Adhyaya 48

Verse 1

नारद उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि सोमनाथमहिं स्फुटम् । शृण्वन्यां कीर्त यिष्यामि पापमोक्षमवाप्नुयात्

નારદ બોલ્યા— હવે હું સોમનાથની મહિમા સ્પષ્ટ રીતે કહું છું. હું તેનું કીર્તન કરીશ; જે તેને સાંભળે છે તે પાપમોચન પામે છે।

Verse 2

पुरा त्रेतायुगे पार्थ चौडदेशसमुद्भवौ । ऊर्जयंतश्च प्रालेयो विप्रावास्तां महाद्युती

પૂર્વે ત્રેતાયુગમાં, હે પાર્થ, ચૌડ દેશમાં જન્મેલા બે મહાતેજસ્વી બ્રાહ્મણ હતા—ઊર્જયંત અને પ્રાલેય।

Verse 3

तावेकदा पुराणार्थे श्लोकमेकमपश्यताम् । तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञावास्तां कंटकितत्वचौ

એક વખત પુરાણોના અર્થનું પરિશીલન કરતાં તેમણે એક શ્લોક જોયો. તેને જોઈ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ તે બંને આનંદથી રોમાંચિત થયા।

Verse 4

प्रभासाद्यानि तीर्थानि पुलस्त्यायाह पद्मभूः । न यैस्तत्राप्लुतं चैव किं तैस्तीर्थमुपासितम्

પદ્મભૂ બ્રહ્માએ પુલસ્ત્યને કહ્યું—પ્રભાસ વગેરે તીર્થો અતિ પવિત્ર છે; જે ત્યાં સ્નાન ન કરે, તેણે અન્ય તીર્થોની ઉપાસના કરીને પણ ખરેખર શું મેળવ્યું?

Verse 5

इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुतम् । तर्ह्येव च प्रभासाय निःसृतौ स्नातुमुत्तमौ

એ શ્લોક વાંચીને તેઓ બંનેએ તેને વારંવાર સ્તુતિ કરી. ત્યારેજ તે ઉત્તમ પુરુષો સ્નાન માટે પ્રભાસ તરફ નીકળી પડ્યા.

Verse 6

तौ वनानि नदीश्चैव व्यतिक्रम्य शनैःशनैः । महर्षिगणसंकीर्णामुत्तीणौ नर्मदां शिवाम्

તેઓ બંને ધીમે ધીમે વનો અને નદીઓ પાર કરીને, મહર્ષિગણોથી ભરેલી શિવમય શુભ નર્મદા નદી પાર ગયા.

Verse 7

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमम् । तत्र स्नात्वा प्रभासाय तन्मध्येन प्रतस्थतुः

તેઓએ ગુપ્તક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય અને ધરતી-સમુદ્રના સંગમનું ગૌરવ સાંભળ્યું. ત્યાં સ્નાન કરીને તેઓ એ જ માર્ગે પ્રભાસ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 8

ततो मार्गस्य शून्यत्वात्तृट्क्षुधापीडितौ भृशम् । आस्तां विचेतनौ विप्रौ सिद्धलिंगसमीपतः

માર્ગ નિર્જન હોવાથી તે બંને બ્રાહ્મણો તરસ અને ભૂખથી અત્યંત પીડિત થયા. સિદ્ધલિંગના સમીપે તેઓ બેભાન થઈ પડ્યા રહ્યા.

Verse 9

सिद्धनाथं नमस्कृत्य संप्रयातौ सुधैर्यतः । क्षुधावेगेन तीव्रेण तृषा मध्यार्कतापितौ

સિદ્ધનાથને નમસ્કાર કરીને તેઓ બંને સ્થિર ધૈર્યથી આગળ વધ્યા; પરંતુ મધ્યાહ્નના સૂર્યતાપે દાઝી, તીવ્ર ભૂખ અને તરસથી પીડાતા હતા।

Verse 10

सहसा पतितौ भूमौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ । ततो मुहूर्तात्प्रालेय ऊर्जयंतमभाषत

અચાનક તેઓ જમીન પર પડી ગયા; તેમના પગ સ્તંભ જેવા જડ થઈ ગયા અને તેઓ બેભાન થયા. થોડા સમય પછી પ્રાલેયે ઊર્જયંતને કહ્યું।

Verse 11

किंचिद्विश्वस्य धैर्याच्च सखे किं न श्रुतं त्वया । यथा यथा विवर्णांगो जायते तीर्थयात्रया

હે સખા, જગતમાં ધૈર્ય વિશે તું થોડું પણ સાંભળ્યું નથી શું? તીર્થયાત્રા કરતાં કરતાં દેહ વારંવાર ફિક્કો અને ક્ષીણ થઈ જાય છે।

Verse 12

तथातथा भवेद्दानैर्दीनः सोमेश्वरो हरः । तथाऽस्तां लुंठमानौ तावेवमुक्ते श्रुतेऽपि च

એ જ રીતે દાન-ધર્મથી દીનજન પર સોમેશ્વર હર પ્રસન્ન થાય છે. આમ કહેવામાં અને સાંભળવામાં આવ્યા છતાં તેઓ બંને નબળાઈથી ત્યાં જ લોટતા રહ્યા।

Verse 13

लुंठमानो जगामैव प्रालेयः किंचिदंतरे । उत्थितं सहसा लिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्दृशम्

લોટતો લોટતો પ્રાલેય થોડું અંતર ગયો. એટલામાં અચાનક જમીન ફાડી એક લિંગ પ્રગટ થયું—દેખાવમાં અત્યંત ભયંકર અને અદ્ભુત।

Verse 14

खे वाणी चाभवत्तत्र पुष्पवर्षपुरःसरा । प्रालेय तव हेतोस्तु सोमनाथसमं फलम् । उत्थितं सागरतटे लिंगं तिष्ठात्र सुव्रत

ત્યારે પુષ્પવર્ષાની પૂર્વે આકાશમાં દિવ્ય વાણી ગુંજી— “પ્રાલેય! તારા કારણે અહીંનું ફળ સોમનાથ સમાન થશે. સમુદ્રકાંઠે પ્રગટ થયેલું આ લિંગ અહીં જ સ્થિર રહે, હે સુવ્રત!”

Verse 15

प्रालेय उवाच । यद्येवं सत्यमेतच्च तथाप्यात्मा प्रकल्पितः

પ્રાલેય બોલ્યો— “જો આ ખરેખર સત્ય હોય, તો પણ મારો સંકલ્પ પહેલેથી જ સ્થિર છે।”

Verse 16

प्रभासाय प्रयातव्यं यदाऽमृत्योर्मया स्फुटम् । ततश्चैवोर्ज्जयंतोऽपि मूर्छाभावाल्लुठन्पुरः

“મારે પ્રભાસ જવું જ છે— પ્રાણ જાય તોય આ નિશ્ચય મેં સ્પષ્ટ કર્યો છે।” પછી ઊર્જયંત પણ મૂર્છાભાવથી ઘેરાઈ આગળ લોટતો-ઘસડાતો ગયો।

Verse 17

अपश्यदुत्थितं लिंगं स चैवं प्रत्यपद्यत । ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तो भवश्चक्रे तयोर्दृढे

તેણે ઉદ્ભવતું લિંગ જોયું અને તેમ જ તેનું તત્ત્વ સમજી લીધું. ત્યારબાદ ભવ (શિવ) પ્રત્યક્ષ થયા અને તેમના બંનેના દૃઢ સંકલ્પને અચળ કર્યો।

Verse 18

दृष्ट्या तनू ततो यातौ प्रभासं शिवसद्म च । तावेतौ सोमनाथौ द्वौ सिद्धेश्वरसमीपतः

પછી માત્ર દર્શનથી જ તેમના દેહ પ્રભાસ અને શિવસદ્મ સુધી પહોંચ્યા. સિદ્ધેશ્વરના સમીપ સ્થિત તે બે ‘દ્વિ-સોમનાથ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 19

ऊर्जयंतः प्रतीच्यां च प्रालेयस्येश्वरोऽपरः । सोमकुडांभसि शनैः स्नात्वार्णवमहीजले

પશ્ચિમ દિશામાં બળ આપનાર બીજા પ્રભુ પ્રાલેયેશ્વર વિરાજે છે. સોમકુંડના જળમાં, સમુદ્રજળ અને ભૂમિજળ મિશ્રિત પવિત્ર જળમાં ધીમે ધીમે સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 20

सोमनाथद्वयं पश्येज्जन्मपापात्प्रमुच्यते । ब्रह्मात्र स्थापयित्वा तु हाटकेश्वर संज्ञितम्

જે સોમનાથના યુગલનું દર્શન કરે છે, તે જન્મથી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે. અહીં બ્રહ્માએ ‘હાટકેશ્વર’ નામે લિંગ સ્થાપ્યું હતું।

Verse 21

महीनगरके लिंगं पातालात्सुमनोहरम् । तुष्टाव देवं प्रयतः स्तुतिं तां शृणु पांडव

મહી-નગરમાં પાતાળમાંથી પ્રગટ થયેલું અતિ મનોહર લિંગ છે. ત્યારબાદ તેણે એકાગ્ર ભક્તિથી દેવની સ્તુતિ કરી; હે પાંડવ, તે સ્તુતિ સાંભળ।

Verse 22

नमस्ते भगवन्रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय रुद्राय रसायांबुमयाय ते

હે ભગવન રુદ્ર! સૂર્ય સમાન અપરિમિત તેજ ધરાવનાર તમને નમસ્કાર. હે ભવ-રુદ્ર! ભૂમિરસ અને જલમય સ્વરૂપ ધરાવનાર તમને પ્રણામ.

Verse 23

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः

પૃથ્વીરૂપ, સદા સુગંધિત અને જીવનદાયી શર્વને નમસ્કાર. હે ઈશ! વાયુરૂપ, સ્પર્શતત્ત્વરૂપ તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 24

पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

પશુઓના પતિ પશુપતિને તથા અતિ તેજસ્વી પાવક-સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. આકાશરૂપ ભીમને અને શબ્દતત્ત્વમાત્ર સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ એવા તમને પણ નમઃ.

Verse 25

महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

મહાદેવ, સોમ, અમૃતસ્વરૂપ—તમને નમોऽસ્તુ. ઉગ્ર, યજમાન અને કર્મયોગથી યુક્ત પ્રભુ—તમને નમસ્કાર.

Verse 26

इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम्

આ રીતે દિવ્ય નામોથી આ સ્તવ ઉચ્ચારવામાં આવ્યો. જે તેને પાઠ કરે અથવા સાંભળે પણ—પિતામહ (બ્રહ્મા) રચિત આ સ્તવને—

Verse 27

हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः

જે મનુષ્ય સંયમપૂર્વક નિત્ય હાટકેશ્વર-લિંગની ઉપાસના કરે છે, તે અષ્ટમૂર્તિ શિવ સાથે સાયુજ્ય પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 28

हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय

જે સંયમી પુરુષ હાટકેશ્વર-લિંગનું માત્ર સ્મરણ પણ કરે છે, તેના પર બ્રહ્મા વરદ થાય છે; હે જય, કારણ કે આ (લિંગ) તેમણે જ સ્થાપ્યું છે.

Verse 29

एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसंगमे । बहूनि संति पुण्यानि संक्षेपाद्वर्णितानि मे

ભૂમિ અને સાગરના સંગમસ્થાને આવા અનેક તીર્થો છે, જે બહુ પુણ્યપ્રદ છે; મેં તેમનું વર્ણન માત્ર સંક્ષેપમાં કર્યું છે।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तांतवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના પ્રથમ માહેશ્વરખંડના કૌમારિકાખંડમાં સ્તંભતીર્થ-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘સોમનાથવૃત્તાંતવર્ણન’ નામનો અડતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।