्मयम्

મકર-કેતુ ધારણ કરીને સેનાપતિ ગ્રસન તેજસ્વી થયો; અને ત્યાં જંભનું મુખ પિશાચસદૃશ, લોખંડ સમાન કઠોર હતું।

Verse 18

खरो विधुतलांगूलः कुजम्भस्याभवद्ध्वजे । महिषस्य च गोमायुः कांतो हैमस्तथां बभौ

કુજંભના ધ્વજ પર પૂંછડી ફટકારતો ગધેડો હતો; અને મહિષના ધ્વજ પર કાંતિમાન સુવર્ણવર્ણ ગોમાયુ (શિયાળ)નું ચિહ્ન પ્રગટ થયું।

Verse 19

गृध्रो वै कुंजरस्यासीन्मेषस्याभूच्च राक्षसः । कालनेमेर्महाकालो निमेरासीन्महातिमिः

કુઞ્જરના ધ્વજ પર ગૃધ્ર હતું; મેષના ધ્વજ પર રાક્ષસ. કાલનેમિના ધ્વજ પર મહાકાલ, અને નિમિના ધ્વજ પર મહાતિમિ—ઘોર અંધકાર—નું ચિહ્ન હતું।

Verse 20

राक्षसी मथनस्यापि ध्वांक्षोऽभूज्जंभकस्य च । महावृकश्च शुम्भस्य ध्वजा एवंविधा बभुः

મથનના ધ્વજ પર રાક્ષસી હતી; જંભકના ધ્વજ પર કાગડો; અને શુમ્ભના ધ્વજ પર મહાવૃક—ભયંકર મોટો વરુ—હતો. આવા ધ્વજો તેઓએ ધાર્યા।

Verse 21

अनेकाकारविन्यासादन्येषां च ध्वजा भवन् । शतेन शीघ्रवेगानां व्याघ्राणां हेममालिनाम्

અनेक આકારોની ગોઠવણીથી અન્યના ધ્વજો પણ પ્રગટ થયા—સુવર્ણમાળાઓથી શોભિત, ઝડપી વેગવાળા સો વ્યાઘ્રો દ્વારા ખેંચાતા।

Verse 22

ग्रसनस्य रथो युक्तो महामेघरवो बभौ । शतेन चापि सिंहानां रथो जंभस्य योजितः

ગ્રાસનનો રથ જોડાયો અને મહામેઘના ગર્જનાસમાન ગુંજ્યો; તેમજ જંભનો રથ પણ સો સિંહોથી યુક્ત કરવામાં આવ્યો।

Verse 23

कुजंभस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः । तावद्भिर्महिषस्योष्टैर्गजस्य च हयैर्युतः

કુજંભનો રથ પિશાચમુખ ગધેડાંથી જોડાયેલો હતો. એ જ રીતે મહિષનો રથ ઊંટોથી અને ગજનો રથ સમાન પ્રમાણમાં ઘોડાઓથી યુક્ત હતો.

Verse 24

मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः । पर्वतं वै समारूढो निश्चित्य विधृतं गजैः

મેષનો રથ ભયંકર દીપીઓ (ચિત્તાઓ) દ્વારા ખેંચાતો હતો; કાલનેમિનો રથ હાથીઓ દ્વારા. તેણે નિશ્ચય કરીને, હાથીઓએ ધરીને દૃઢ કરેલા પર્વત પર આરોહણ કર્યું.

Verse 25

चतुर्दंष्ट्रैर्गंधवद्भिश्चर्भिर्मेघसन्निभैः । शतहस्तायते कृष्णे तुरंगे हेमभूषणे

ચાર દાંતવાળા, સુગંધિત, મેઘસમાન પ્રાણીઓ સાથે, તે શતહસ્ત-લંબાઈના કાળા અને હેમાભૂષણોથી અલંકૃત અશ્વ પર આરૂઢ થયો.

Verse 26

सितचामरजालेन शोभिते पुष्पदामनि । मथनोनाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत

શ્વેત ચામરોના જાળથી શોભિત અને પુષ્પમાળાઓથી અલંકૃત, હાથમાં પાશ ધારણ કરનાર ‘મથન’ નામનો દૈત્યેન્દ્ર તેજસ્વી થયો.

Verse 27

किंकिणीमालिनं चोष्ट्रमारूढोऽभूच्च जंभकः । कालमुंचं महामेघमारूढः शुम्भदानवः

કિંકિણીની માળાથી સજ્જ ઊંટ પર આરોહણ કરેલો જંભક પણ પ્રગટ થયો; અને કાળ વરસાવતો હોય એવો મહામેઘ ચઢી દાનવ શુંભ આગળ વધ્યો.

Verse 28

अन्ये च दानवा वीरा नानावाहनहेतयः । प्रचण्डचित्रवर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषिताः

અન્ય પણ અનેક વીર દાનવો આવ્યા; તેમના વાહનો અને શસ્ત્રો નાનાવિધ હતા. તેઓ અતિ પ્રચંડ, ચિત્રવર્ણ બખ્તરધારી, અને કુંડળ તથા ઉષ્ણીષથી ભૂષિત હતા.

Verse 29

नानाविधोत्तरासंगा नानामाल्यविभूषणाः । नानासुगंधगंधाढ्या नानाबंधिशतस्तुताः

તેઓ નાનાવિધ ઉત્તરીય અને ઉપાંગોથી યુક્ત, વિવિધ માળા અને આભૂષણોથી અલંકૃત, અનેક મધુર સુગંધોથી સમૃદ્ધ, અને પોતાના ભાટો દ્વારા અસંખ્ય રીતે સ્તુત હતા.

Verse 30

नानावाद्यपरिस्यंदसाग्रेसरमहारथाः । नानाशौर्यकथासक्तास्तस्मिन्सैन्ये महारथाः

તે સેનામાં એવા મહારથીઓ હતા, જે નાનાવિધ વાદ્યોના વહેતા નાદ વચ્ચે અગ્રભાગનું નેતૃત્વ કરતા; અને તે મહાવીર યોદ્ધાઓ નાનાં શૌર્યકથાઓના વર્ણનમાં આસક્ત હતા.

Verse 31

तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यदृश्यत । भूमिरेणुसमालिंगत्तुरंगरथपत्तिकम्

ત્યારે તે દૈત્યસિંહનું બળ ભયાનક રૂપે દેખાયું. ઘોડા, રથ અને પદાતિઓ ઉડાવેલી ધૂળે જાણે પૃથ્વીને આલિંગન કર્યું હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 32

स च दैत्येश्वरः क्रुद्धः समारूढो महारथम् । दशभिः शुशुबे दैत्यैर्दशबाहुरिवेश्वरः । जगद्धंतुं प्रवृत्तो वा प्रतस्थेऽसौ सुरान्प्रति

અને તે દૈત્યેશ્વર ક્રોધિત થઈ મહારથ પર આરૂઢ થયો. દસ દૈત્યો વડે ઘેરાયેલો તે દશબાહુ ઈશ્વર સમાન તેજસ્વી લાગ્યો; જાણે જગતનો સંહાર કરવા પ્રવૃત્ત થયો હોય તેમ, તે દેવતાઓ સામે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे वायुर्देवदूतः सुरालयम् । दृष्ट्वा तद्दानव बलं जगामेंद्रस्य शंसितुम्

એ સમયે દેવદૂત વાયુ દેવલોકના નિવાસે ગયો. દાનવોની સેના જોઈને તે ઇન્દ્રને સમાચાર જણાવવા ગયો.

Verse 34

स गत्वा तु सभां दिव्यां महेंद्रस्य महात्मनः । शशंस मध्ये देवानामिदं कार्यमुपस्थितम्

તે મહાત્મા મહેન્દ્રની દિવ્ય સભામાં જઈ દેવતાઓની વચ્ચે જાહેર કર્યું—“આ તાત્કાલિક કાર્ય ઉપસ્થિત થયું છે.”

Verse 35

तच्छ्रुत्वा देवराजः स निमीलितविलोचनः । बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महामतिः

આ સાંભળી દેવરાજ આંખો મીંચી વિચારમાં લીન થયા. પછી સમયોચિત મહામતિએ બૃહસ્પતિને આ વચન કહ્યું.

Verse 36

इन्द्र उवाच । संप्राप्तोऽतिविमर्दोऽयं देवानां दानवैः सह । कार्यं किमत्र तद्ब्रुहि नीत्युपायोपबृंहितम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—“દેવો અને દાનવો વચ્ચે આ ભયંકર સંઘર્ષ આવી પહોંચ્યો છે. નીતિ અને ઉપાયોથી સમર્થ કરીને કહો, અહીં શું કરવું?”

Verse 37

एतच्छ्रुत्वा च वचनं महेंद्रस्य गिरांपतिः । प्रत्युवाच महाभागो बॉहस्पति रुदारधीः

મહેન્દ્રના આ વચનો સાંભળી વાણીના સ્વામી, મહાભાગ્યવાન અને દૃઢબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । सामपूर्वं स्मृता नीतिश्चतुरंगामनीकिनीम् । जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ! વિજય ઇચ્છનારાઓની નીતિ ‘સામ’થી પૂર્વે સ્મરાયેલી છે; ચતુરંગિણી સેનામાં તે યથાયોગ્ય રીતે પ્રવર્તાવવાની. આ જ જીતનારાઓની સનાતન, પરંપરાગત સ્થિતિ છે.

Verse 39

साम दानं च भेदश्च चतुर्थो दंड एव च । नीतौ क्रमात्प्रयोज्याश्च देशकालविशेषतः

સામ, દાન, ભેદ અને ચોથું દંડ—આ ચાર ઉપાયો નીતિમાં ક્રમશઃ, દેશ-કાળના વિશેષ અનુસાર પ્રયોગ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 40

तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । दानं लुब्धेषु भेदश्च शंकितोष्वितो निश्चयः

આ વિષયમાં આર્ય અને ગુણવાન લોકો પર ‘સામ’ પ્રયોગ કરવો; લોભીઓ પર ‘દાન’ અસરકારક; અને શંકાશીલ તથા ચંચલ મનવાળાઓ માટે ‘ભેદ’ જ નિશ્ચિત ઉપાય છે.

Verse 41

दण्डश्चापि प्रयोक्तव्यो नित्यकालं दुरात्मसु । साम दैत्येषु नैवास्ति निर्गुणत्वाद्दुरात्मसु

દુરાત્માઓ સામે દંડનો પ્રયોગ સદાકાળ કરવો જોઈએ. દૈત્યોમાં ‘સામ’ને સ્થાન નથી, કારણ કે તેઓ ગુણહીન અને દુષ્ટચિત્ત છે.

Verse 42

श्रिया तेषां च किं कार्यं समृद्धानां तथापि यत् । जातिधर्मेण चाभेद्या विधातुरपि ते मताः

તેઓ પહેલેથી સમૃદ્ધ હોય ત્યારે તેમને ધન-શ્રી આપવાથી શું કામ? તેઓ પોતાના જાતિધર્મથી અપરિવર્તનીય ગણાયા છે—વિધાતાને પણ તેમ જ માન્ય છે.

Verse 43

एको ह्युपायो दंडोऽत्र भवतां यदि रोचते । दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन

અહીં એક જ ઉપાય છે—દંડ, જો તમને રોચે. દુર્જન કદી પણ સુજનત્વને પાત્ર થતો નથી.

Verse 44

लालितः पालितो वापि स्वस्वभावं न मुंचति । एवं मे मन्यते बुद्धिर्भवंतो यद्व्यवस्यताम्

લાડથી પોષ્યો હોય કે રક્ષણથી પાલિત, તોય કોઈ પોતાનો સ્વભાવ છોડતો નથી. એવી મારી નિશ્ચિત બુદ્ધિ છે; તમે જે યોગ્ય માનો તે નક્કી કરો.

Verse 45

एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच ह । कर्तव्यतां च संचिंत्य प्रोवाचामरसंसदि

આ રીતે કહ્યે પછી સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર બોલ્યા—“એવમેવ, એવમેવ.” પછી કર્તવ્ય વિચાર કરીને અમરસભામાં તેમણે કહ્યું.

Verse 46

बहुमानेन मे वाचं श्रृणुध्वं नाकवासिनः

હે નાકવાસી દેવગણ, બહુમાને મારી વાણી સાંભળો.

Verse 47

भवंतो यज्ञभोक्तारः सतामिष्टाश्च सात्त्विकाः । स्वेस्वे पदे स्थिता नित्यं जगतः पालने रताः

તમે યજ્ઞોના ભોક્તા, સત્પુરુષોને પ્રિય અને સાત્ત્વિક છો. પોતાના પોતાના પદમાં નિત્ય સ્થિત રહી જગતના પાલન-રક્ષણમાં રત રહો છો.

Verse 48

भवतां च निमित्तेन बाधंते दानवेश्वराः । तेषां समादि नैवास्ति दंड एव विधीयताम्

તમારા કારણે દાનવોના અધિપતિઓ પીડા પહોંચાડે છે. તેમની સાથે કોઈ સમાધાન નથી—માત્ર દંડ જ વિધાન કરવો.

Verse 49

क्रियतां समरे बुद्धिः सैन्यं संयोज्यतामिति । आवाद्यंतां च शस्त्राणि पूज्यं तां शस्त्रदेवताः

‘યુદ્ધ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરો; સેનાને એકત્ર કરો. શસ્ત્રોને નાદ કરાવી તૈયાર કરો અને શસ્ત્રદેવતાઓની યથાવિધિ પૂજા કરો.’

Verse 50

इत्युक्ताः समनह्यंत देवानां ये प्रधानतः । वाजिनामयुतेनाजौ हेमपट्टपरिष्कृताः

આ રીતે કહ્યા પછી દેવોમાં જે મુખ્ય હતા તેઓ શસ્ત્ર ધારણ કરીને સજ્જ થયા. રણભૂમિમાં તેઓ સુવર્ણ શૃંગારથી વિભૂષિત હતા અને તેમની સાથે દસ હજાર ઘોડા હતા.

Verse 51

वाहनानि विमानानि योजयंतु ममामराः । यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रं निर्यात देवताः

મારા અમરો વાહનો અને વિમાનો જોડે. યમને સેનાપતિ બનાવી, હે દેવો, ત્વરિત પ્રસ્થાન કરો.

Verse 52

नानाश्चर्यगुणोपेता दुर्जया देवदानवैः । रथो मातलिना युक्तो महेंद्रस्याप्यदृश्यत

ત્યારે માતલિ દ્વારા જોડાયેલો મહેન્દ્રનો રથ દેખાયો—અनेक અદ્ભુત ગુણોથી યુક્ત, દેવો અને દાનવો માટે પણ દુર્જય।

Verse 53

यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत । चंडकिंकिणिवृंदेन सर्वतः परिवारितः

યમરાજ મહિષ પર આરુઢ થઈ સેનાના અગ્રભાગે સ્થિત થયા; ચંડ કિંકિણીના ઘોર ઝંકારવાળા સમૂહે તેમને સર્વ તરફથી ઘેરી લીધા।

Verse 54

कल्पकालोज्जवालापूरितांबरगोचरः । हुताश उरणारूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः

કલ્પાંતની અગ્નિ સમ પ્રજ્વલિત થઈ આકાશને તેજથી ભરનાર હુતાશન, મેષ પર આરુઢ, હાથમાં શક્તિ ધારણ કરીને સજ્જ ઊભા રહ્યા।

Verse 55

पवनोंऽकुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः । महाऋक्षं समारूढं सेनाग्रे समदृश्यत

હાથમાં અંકુશ ધારણ કરી મહાવેગ પ્રગટ કરનાર પવનદેવ, મહાઋક્ષ પર આરુઢ થઈ સેનાના અગ્રભાગે દેખાયા।

Verse 56

भुजगेन्द्रं समारूढो जलेशो भगवान्स्वयम् । महापाशधरो वीरः सेनायां समवर्तत

સ્વયં ભગવાન જલેશ્વર વરુણ, ભુજગેન્દ્ર પર આરુઢ થઈ, મહાપાશ ધારણ કરેલા વીરરૂપે સેનામાં સ્થિત થયા।

Verse 57

नरयुक्ते रथे दिव्ये धनाध्यक्षो व्यचीचरत् । महासिंहरवो युद्धे गदाहस्तो व्यवस्थितः

નરયુક્ત દિવ્ય રથ પર ધનાધ્યક્ષ કુબેર વિચર્યા; યુદ્ધમાં મહાસિંહનાદ કરતા, હાથમાં ગદા ધારણ કરીને તેઓ સજ્જ ઊભા રહ્યા।

Verse 58

राक्षसेशोऽथ निरृती रथे रक्षोमुखैर्हयैः । धन्वी रक्षोगणवृतो महारावो व्यदृश्यत

ત્યારે રાક્ષસોમાં અધિપતિ નિરૃતિ રથ પર દેખાયો; રાક્ષસ-મુખવાળા અશ્વો જોડાયેલા હતા. ધનુર્ધર નિરૃતિ રાક્ષસગણથી ઘેરાયેલો ભયંકર ગર્જના કરતો હતો.

Verse 59

चंद्रादित्यावश्विनौ च वसवः साध्यदेवताः । विश्वेदेवाश्च रुद्राश्च सन्नद्धास्तस्थुराहवे

ચંદ્ર અને આદિત્ય, અશ્વિનીકુમારો, વસુઓ, સાધ્ય દેવતાઓ, વિશ્વેદેવો અને રુદ્રો—બધા સંપૂર્ણ શસ્ત્રસજ્જ થઈ યુદ્ધ માટે અડગ ઊભા રહ્યા.

Verse 60

हेमपीठत्तरासंगाश्चित्रवर्मायुधध्वजाः । गंधर्वाः प्रत्यदृश्यन्त कृत्वा विश्वावसुं मुखे

સુવર્ણ ઉત્તરિયોથી શોભિત, વિચિત્ર કવચ-આયુધ અને ધ્વજ ધારણ કરેલા ગંધર્વો પ્રગટ થયા; તેમણે વિશ્વાવસુને અગ્રસ્થાને રાખ્યો હતો.

Verse 61

तथा रक्तोत्तरासंगा निर्मलायोविभूषणाः । गृध्रध्वजा अदृश्यंत राक्षसा रक्तमूर्धजाः

એ જ રીતે લાલ ઉત્તરિય પહેરેલા, ચમકતા લોખંડના આભૂષણોથી શોભિત, ગૃધ્ર-ધ્વજ ધારણ કરેલા અને રક્તવર્ણ વાળવાળા રાક્ષસો દેખાયા.

Verse 62

तथा भीमाशनिकराः कृष्णवस्त्रा महारथाः । यक्षास्तत्र व्यदृश्यंत मणिभद्रादिकोटिशः

ત્યાં યક્ષો પણ દેખાયા—ભયંકર વજ્રસમાન શસ્ત્રધારી, કાળા વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, મહારથી; મણિભદ્ર આદિથી આરંભ કરીને કરોડોની સંખ્યામાં.

Verse 63

ताम्रोलूकध्वजा रौद्रा द्वीपिचर्मांबरास्तथा । पिशाचास्तत्र राजंते महावेगपुरःसराः

ત્યાં પણ રૌદ્ર પિશાચો ઝળહળ્યા—તામ્રવર્ણ ઘુવડ-ચિહ્નિત ધ્વજ ધારણ કરીને, ચિત્તાની ચામડીનાં વસ્ત્રો પહેરી, મહાવેગે આગળ ધસી જતા।

Verse 64

तथैव श्वेतवसनाः सितपट्टपताकिनः । मत्तेभवाहनप्रायाः किंनरास्तस्थुराहवे

એ જ રીતે કિન્નરો યુદ્ધમાં ઊભા રહ્યા—શ્વેત વસ્ત્રધારી, તેજસ્વી રેશમી પતાકાઓ ધરાવતા, અને મોટાભાગે મત્ત હાથીઓ પર આરૂઢ।

Verse 65

मुक्ताजाल पिरष्कारो हंसो हारसमप्रभः । केतुर्जलधिनाथस्य सौम्यरूपो व्यराजत

સમુદ્રાધિપતિનો કેતુ સૌમ્યરૂપે ઝળહળ્યો—મોતીના જાળથી અલંકૃત જાણે હંસ, હાર સમાન તેજથી પ્રકાશમાન।

Verse 66

पंचरागमहारत्नविटंको धनदस्य च । ध्वजः समुत्थितो भाति यातुकाम इवांबरम्

ધનદ કુબેરનો ધ્વજ—પંચરાગ નામના મહારત્નથી અલંકૃત—ઊંચે ઊઠીને ઝળહળ્યો, જાણે આકાશમાં ઉડી જવાની ઇચ્છા રાખતો હોય।

Verse 67

कार्ष्णलोहमयो ध्वांक्षो यमस्याभून्महाध्वजः । राक्षसेशस्य वदनं प्रेतस्य ध्वज आबभौ

યમના મહાધ્વજ પર કાળા લોખંડથી બનાવેલો કાગડો હતો; અને રાક્ષસાધિપતિના ધ્વજ પર પ્રેતનું મુખ પ્રગટ થઈને શોભતું હતું।

Verse 68

हेमसिंहध्वजौ देवौ चन्द्रार्कवमितद्युति । कुंभेन चित्रवर्णेन केतुराश्विनयोरभूत्

બે દેવોના ધ્વજ પર સુવર્ણસિંહનું ચિહ્ન હતું, તેમની તેજસ્વિતા ચંદ્ર-સૂર્ય સમ હતી; અને અશ્વિનીકુમારોનો કેતુ વિચિત્રવર્ણ કુંભ હતો।

Verse 69

मातंगो हेमरचितश्चित्ररत्नपरिष्कृतः । ध्वजः शतक्रतोरासीत्सितचा मरसंस्थितः

શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના ધ્વજ પર સુવર્ણનિર્મિત માતંગ (હાથી) હતો, જે અદ્ભુત રત્નોથી શોભિત; સાથે શ્વેત ચામર પણ હતું।

Verse 70

अन्येषां च ध्वजास्तत्र नानारूपा बभू रणे । सनागयक्षगंधर्वमहोरगनिशाचरा

તે રણમાં અન્ય સૌના ધ્વજો પણ અનેક રૂપવાળા હતા—નાગ, યક્ષ, ગંધર્વ, મહોરગ અને નિશાચરગણોના।

Verse 71

सेना सा देवराजस्य दुर्जया प्रत्यदृश्यत । कोटयस्तास्त्रयस्त्रिंशन्नानादेवकायिनाम्

દેવરાજની તે સેના દુર્જેય જણાતી હતી—નાનાવિધ દિવ્ય દેહધારીઓના ત્રેત્રીસ કરોડ દળો તેમાં હતાં।

Verse 72

हैमाचलाभे सितकर्णचामरे सुवर्णपद्मामलसुंदरस्रजि । कृताभिरामोज्ज्वलकुंकुमांकुरे कपोललीताविविमुक्तरावे

તે સુવર્ણ પર્વત સમ તેજસ્વી હતો; શ્વેત કર્ણાભૂષણ અને ચામરથી શોભિત, સુવર્ણ કમળોની નિર્મળ-સુંદર માળા ધારણ કરનાર; કપોળ પર ઉજ્જ્વલ, મનોહર કુંકુમાંકુરોની છટા સાથે, ગంభીર નાદ છોડતો તેજથી ઝળહળ્યો।

Verse 73

श्रितस्तदैरावणनामकुंजरे महाबलश्चित्रविशेषितांबरः । विशालवज्रांगवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजाग्रमंडलः

ત્યારે મહાબલી પાકશાસન (ઇન્દ્ર) ઐરાવત નામના ગજરાજ પર આરુઢ થયા. તેઓ અદ્ભુત નકશીદાર વસ્ત્રો ધારણ કરીને, વિશાળ વજ્રપ્રભા સમ છત્રવૈભવથી ભૂષિત, અને ભુજામંડળોમાં વિખરાયેલા કેયૂરની તેજસ્વિતાથી શોભિત હતા।

Verse 74

सहस्रदृग्बंदिसहस्रसंस्तुतस्त्रिविष्टपेऽशोभत पाकशासनः

ત્યારે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં સહસ્રનેત્રધારી પાકશાસન (ઇન્દ્ર) સહસ્ર બંદી-સ્તુતિકારો દ્વારા સ્તુત થઈ, પોતાના તેજથી અત્યંત શોભિત થયો।