Adhyaya 13

Verse 1

। नारद उवाच । इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः । प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्

નારદજી બોલ્યા: તે મુનીન્દ્રના વચનો સાંભળીને રાજાએ કહ્યું, 'હું આપને છોડીને ક્યાંય જઈશ નહીં.'

Verse 2

लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्

'આજે હું સર્વ સિદ્ધિ આપનાર શિવલિંગની આરાધના કરીશ. આપની કૃપા થઈ છે, તેથી અન્ય સૌ જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા જાય.'

Verse 3

तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बको गृध्रोऽथ कच्छपः । उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम्

રાજાના વચન સાંભળી બગલો, ગીધ, કાચબો અને ઘુવડ પણ તેમ જ બોલ્યા—અને લોમશ મુનિને પ્રણામ કરીને નમ્ર બન્યા.

Verse 4

स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा । प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत्

અને સર્વહિતૈષી તે બ્રાહ્મણે ત્યારે કહ્યું—“તથાસ્તુ।” પ્રણામ કરેલા સૌને માન આપી, શિષ્યોની જેમ સ્નેહપૂર્વક અનુગ્રહ કર્યો.

Verse 5

शिवदीक्षाविधानेन लिंगपूजां समादिशत् । तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः । तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः

શિવદીક્ષાની વિધિ મુજબ તેમણે તેમને લિંગપૂજાનો ઉપદેશ આપ્યો. અનुग્રહમાં તત્પર, પ્રમથભક્તો પર વાત્સલ્ય ધરાવતા મુનિએ કહ્યું—“કોઈ પણ સ્થાને સજ્જનોનો સાધુસંગ તીર્થથી પણ અધિક છે.”

Verse 6

पचेलिमफलः सद्यो दुरंतकलुपापहः । अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः

આ તરત ફળ આપનારું છે અને દુર્દાંત તથા દીર્ઘકાલીન પાપોને પણ હરી લે છે—જાણે સદ્ગોષ્ઠીમાંથી સહસ્ર કિરણોનો અપૂર્વ ઉદય થાય તેમ.

Verse 7

य एकांततयात्यंतमंतर्गततमोपहः । साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः

આ એકાંત એકાગ્રતાથી આંતરિક ઘોર અંધકારને સંપૂર્ણ હટાવે છે; સાધુગોષ્ઠીમાંથી ઉપજેલા સુખામૃત-રસની તરંગો સમું ઉછળે છે.

Verse 8

सर्वे वराः सुधाकाराः शर्करामधुषड्रसाः । ततस्ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः शिवशासनात्

બધા વરદાન અમૃતસમાન બની જાય છે—ખાંડ અને મધ જેવી મધુરતા સાથે, ષડ્રસથી સમૃદ્ધ. તેથી શિવની આજ્ઞાથી તેમને સાધુસત્સંગ પ્રાપ્ત થયો.

Verse 9

आरेभिरे क्रियायोगं मार्कंडनृपपूर्वकाः । तेषां तपस्यतामेवं समाजग्मे कदाचन । तीर्थयात्रानुषंगेन लोमशालोकनोत्सुकः

માર્કંડ રાજાને આગે રાખીને તેમણે ક્રિયાયોગની સાધના આરંભી. તેઓ આમ તપશ્ચર્યામાં લીન હતા ત્યારે, એક સમયે તીર્થયાત્રાના અનુસંગે લોમશ પણ તેમને જોવા ઉત્સુક થઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 10

मुख्या पुरुषयात्रा हि तीर्थयात्रानुषंगतः । सद्भिः समाश्रितो भूप भूमिभागस्तथोच्यते

ખરેખર મુખ્ય ‘યાત્રા’ તો સತ್ಪુરુષો પાસે જવું છે; તીર્થયાત્રા તો તેની અનુસંગી છે. હે રાજા, સજ્જનો જે ભૂમિભાગનો આશ્રય લે છે તે જ સાચે ધન્ય કહેવાય છે.

Verse 11

कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन । प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः

હે ફાલ્ગુન, અતિથિ-સત્કારની વિધિ યથાવત કરીને અને હું વિશ્રામ પામ્યા પછી, નાડીજંઘપુરના નિવાસીઓ પ્રણામ કરીને પછી મને પૂછવા લાગ્યા.

Verse 12

त उचुः । शापभ्रष्टा वयं ब्रह्मंश्चत्वारोऽपि स्वकर्मणा । तन्मुक्तिसाधनार्थाय स्थानं किंचित्समादिश

તેઓ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, અમારા પોતાના કર્મથી શાપવશાત્ અમે ચારેય પૂર્વસ્થિતિથી ભ્રષ્ટ થયા છીએ. તેથી તે સ્થિતિમાંથી મુક્તિના સાધનરૂપે અમને કોઈ સ્થાન ઉપદેશો.

Verse 13

इयं हि निष्फला भूमिः शपलं भारतं मुने

હે મુને! આ ભૂમિ અમને નિષ્ફળ જેવી લાગે છે; ભારતવર્ષ જાણે શાપ અને દોષથી વ્યાપ્ત દેખાય છે.

Verse 14

तत्रापि क्वचिदेकत्र सर्वतीर्थफलं वद । इति पृष्टस्त्वहं तैश्च तानब्रवमिदं तदा

‘ત્યાં પણ ક્યાંક એક જ સ્થાને સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે—તે કહો’ એમ તેમણે પૂછતાં, મેં ત્યારે તેમને આ રીતે કહ્યું.

Verse 15

संवर्तं परिपृच्छध्वं स वो वक्ष्यति तत्त्वतः । सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशकम्

સંવર્તને પૂછો; તે તમને તત્ત્વથી કહેશે—જે ભૂપ્રદેશ દ્વારા સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 16

त उचुः । कुत्रासौ विद्यते योगी नाज्ञासिष्म वयं च तम् । संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः

તેઓ બોલ્યા—‘એ યોગી ક્યાં મળે છે? અમે તેને ઓળખતા નથી. અને કહે છે કે સંવર્તના દર્શનથી જ મુક્તિ થાય—આ અમ પર તમારો અનુગ્રહ થશે.’

Verse 17

यदि जानासि तं ब्रूहि सुहृत्संगो न निष्फलः । ततोऽहमब्रवं तांश्च विचार्येदं पुनःपुनः

‘જો તમે તેને જાણતા હો તો કહો; સુહૃદનો સંગ કદી નિષ્ફળ થતો નથી.’ ત્યારબાદ મેં વારંવાર વિચાર કરીને તેમને આ કહ્યું.

Verse 18

वाराणस्यामसावास्ते संवर्तो गुप्तलिंगभृत् । मलदिग्धो विवसनो भिक्षाशी कुतपादनु

વારાણસીમાં સંવર્ત મુનિ ગુપ્ત રીતે લિંગ ધારણ કરીને વસે છે. તે મલથી લિપ્ત, નિર્વસ્ત્ર, ભિક્ષાભોજી, કૂતપને આવરણ બનાવીને વિચરે છે.

Verse 19

करपात्रकृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः । भावयन्ब्रह्म परमं प्रणवाभिधमीश्वरम्

તે હાથને જ પાત્ર બનાવી આહાર કરે છે, સર્વથા નિષ્પરિગ્રહ છે; અને પ્રણવ-નામક ઈશ્વર એવા પરમ બ્રહ્મનું સતત ભાવન કરે છે.

Verse 20

भुक्त्वा निर्याति सायाह्ने वनं न ज्ञायते जनैः । योगीश्वरोऽसौ तद्रूपाः सन्त्यन्ये लिंगधारिणः

ભોજન કર્યા પછી સાયાહ્ને તે વનમાં નીકળી જાય છે; લોકો તેને ઓળખી શકતા નથી. તે યોગીઓમાં ઈશ્વર સમાન છે; અને તેના જેવા રૂપવાળા અન્ય લિંગધારી પણ છે.

Verse 21

वक्ष्यामि लक्षणं तस्य ज्ञास्यथ तं मुनिम् । प्रतोल्या राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः

હું તેના લક્ષણો કહું છું, જેથી તમે તે મુનિને ઓળખશો. શહેરદ્વાર પાસેના રાજમાર્ગ પર રાત્રે લોકોએ જમીન પર એક શવ મૂકવું જોઈએ.

Verse 22

अविज्ञातं स्थापनीयं स्थेयं तदविदूरतः । यस्तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिर्वतते

તે ત્યાં કોઈને ખબર ન પડે તેમ સ્થાપવું, અને તમે તેનાથી બહુ દૂર ન ઊભા રહો. જે તે સ્થળે આવી અચાનક પાછો વળી જાય—

Verse 23

स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम् । प्रष्टव्योऽभिमतं चासावुपाश्रित्य विनीतवत्

એ સંવર્ત છે; એ આને લંઘશે નહીં—આ નિઃસંદેહ છે. તેથી વિનયપૂર્વક તેનો આશ્રય લઈને જે અભિમત હોય તે પૂછવું.

Verse 24

यदि पृच्छति केनाहमाख्यात इति मां ततः । निवेद्य चैतद्वक्तव्यं त्वामाख्यायाग्निमाविशत्

જો તે પૂછે, ‘મને તમને કોણે ઓળખાવ્યો?’, તો પહેલાં મને આ વાત નિવેદન કર; પછી કહેવું—‘તમને ઓળખાવીને તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગયો.’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेपि वचनं मम । प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः

આ સાંભળીને તેઓ સૌએ મારા વચન મુજબ જ કર્યું. વારાણસી પહોંચીને સંવર્તને જોઈને તેમણે કહ્યા પ્રમાણે જ વર્તન કર્યું.

Verse 26

शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत । क्षुत्परीतोऽपि तं ज्ञात्वा ययुस्तमनु शीघ्रगम्

તેમણે મૂકેલું શવ જોઈને સંવર્ત ખરેખર પાછો વળ્યો. ભૂખથી પીડિત હોવા છતાં તેમણે તેને ઓળખ્યો અને તે ઝડપથી ચાલતો હોવા છતાં તેઓ ત્વરિત તેના પાછળ ગયા.

Verse 27

तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम् । याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्

‘હે બ્રાહ્મણ, ક્ષણભર થાંભો’ એમ કહી તેઓ રાજમાર્ગ પર તેને બોલાવ્યા. તે તો ચાલતો જ રહ્યો અને તેમને ઠપકો આપી બોલ્યો—‘પાછા વળો!’

Verse 28

समया मामरे भोऽद्य नागंतव्यं न वो हितम् । पलायनमसौ कृत्वा गत्वा दूरतरं सरः । कुपितः प्राह तान्सर्वान्केनाख्यातोऽहमित्युत

તમેઓએ મારી સાથે કરાર કર્યો હતો—આજે અહીં આવવું નહીં; તે તમારાં હિતમાં નથી. તે ભાગીને વધુ દૂરના સરોવરમાં ગયો. ક્રોધિત થઈ તેણે સૌને કહ્યું—“મને કોણે ઓળખાવી દીધો?”

Verse 29

निवेदयत शीघ्रं मे यथा भस्म करोमि तम् । शापाग्निनाथ वा युष्मान्यदि सत्यं न वक्ष्यथ

ઝડપથી મને કહો, જેથી હું તેને ભસ્મ કરી દઉં; નહિ તો તમે સત્ય ન કહો તો મારા શાપાગ્નિથી તમને જ ભસ્મ કરી નાખીશ.

Verse 30

अथ प्रकंपिताः प्राहुर्नारदेनेति तं मुनिम् । स तानाह पुनर्यातः पिशुनः क्व नु संप्रति

પછી કંપતા કંપતા તેમણે તે મુનિને કહ્યું—“નારદે.” તે ફરી બોલ્યો—“એ પિશુન ફરી આવ્યો છે શું? અત્યારે તે ક્યાં છે?”

Verse 31

लोकानां येन सापाग्नौ भस्मशेषं करोमि तम् । ब्रह्मबंधुमहं प्राहुर्भीतास्ते तं पुनर्मुनिम्

જેનાં બળથી હું શાપાગ્નિમાં લોકોને પણ ભસ્મશેષ કરી શકું, તેને હું ‘બ્રહ્મબંધુ’—માત્ર વંશથી બ્રાહ્મણ—કહું છું. ભયભીત થઈ તેઓ ફરી તે મુનિને બોલ્યા.

Verse 32

त ऊचुः । त्वं निवेद्य स चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम् । तत्कालमेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्

તેઓ બોલ્યા—“હે વિપ્રેન્દ્ર! તમે જણાવ્યા પછી તે અમારી આંખો સામે હવ્યવાહન (યજ્ઞાગ્નિ)માં પ્રવેશી ગયો. તે ક્ષણે જ તેનું કારણ અમને સમજાયું નહીં.”

Verse 33

संवर्त उवाच । अहमप्येवमेवास्य कर्ता तेन स्वयं कृतम् । तद्ब्रूत कार्यं नैवात्र चिरं स्थास्यामि वः कृते

સંવર્તે કહ્યું—હું પણ એમ જ માન્યો કે ‘આનું કર્તૃત્વ મારું છે’; પરંતુ આ તો તેણે પોતે જ કર્યું છે. તેથી કહો, હવે શું કરવાનું છે; તમારાં હિત માટે પણ હું અહીં લાંબો સમય રહીશ નહીં।

Verse 34

अर्जुन उवाच । यदि नारद देवर्षे प्रविष्टोऽसि हुताशनम् । जीवितस्तत्कथं भूय आश्चर्यमिति मे वद

અર્જુને કહ્યું—હે નારદ દેવર્ષિ! જો તમે હુતાશનમાં પ્રવેશ્યા હો, તો પછી જીવિત કેવી રીતે છો? આ આશ્ચર્ય મને ફરી કહો।

Verse 35

नारद उवाच । न हुताशः समुद्रो वा वायुर्वा वृक्षपर्वतः । आयुधं वा न मे शक्ता देहपाताय भारत

નારદે કહ્યું—હે ભારત! ન અગ્નિ, ન સમુદ્ર, ન વાયુ, ન વૃક્ષ-પર્વત; અને કોઈ પણ આયુધ મારા દેહપાતને કરાવી શકે તેવી શક્તિ ધરાવતું નથી।

Verse 36

पुनरेतत्कृतं चापि संवर्तो मन्यते यथा । अहं सन्मानितश्चेति वह्निं प्राप्याप्यगामहम्

ફરીથી, સંવર્ત જેમ માનતો રહ્યો કે આ કાર્ય (તેના દ્વારા) થયું છે, તેમ હું પણ ‘મારો યથોચિત સન્માન થયો’ એમ વિચારી, અગ્નિ સુધી પહોંચી ને પણ આગળ વધ્યો।

Verse 37

यथा पुष्पगृहे कश्चित्प्रविशत्यंग फाल्गुन । तथाहमग्निं संविश्य यातवानुत्तरं श्रृणु

હે પ્રિય ફાલ્ગુન! જેમ કોઈ પુષ્પગૃહમાં પ્રવેશે, તેમ હું અગ્નિમાં પ્રવેશી પાર ગયો. હવે આગળ શું બન્યું તે સાંભળ।

Verse 38

संवर्तस्तान्पुनः प्राह मार्कंडेयमुखानिति । विशल्यः पंथाः क्षुधितोऽहं पुनः पुरीम् । भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि प्रश्रं प्रब्रूत चैव मे

ત્યારે સંવર્તે માર્કંડેય વગેરે મુનિઓને ફરી કહ્યું— “માર્ગ નિર્ભય છે; હું ભૂખ્યો છું, તેથી ભિક્ષાર્થે ફરી નગરમાં જઈશ. અને તમારો પ્રશ્ન પણ મને સ્પષ્ટ રીતે કહો।”

Verse 39

त ऊचुः । शापभ्रष्टा वयं मोक्षं प्राप्स्यामस्तवदनुग्रहात् । प्रतीकारं तदाख्याहि प्रणतानां महामुने

તેઓ બોલ્યા— “શાપથી પતિત અમે; તમારા અનુગ્રહથી અમે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરીશું. હે મહામુને, પ્રણત અમારો પ્રતિકાર જણાવો।”

Verse 40

यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति मानवः । तत्तीर्थं ब्रूहि संवर्त तिष्ठामो यत्र वै वयम्

“હે સંવર્ત, કયા તીર્થમાં મનુષ્યને સર્વ તીર્થોનું ફળ મળે છે? તે તીર્થ કહો; અમે ત્યાં રહેવા ઇચ્છીએ છીએ।”

Verse 41

संवर्त उवाच । नमस्कृत्य कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नरोत्तमाः । तीर्थं च संप्रवक्ष्यामि महीसागरसंगमम्

સંવર્ત બોલ્યા— “હે નરોત્તમો, કુમાર અને દુર્ગાઓને નમસ્કાર કરીને હવે હું તીર્થ કહું છું— મહી નદી અને સાગરનો સંગમ।”

Verse 42

अमुना राजसिंहेन इंद्रद्युम्नेन धीमता । यजनाद्द्व्यंगुलोत्सेधा कृतेयं वसुधायदा

તે ધીમાન રાજસિંહ ઇન્દ્રદ્યુમ્ને જ્યારે યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે આ વસુધા બે આંગળ જેટલી ઊંચી ઉઠી।

Verse 43

तदा संताप्यमानाया भुवः काष्ठस्य वै यथा । सुस्राव यो जलौघश्च सर्वदेवनमस्कृतः

ત્યારે પૃથ્વી તપ્ત થઈ—જેમ દહાતું કાષ્ઠ—તેમ સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત મહાજલપ્રવાહ વહેવા લાગ્યો।

Verse 44

महीनाम नदी च पृथिव्यां यानिकानिचित् । तीर्थानि तेषां सलिलसंभवं तज्जलं विदुः

પૃથ્વી પર જે જે તીર્થો છે અને ‘મહી’ નામની નદી પણ—તેમનું સર્વ જળ તે જ પવિત્ર પ્રવાહમાંથી ઉત્પન્ન થયું, એમ જાણો।

Verse 45

महीनाम समुत्पन्ना देशे मालवकाभिधे । दक्षिणं सागरं प्राप्ता पुण्योभयतटाशिवा

‘માલવક’ નામના દેશમાં ‘મહી’ નદી ઉત્પન્ન થઈ; દક્ષિણ સાગરને પામી તે બંને કાંઠે પુણ્યમય અને શિવમંગલમય છે।

Verse 46

सर्वतीर्थमयी पूर्वं महीनाम महानदी । किं पुनर्यः समायोगस्तस्याश्च सरितां पतेः

‘મહી’ નામની મહાનદી આરંભથી જ સર્વતીર્થમયી છે; તો પછી સરિતાઓના પતિ (સાગર) સાથે તેનો સંગમ કેટલો મહાપુણ્યદાયક હશે!

Verse 47

वाराणसी कुरुक्षेत्रं गंगा रेवा सरस्वती

વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, ગંગા, રેવા (નર્મદા) અને સરસ્વતી।

Verse 48

तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती । कावेरी शरयूश्चैव गंडकी नैमिषं तथा

તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, ચન્દ્રભાગા અને ઇરાવતી; તેમજ કાવેરી, શરયૂ, ગંડકી અને નૈમિષ—આ સર્વ પવિત્ર તીર્થ-સરિતાઓ છે.

Verse 49

गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा । एताः पुण्याः शतशोन्या याः काश्चित्सरितो भुवि

ગયા, ગોદાવરી, તેમજ અરુણા અને વરુણા; આ અને આવી સૈકડો અન્ય પુણ્ય સરિતાઓ—પૃથ્વી પર જે કોઈ નદીઓ છે—બધી પવિત્ર છે.

Verse 50

सहस्रविंशतिश्चैव षट्शतानि तथैव च । तासां सारसमुद्भुतं महीतोयं प्रकीर्तितम्

એકવીસ હજાર અને વધુ છસો પણ—તે (પવિત્ર નદી-તીર્થો)નો જે સાર-રસ ઉદ્ભવે છે, તે જ ‘મહી’નું જળ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 51

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते । तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा

પૃથ્વીના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ પુણ્ય મહીસાગરમાં પણ પ્રાપ્ત થાય છે—કુમાર (સ્કંદ)ના વચન મુજબ એમ કહેવાયું છે.

Verse 52

एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ । तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम्

જો એક જ સ્થાને સર્વ તીર્થોનો સંયોગ ઇચ્છો, તો તે મહાપુણ્યદાયક ‘મહીસાગર-સંગમ’ તરફ જાઓ.

Verse 53

अहं चापि च तत्रैव बहून्वर्षगणान्पुरा । अवसं चागतश्चात्र नारदस्य भयात्तथा

હું પણ પૂર્વે ત્યાં જ અનેક વર્ષો રહ્યો; પછી નારદના ભયથી જ અહીં પણ આવી ગયો।

Verse 54

स हि तत्र समीपस्थः पिशुनश्च विशेषतः । मरुत्तः कुरुते यत्नं तस्मै ब्रूयादिदं भयम्

તે ત્યાં નજીક જ છે અને ખાસ કરીને ચાડીખોર છે; રાજા મરુત્ત પ્રયત્ન કરે છે—તેને આ ભયની વાત કહેવી જોઈએ।

Verse 55

अत्र दिग्वाससां मध्ये बहूनां तत्समस्त्वहम् । निवसाम्यतिप्रच्छन्नो मरुत्तादतिभीतवत्

અહીં દિગંબર તપસ્વીઓની વચ્ચે હું પણ એમના જેવો બની રહું છું; મરુત્તથી અતિભીત થઈ બહુ છુપાઈને વસું છું।

Verse 56

पुनरत्रापि मां नूनं कथयिष्यति नारदः । तथाविधा हि चेष्टास्य पिशुनस्य प्रदृश्यते

અહીં પણ ફરી નિશ્ચિત નારદ મારા વિષે કહેશે; કારણ કે એ ચાડીખોરનું વર્તન એવું જ દેખાય છે।

Verse 57

भवद्भिश्च न चाप्यत्र वक्तानां कस्यचित्क्वचित् । मरुत्तः कुरुते यत्नं भूपालो यज्ञसिद्धये

અને તમે પણ અહીં કોઈને ક્યાંય આ વાત ન કહો; ભુપાલ મરુત્ત યજ્ઞસિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે।

Verse 58

देवाचार्येण संत्यक्तो भ्रात्रा मे कारणां तरे । गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा यज्ञार्त्विज्यस्य कारणात्

માતાના કારણે દેવગુરુએ મને ત્યજી દીધો અને મારા ભાઈએ પણ. મને ગુરુપુત્ર જાણીને પણ તેણે યજ્ઞમાં ઋત્વિજ્યના હેતુથી એવું કર્યું.

Verse 59

अविद्यांतर्गतैर्यज्ञकर्मभिर्न प्रयोजनम् । मम हिंसात्मकैरस्ति निगमोक्तैरचेतनैः

અવિદ્યામાં આવરાયેલ યજ્ઞકર્મોમાં મને કોઈ પ્રયોજન નથી—નિગમોક્ત, અચેતન, યંત્રવત્ અને હિંસાત્મક ક્રિયાઓમાં પણ નથી.

Verse 60

समित्पुष्पकुशप्रायैः साधनैर्यद्यचेतनैः । क्रियते तत्तथा भावि कार्यं कारणवन्नृणाम्

જો કર્મ મુખ્યત્વે સમિધા, પુષ્પ અને કુશ—અચેતન સાધનો—થી કરવામાં આવે, તો મનુષ્યોનું ફળ પણ કારણાધીન કાર્યની જેમ તેવું જ ઉપજે.

Verse 61

तद्यूयं तत्र गच्छध्वं शीघ्रमेव नृपानुगाः । अस्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्यश्च तत्र वै

અતએવ, હે રાજાનુગો, તમે તરત ત્યાં જાઓ. ત્યાં યાજ્ઞવલ્ક્ય નામના એક બ્રાહ્મણ છે—જે સ્વયં બ્રહ્મા સમાન છે.

Verse 62

स हि पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम् । आगच्छमानं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं वचोऽब्रवीत्

તે પહેલાં મિથા નગરીમાં ઉત્તમ આશ્રમમાં વસતો હતો. આવતાં નકુલને જોઈ તેણે ગાર્ગીને આ વચન કહ્યું.

Verse 63

गार्गि रक्ष पयो भद्रे नकुलोऽयमुपेति च । पयः पातुं कृतिमतिं नकुलं तं निराकुरु

ગારગી, હે ભદ્રે, દૂધનું રક્ષણ કર—આ નકુલ આવી રહ્યો છે. દૂધ પીવામાં ચતુર એવા આ નકુલને દૂર હાંકી કાઢ.

Verse 64

इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः स हि क्रुद्धः पुराऽभवत् । जमदग्नेः पूर्वजैश्च शप्तः प्रोवाच तं मुनिम्

આવું કહેવાતાં નકુલ ક્રોધિત થયો; તે પહેલાં પણ ક્રોધિત રહ્યો હતો. જમદગ્નિના પૂર્વજો દ્વારા શપ્ત થઈ તેણે તે મુનિને કહ્યું.

Verse 65

अहो वा धिग्धिगित्येव भूयो धिगिति चैव हि । निर्लज्जता मनुष्याणां दृश्यते पापकारिणाम्

અહો! ધિક્ ધિક્—ફરી ધિક્! પાપ કરનાર મનુષ્યોમાં નિર્લજ્જતા દેખાય છે.

Verse 66

कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वंति नराधमाः । मरणांतरिता येषां नरके तीव्रवेदना

જેઓ માટે મૃત્યુ પછી નરકમાં તીવ્ર વેદના છે, એવા નરાધમો પાપ કેવી રીતે કરે છે?

Verse 67

निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम् । तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च

જ્યારે એક નિમેષનું જીવન પણ નિશ્ચિત નથી, ત્યારે જેના આયુષ્યનું પરમ પ્રમાણ એટલું જ—તે પાપ કેવી રીતે કરે?

Verse 68

त्वं मुने मन्यसे चेदं कुलीनोऽस्मीति बुद्धिमान् । ततः क्षिपसि मां मूढ नकुलोऽयमिति स्मयन्

હે મુને! જો તું પોતાને કુલિન અને બુદ્ધિમાન માને છે, તો પછી હે મૂઢ, ‘આ નકુલ છે’ એમ હસતાં હસતાં મને શા માટે અપમાનિત કરે છે?

Verse 69

किमधीतं याज्ञवल्क्य का योगेश्वरता तव । निरपराधं क्षिपसि धिगधीतं हि तत्तव

હે યાજ્ઞવલ્ક્ય! તું સાચે શું અધ્યયન કર્યું છે, અને તારી યોગેશ્વરતા ક્યાં? નિરપરાધને તું અપમાન કરે છે—ધિક્ એવી તારી વિદ્યાને!

Verse 70

कस्मिन्वेदं स्मृतौ कस्यां प्रोक्तमेतद्ब्रवीहि मे । परुषैरिति वाक्यैर्मां नकुलेति ब्रवीषि यत्

મને કહો—કયા વેદમાં, કઈ સ્મૃતિમાં એવું કહેવાયું છે કે કઠોર વચનોથી મને ‘નકુલ’ કહીને બોલાવવો?

Verse 71

किमिदं नैव जानासि यावत्यः परुषा गिरः । परः संश्राव्यते तावच्छंकवः श्रोत्रतः पुनरा

તું આ નથી જાણતો કે જેટલા કઠોર શબ્દો બીજાને સંભળાવાય, તેટલા કાંટા વારંવાર તેના કાનમાં ઘૂસી જાય છે?

Verse 72

कंठे यमानुगाः पादं कृत्वा तस्य सुदुर्मतेः । अतीव रुदतो लोहशंकून्क्षेप्स्यंति कर्णयोः

તે દુષ્ટબુદ્ધિ વાળાના કંઠ પર યમદૂત પગ મૂકાશે; અને તે અત્યંત રડતો હશે ત્યારે તેના કાનમાં લોખંડના કાંટા ઘૂસાડશે.

Verse 73

वावदूकाश्च ध्वजिनो मुष्णंति कृपणाञ्जनान् । स्वयं हस्तसहस्रेण धर्मस्यैवं भवद्विधाः

વાચાળ અને ધ્વજધારી દેખાવટિયા લોકો દીન-નિર્બળોને લૂંટી લે છે; એ રીતે તમારાં જેવા લોકો હજાર હાથોથી ધર્મને જ લૂંટી લે છે।

Verse 74

वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत । समेन वचसा तुल्यं मृत्योरिति ममाभवत्

મને તો મીઠું-મસૃણ વચન પણ મૃત્યુ સમાન લાગ્યું—વજ્ર સમું, વિષલિપ્ત શસ્ત્ર સમું અને પ્રાણઘાતક કાલકૂટ સમું।

Verse 75

कर्णनासिकनाराचान्निर्हरंति शरीरतः । वाक्छल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

કાન કે નાકમાં ઘૂસેલા બાણ શરીરમાંથી કાઢી શકાય છે; પરંતુ વાણીનો કાંટો કાઢી શકાય નહિ, કારણ કે તે હૃદયમાં ગાઢે વસે છે।

Verse 76

यंत्रपीडैः समाक्रम्य वरमेष हतो नरः । न तु तं परुषैर्वाक्यैर्जिघांसेत कथंचन

યંત્રોની ચકચકતી પીડાથી માણસ મરી જાય તો પણ તે સારું; પરંતુ કઠોર વચનોથી તેને મારવાનો પ્રયત્ન કદી કરવો નહિ।

Verse 77

त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पंडितमानिना । नकुलोसीति तीव्रेण वचसा ताडितः कुतः

હે યાજ્ઞવલ્ક્ય! તું પોતાને પંડિત માનતો હોવા છતાં, ‘તું નકુલ છે’ એવા તીખા વચનથી મને વારંવાર કેમ ઘાયલ કરે છે?

Verse 78

संवर्त उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भृशं विस्मितमानसः । याज्ञवल्क्योऽब्रवीदेतत्प्रबद्धकरसंपुटः

સંવર્ત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી યાજ્ઞવલ્ક્યનું હૃદય અત્યંત વિસ્મિત થયું. પછી હાથ જોડીને ભક્તિપૂર્વક તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 79

नमोऽधर्माय महते न विद्मो यस्य वै भवम् । परमाणुमपि व्यक्तं कोत्र विद्यामदः सताम्

મહાન અધર્મને નમસ્કાર—જેનું બળ અમે યથાર્થ જાણતા નથી. જ્યારે પરમાણુનું પણ સત્ય સ્પષ્ટ નથી, ત્યારે સજ્જનોમાં વિદ્યાનો ગર્વ ક્યાંથી?

Verse 80

विरंचिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा । सर्वज्ञास्तेऽपि मुह्यति गणनास्मादृशं च का

વિરંચિ-વિષ્ણુ પ્રધાન અને સોમ-ઇન્દ્ર પ્રધાન દેવો પણ—સર્વજ્ઞ કહેવાતા હોવા છતાં—મોહમાં પડે છે; તો અમારાં જેવાંની ગણતરી શું?

Verse 81

धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते । स वायुं मुष्टिना बद्धुमीहते कृपणो नरः

જે મોહથી પોતાને ‘ધર્મજ્ઞ’ માને છે, તે કૃપણ મનુષ્ય મુઠ્ઠીથી પવનને બાંધવા પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 82

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि । ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः

કેટલાક અજ્ઞાનથી નાશ પામે છે, કેટલાક જ્ઞાનના મદથી પણ. અને કેટલાક જ્ઞાન મેળવીને પણ આળસથી—એ અધમો—વિનાશ પામે છે.

Verse 83

वेदस्मृतीतिहासेषु पुराणेषु प्रकल्पितम् । चतुःपादं तथा धर्मं नाचरत्यधमः पशुः

વેદ, સ્મૃતિ, ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં પ્રતિપાદિત જે ચતુષ્પાદ ધર્મ છે, તે ધર્મનો આચરણ અધમ, પશુસ્વભાવ મનુષ્ય કરતો નથી।

Verse 84

स पुरा शोचते व्यक्तं प्राप्य तच्चांतकं गृहम् । तथाहि गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचः

પછી તે તે અંતિમ ઘર—મૃત્યુ—ને પામી નિશ્ચયે શોક કરે છે; કારણ કે ગૃહ્યપરંપરાના કર્તાએ શ્રુતિમાં આ વચન એમ જ કહ્યું છે।

Verse 85

नकुलं सकुलं ब्रूयान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । प्रपठन्नपि चैवाहमिदं सर्वं तथा शुकः

અહિતરહિત અને યોગ્ય વચન બોલવું, કોઈના મર્મસ્થાને સ્પર્શ ન કરવો; અને હું આ બધું પાઠ કરું તોય હું તો માત્ર તોતાની જેમ જ છું।

Verse 86

आलस्येनाप्यनाचाराद्वृथाकार्येकमंग तत्

આળસથી પણ અને અનાચારથી પણ—આ વ્યર્થ કર્મનું એક જ અંગ બની જાય છે।

Verse 87

केवलं पाठ मात्रेण यश्च संतुष्यते नरः । तथा पंडितमानी च कोन्यस्तस्मात्पशुर्मतः

જે મનુષ્ય માત્ર પાઠમાત્રથી સંતોષ પામે અને પોતાને પંડિત માને—તેના કરતાં વધુ પશુસમાન બીજો કોણ ગણાય?

Verse 88

न च्छंदांसि वृजिनात्तारयंति मायाविनं माययाऽवर्तमानम् । नीडं शकुंता इव जातपक्षाश्छंदास्येनं प्रजहत्यंतकाले

વેદના છંદો માયાથી જીવતા માયાવીને પાપમાંથી પાર ઉતારતા નથી. જેમ પાંખો ઊગ્યા પછી પક્ષીઓ માળો છોડે છે, તેમ મૃત્યુકાળે વેદો તેને ત્યજી દે છે.

Verse 89

स्वार्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः । स बालो मातुरंकस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति

જે બ્રાહ્મણ માત્ર પાઠથી જ સ્વર્ગ માટે કમર કસે છે, તે માતાની ગોદમાં બેઠેલા બાળક જેવો—સોમ પકડવા ઇચ્છે છે.

Verse 90

तद्भवान्सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि । सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्

અતએવ કૃપા કરીને મારી આ અયોગ્ય વાતને સર્વથા ક્ષમા કરો. આવું તો કોઈ પણ કહી દે—એથી મેં પણ એમ જ કહ્યું.

Verse 91

नकुल उवाच । वृथेदं भाषितं तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समम् । आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्

નકુલે કહ્યું—તારું આ બોલવું વ્યર્થ છે; સર્વત્ર સામાન્ય લોકો જેવું જ છે. જો તું પોતાને મહાન માને છે, તો મહાત્માઓને આવા શબ્દો શોભતા નથી.

Verse 92

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामंतरं महदंतरम्

ઘોડા, હાથી અને ધાતુઓમાં; લાકડું, પથ્થર અને વસ્ત્રોમાં; તેમજ સ્ત્રી, પુરુષ અને પાણીમાં—મહાન અને મૂળભૂત તફાવત છે.

Verse 93

अन्ये चेत्प्राकृता लोका बहुपापानि कुर्वते । प्रधानपुरुषेणापि कार्यं तत्पृष्ठतोनु किम्

બીજા સામાન્ય લોકો બહુ પાપ કરે તો તેથી શું? તો શું શ્રેષ્ઠ પુરુષે પણ તેમની પાછળ ચાલીને એ જ કર્મ કરવું જોઈએ?

Verse 94

सर्वार्थं निर्मितं शास्त्रं मनोबुद्धी तथैव च । दत्ते विधात्रा सर्वेषां तथापि यदि पापिनः

સર્વ હેતુઓ માટે શાસ્ત્ર રચાયું છે, અને મન તથા બુદ્ધિ પણ વિધાતાએ સૌને આપી છે; છતાં જો લોકો પાપી બને…

Verse 95

ततो विधातुः को दोषस्त एव खलु दुर्भगाः । ब्राह्मणेन विशेषेण किं भाव्यं लोकवद्यतः

તો પછી વિધાતાનો દોષ શું? તેઓ જ ખરેખર દુર્ભાગ્યશાળી છે. અને બ્રાહ્મણે તો વિશેષ કરીને લોક જેવી વર્તણૂક શા માટે કરવી?

Verse 96

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરે છે તે જ બીજા લોકો કરે છે; તે જે પ્રમાણ સ્થાપે છે, જગત તેનું અનુસરણ કરે છે.

Verse 97

तस्मात्सदा महद्भिश्च आत्मार्थं च परार्थतः । सतां धर्मो न संत्याज्यो न्याय्यं तच्छिक्षणं तव

અતએવ મહાન પુરુષોએ હંમેશાં—સ્વહિત અને પરહિત માટે—સત્જનોના ધર્મનો ત્યાગ ન કરવો જોઈએ. આ વિષયે તમારું શિક્ષણ યોગ્ય છે.

Verse 98

यस्मात्त्वया पीडितोऽहं घोरेण वचसा मुने । तस्माच्छीघ्रं त्वां शप्स्यामि शापयोग्यो हि मे मतः

હે મુને! તારા ઘોર વચનોથી હું અત્યંત પીડિત થયો છું; તેથી હું તને તત્કાળ શાપ આપીશ, કારણ કે મારા મતે તું શાપયોગ્ય છે.

Verse 99

नकुलोऽसीति मामाह भवांस्तस्मात्कुलाधमः । शीघ्रमुत्पत्स्यसे मोहात्त्वमेव नकुलो मुने

તમે મને ‘નકુલ’ કહ્યું; તેથી તમે કુળના અધમ છો. મોહવશ તમે શીઘ્ર જન્મ લેશો—હે મુને, તમે જ નકુલ (નેવલો) બનશો.

Verse 100

संवर्त उवाच । इति वाचं समाकर्ण्य भाव्यर्थकृतनिश्चयः । याज्ञवल्क्यो मरौ देशे विप्रस्याजायतात्मजः

સંવર્ત બોલ્યા—આ વચનો સાંભળી અને ભાવિ અર્થનો નિશ્ચય કરીને, યાજ્ઞવલ્ક્ય મરુદેશમાં એક બ્રાહ્મણના પુત્રરૂપે જન્મ્યા.

Verse 101

दुराचारस्य पापस्य निघृणस्यातिवादिनः । दुष्कुलीनस्य जातोऽसौ तदा जातिस्मरः सुतः

તે દુર્વર્તનવાળા, પાપી, નિર્દય અને કઠોરવાણી, નીચ કુળના પુરુષનો પુત્ર બની જન્મ્યો; છતાં એ જ સમયે તે બાળક જાતિસ્મર (પૂર્વજન્મસ્મરણવાળો) થયો.

Verse 102

सोऽथ ज्ञानात्समालोक्य भर्तृयज्ञ इति द्विजः । गुप्तक्षेत्रं समापन्नो महीसागरसंगमम्

પછી આંતરજ્ઞાનથી માર્ગ જાણી, ‘ભર્તૃયજ્ઞ’ નામનો તે બ્રાહ્મણ ગુપ્તક્ષેત્રે પહોંચ્યો—જ્યાં મહી નદીનો સમુદ્ર સાથે પવિત્ર સંગમ છે.

Verse 103

तत्र पाशुपतो भूत्वा शिवाराधनतत्परः । स्वायंभुवं महाकालं पूजयन्वर्ततेऽधुना

ત્યાં તે પાશુપત ભક્ત બની શિવારાધનમાં સંપૂર્ણ તત્પર થયો; અને આજેય સ્વયંભૂ મહાકાલ પ્રભુની પૂજા કરતો રહે છે।

Verse 104

यो हि नित्यं महाकालं श्रद्धया पूजयेत्पुमान् । स दौष्कुलीनदोषेभ्यो मुच्यतेऽहिरिव त्वचः

જે પુરુષ શ્રદ્ધાથી નિત્ય મહાકાલની પૂજા કરે છે, તે કુકુલીનતાના દોષોથી સાપ જેમ કાંસળી ઉતારે તેમ મુક્ત થાય છે।

Verse 105

यथायथा श्रद्धयासौ तल्लिंगं परिपश्यति । तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः

જે જેટલી શ્રદ્ધાથી તે લિંગનું દર્શન કરે છે, તે એટલી જ માત્રામાં સૈકડો જન્મોથી ઉત્પન્ન દોષોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 106

भर्तृयज्ञस्तु तत्रैव लिंगस्याराधनात्क्रमात् । बीजदोषाद्विनिर्मुक्तस्तल्लिंगमहिमा त्वसौ

ભર્તૃયજ્ઞે ત્યાં જ તે લિંગની ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક આરાધના કરીને પોતાના ‘બીજ’દોષથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મેળવી; એવો છે તે લિંગનો મહિમા।

Verse 107

बभ्रुं च नकुलं प्राह विमुक्तो दुष्टजन्मतः । यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं ख्यातं वै बभ्रु पावनम्

તેણે બભ્રુ અને નકુલને કહ્યું—‘હું દુષ્ટ જન્મથી મુક્ત થયો છું.’ તેથી આ તીર્થ ‘બભ્રુ-પાવન’, એટલે બભ્રુને પવિત્ર કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 108

तस्माद्व्रजध्वं तत्रैव महीसागरसंगमम् । पंच तीर्थानि सेवन्तो मुक्तिमाप्स्यथ निश्चितम्

અતએવ તમે ત્યાં જ મહી નદી અને સાગરના સંગમસ્થાને જાઓ. પંચ તીર્થોની સેવા-સેવન કરવાથી તમે નિશ્ચિતપણે મુક્તિ પામશો.

Verse 109

इत्येवमुक्त्वा संवर्तो ययावभिमतं द्विजः । भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य ते च तत्र स्थिताभवन्

આ રીતે કહીને દ્વિજ સંવર્ત પોતાના ઇચ્છિત સ્થાને ગયો. ભર્તૃયજ્ઞ મુનિને મળીને તેઓ પણ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા.

Verse 110

ततस्तानाह स ज्ञात्वा गणाञ्ज्ञानेन शांभवान् । महद्वो विमलं पुण्यं गुप्तक्षेत्रे यदत्र वै

પછી શાંભવ જ્ઞાનથી તે ગણોને ઓળખીને તેણે કહ્યું—‘આ ગુપ્તક્ષેત્રમાં રહેલું પુણ્ય તમારાં માટે મહાન અને નિર્મળ છે.’

Verse 111

भवन्तोऽभ्यागता यत्र महीसागरसंगमः । स्नानं दानं जपो होमः पिंडदानं विशेषतः

તમે જ્યાં આવ્યા છો તે મહી નદી અને સાગરનો સંગમ છે. અહીં સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને વિશેષ કરીને પિંડદાનનું વિધાન છે.

Verse 112

अक्षयं जायते सर्वं महीसागर संगमे । कृतं तथाऽक्षयं सर्वं स्नानदानक्रियादिकम्

મહી નદી–સાગર સંગમમાં કરેલું સર્વ અક્ષય ફળદાયક બને છે. ત્યાં સ્નાન, દાન અને અન્ય ધર્મક્રિયાઓ બધું અક્ષય પુણ્ય આપે છે.

Verse 113

यदात्र स्तानकं चक्रे देवर्षिर्नारदः पुरा । तदा ग्रहैर्वरा दत्ताः शनिना च वरस्त्वसौ

પૂર્વકાળે દેવર્ષિ નારદે અહીં પવિત્ર વ્રત-અનુષ્ઠાન કર્યું ત્યારે ગ્રહોએ વરદાન આપ્યાં; વિશેષ કરીને શનિએ તેમને એક વર આપ્યો.

Verse 114

शनैश्चरेण संयुक्ता त्वमावास्या यदा भवेत् । श्राद्धं प्रकुर्वीत स्नानदानपुरः सरम्

જ્યારે અમાવાસ્યા શનૈશ્ચર સાથે સંયુક્ત થાય, ત્યારે સ્નાન અને દાન પૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 115

यदि श्रावणमासस्य शनैश्चरदिने शुभा । कुहूर्भवति तस्यां तु संक्रांतिं कुरुते रविः

જો શ્રાવણ માસમાં શુભ કૂહૂ તિથિ શનિવારે આવે અને એ જ તિથિએ સૂર્ય સંક્રાંતિ કરે, તો…

Verse 116

तस्यामेव तिथौ योगो व्यतीपातो भवेद्यदि । पुष्करंनाम तत्पर्व सूर्यपर्वशताधिकम्

એ જ તિથિએ જો વ્યતીપાત યોગ પણ થાય, તો તે પર્વ ‘પુષ્કર’ કહેવાય; તે સો સૂર્યપર્વોથી પણ વધુ ફળદાયક છે.

Verse 117

सर्वयोगसमावापः सथंचिदपि लभ्यते । तस्मिन्दिने शनिं लोहं कांचनं भास्करं तथा

તે દિવસે અનેક યોગોનું સંમિલન કંઈક તો પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી તે દિવસે શનિનું લોખંડથી અને ભાસ્કર (સૂર્ય)નું સોનાથી પૂજન-સત્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 118

महीसागरसंसर्गे पूजयीत यथाविधि । शनिमंत्रैः शनिं ध्यात्वा सूर्यमंत्रैर्दिवाकरम्

મહી અને સાગરના સંગમે વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. શનિ-મંત્રોથી શનિનું ધ્યાન કરીને, સૂર્ય-મંત્રોથી દિવાકરનું ધ્યાન કરવું।

Verse 119

अर्घ्यं दद्याद्भाकरस्य सर्वपापप्रशांतये । प्रयागादिधिकं स्नानं दानं क्षेत्रात्कुरोरपि

સર્વ પાપોની શાંતિ માટે ભાસ્કરને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. અહીંનું સ્નાન પ્રયાગ કરતાં પણ અધિક ફળદાયી અને અહીંનું દાન કુરુક્ષેત્ર કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે।

Verse 120

पिंडदानं गयाक्षेत्रादधिकं पांडुनंदन । इदं संप्राप्यते पर्व महद्भिः पुण्यराशिभिः

હે પાંડુનંદન, અહીંનું પિંડદાન ગયા-ક્ષેત્ર કરતાં પણ અધિક શ્રેષ્ઠ છે. આ મહાન પર્વ મહાપુણ્ય-રાશિ ધરાવનારને જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 121

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते दिवि निश्चितम् । यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्

નિશ્ચિતપણે પિતૃઓને સ્વર્ગમાં અક્ષય તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ ગયાશિર પરમ પુણ્યદાયક અને પિતૃ-તૃપ્તિદાયક છે, તેમ જ આ પણ છે।

Verse 122

तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः

તેમ જ મહી–સાગરનો સંગમ વધુ અધિક પુણ્યદાયક છે।

Verse 123

अग्निश्च रेतो मृडया च देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवञ्छ्रद्धया सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत महीसमुद्रम्

અગ્નિ જ બીજ છે; દેહમાં રુદ્રની કૃપાથી તે સ્થિર થાય છે. તે બીજનો ધારક વિષ્ણુ છે અને તે જ અમૃતની નાભિ સમાન છે. આમ શ્રદ્ધા અને સત્યવચનથી કહી પછી મહી–સમુદ્રમાં સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 124

मुखं च यः सर्वनदीषु पुण्यः पाथोधिरंबा प्रवरा मही च । समस्ततीर्थाकृतिरेतयोश्च ददामि चार्घ्यं प्रणमामि नौमि

બધી નદીઓમાં જે પરમ પવિત્ર ‘મુખ’ છે, જળોની જનની સમુદ્રાંબા અને શ્રેષ્ઠ મહી—જેનાં સ્વરૂપમાં સર્વ તીર્થોનું એકરૂપ દર્શન છે—તેમને હું અર્ઘ્ય અર્પણ કરું છું, પ્રણામ કરું છું, સ્તુતિ કરું છું.

Verse 125

ताम्रा रस्याः पयोवाहाः पितृप्रीतिप्रदाः शभाः । सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता । इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती

તામ્રા, રસ્યા, પયోవાહા, પિતૃપ્રીતિપ્રદા, શભા; સસ્યમાળા, મહાસિંધુ, દાતૃ, દાત્રી, પૃથુસ્તુતા; ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કન્યા, ક્ષિતિજન્મા અને રાવતી—આ પાવન નામો સ્મરણયોગ્ય છે.

Verse 126

महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी । नदी राजनदी चेति नामाष्टाशमालिकाम्

મહીપર્ણા, મહીશૃંગા, ગંગા, પશ્ચિમવાહિની, નદી, રાજનદી—આ રીતે પવિત્ર નામોની માળા અઠ્ઠ્યાસી નામો સુધી આગળ વધે છે.

Verse 127

स्नानकाले च सर्वत्र श्राद्धकाले पठेन्नरः । पृथुनोक्तानि नामानि यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्

સ્નાનકાળે—સર્વત્ર—અને શ્રાદ્ધકાળે પણ મનુષ્યે પૃથુએ કહેલા નામોનું પાઠ કરવું જોઈએ; તેથી તે યજ્ઞમૂર્તિના પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 128

महीदोहे महानंदसंदोहे विश्वमोहिनि । जातासि सरितां राज्ञि पापं हर महीद्रवे । इत्यर्घ्यमंत्रः

હે ધરતીના દોહનથી જન્મેલી, મહાનંદના ભંડાર, વિશ્વમોહિની! હે નદીઓની રાણી મહીદેવી, તું પ્રગટ થઈ છે; હે પ્રવાહમયી મહી, મારું પાપ હરી લે—આ અર્ઘ્યમંત્ર છે.

Verse 129

कंकणं रजतस्यापि योऽत्र निक्षिपते नरः । स जायते महीपृष्ठे धनधान्ययुते कुले

જે મનુષ્ય અહીં ચાંદીનું પણ કંકણ નિક્ષેપ/અર્પણ કરે છે, તે ધરતી પર ફરી ધન-ધાન્યથી યુક્ત કુળમાં જન્મે છે.

Verse 130

महीं च सागरं चैव रौप्यकंकण पूजया । पूजयामि भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता

રજત કંકણની પૂજા દ્વારા હું મહી નદી અને સાગર—બન્નેની ઉપાસના કરું છું. મને ધનહાનિ અને દરિદ્રતા ન થાઓ.

Verse 131

कंकणक्षेपणम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम् । तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसंगमे

‘કંકણ-ક્ષેપણ’ નામની વિધિ: સર્વ તીર્થોમાં જે ફળ અને સર્વ યજ્ઞોથી જે ફળ, તે જ ફળ મહી-સાગર સંગમે સ્નાન અને દાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 132

विवादे च समुत्पन्ने अपराधी च यो मतः । जलहस्तः सदा वाच्यो महीसागरसंगमे

વિવાદ ઊભો થાય અને જેને અપરાધી માનવામાં આવે, તેને મહી-સાગર સંગમે હંમેશાં ‘જલહસ્ત’ (જલ-પરીક્ષા) કરાવવી જોઈએ.

Verse 133

संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके । जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्

અઘોર મંત્રથી સ્નાન કરાવીને, નાભિ સુધીના જળમાં ઊભા રાખીને, જમણો હાથ બહાર કાઢીને શીઘ્રતાથી મંત્રોચ્ચાર કરવો.

Verse 134

यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ । सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्

જો અહીં ધર્મ સત્ય હોય, જો આ સંગમ સત્ય હોય, અને જો યજ્ઞના સાક્ષીઓ સત્ય હોય, તો મારું શુભ કે અશુભ સત્ય થાઓ.

Verse 135

एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः । निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्

એમ કહીને જમણો હાથ પૂરેપૂરો નાખીને, બહાર નીકળ્યા પછી જો તે પાપી હોય, તો ક્ષણભરમાં તાવથી પીડાય છે.

Verse 136

सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः । अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च

જો સાત દિવસ સુધી (કોઈ વિકાર) ન દેખાય, તો તેને નિર્દોષ માનવામાં આવે છે. અહીં સ્નાન, જપ અને તપશ્ચર્યા કરીને...

Verse 137

रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा । सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः

પુણ્ય કર્મો દ્વારા ઘણા લોકો રુદ્રલોકમાં ગયા છે. વિશેષ કરીને સોમવારે જે અહીં ઉત્તમ ભક્તિભાવથી સ્નાન કરે છે...

Verse 138

पंच तीर्थानि कुरुते मुच्यते पंचपातकैः । इत्याद्युक्तं बहुविधं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

તે પંચ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને પંચ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે અનેક પ્રકારે આ પરમ તીર્થનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય પ્રકટિત થયું છે।

Verse 139

भर्तृयज्ञः शिवस्यो च तेषामाराधने क्रमम् । शिवागमोक्तमादिश्य पूजायोगं यथाविधि

તેમણે ‘ભર્તૃ-યજ્ઞ’ અને શિવપૂજા, તેમજ તેમની આરાધનાનો ક્રમ સમજાવ્યો; શિવાગમોમાં કહેલા વિધાન મુજબ યથાવિધી પૂજાયોગનું ઉપદેશ આપ્યું।

Verse 140

शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितः प्राह तान्मुनिः । न शिवात्परमो देवः सत्यमेतच्छिवव्रताः

શિવભક્તિના સમુદ્રથી જાણે પરિપૂર્ણ થયેલા મુનિએ તેમને કહ્યું— ‘શિવથી પર કોઈ પરમ દેવ નથી; હે શિવવ્રતધારીઓ, આ જ સત્ય છે।’

Verse 141

शिवं विहाय यो ह्यान्यदसत्किंचिदुपासते । करस्थं सोऽमृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति

જે શિવને છોડીને બીજું કોઈ અસત્ય વસ્તુનું ઉપાસન કરે છે, તે હાથમાં રહેલું અમૃત ત્યજીને મૃગતૃષ્ણા પાછળ દોડે છે।

Verse 142

शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत् । लिंगांकं च भगांकं च नान्यदेवांकितं क्वचित्

આ જગત પ્રત્યક્ષ જ શિવ-શક્તિમય દેખાય છે. સર્વત્ર લિંગ અને ભગ (યોની)નાં ચિહ્નો છે; ક્યાંય અન્ય દેવતાનું અંકન નથી।

Verse 143

यश्च तं पितरं रुद्रं त्यक्त्वा मातरमं बिकाम् । वर्ततेऽसौ स्वपितरं त्यक्तोदपितृपिंडकः । यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं शतरूद्रीयमुत्तमम्

જે પિતા રુદ્ર અને માતા અંબિકાને ત્યજીને વર્તે છે, તે જાણે પોતાના પિતાને જ ત્યજ્યો હોય એવો, પિતૃઓને પિંડ-તર્પણ ન આપનાર બને છે. તે રુદ્રનું માહાત્મ્ય પરમ ‘શતરુદ્રીય’ પ્રગટ કરે છે.

Verse 144

श्रृणुध्वं यदि पापानामिच्छध्वं क्षालनं परम् । ब्रह्मा हाटकलिंगं च समाराध्य कपर्दिनः

જો પાપોનું પરમ પ્રક્ષાલન ઇચ્છો તો સાંભળો. બ્રહ્માએ હાટક-લિંગ પર કપર્દિન (શિવ)ની વિધિવત્ આરાધના કરીને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 145

जगत्प्रधानमिति च नाम जप्त्वा विराजते । कृष्णमूले कृष्णलिंगं नाम चार्जितमेव च

‘જગત્પ્રધાન’ નામનો જપ કરવાથી ઉપાસક તેજસ્વી બને છે. અને કૃષ્ણમૂલ સ્થાને ‘કૃષ્ણ-લિંગ’ નામનું લિંગ નિશ્ચયે સ્થાપિત/પ્રાપ્ત થયું.

Verse 146

सनकाद्यैश्च तल्लिंगं पूज्याजयुर्जगद्गतिम् । दर्भांकुरमयं सप्त मुनयो विश्वयोनिकम्

સનક આદિએ તે લિંગની પૂજા કરી અને જગત્-ગતિ (પરમ ગતિ) પ્રાપ્ત કરી. દર્ભના અંકુરોથી બનેલું ‘વિશ્વયોનિક’ લિંગ પણ સાત મુનિઓએ પૂજ્યું.

Verse 147

नारदस्त्वंतरिक्षे च जदद्बीजमिदं गृणन् । वज्रमिद्रो लिंगमेवं विश्वात्मानं च नाम च

નારદે અંતરિક્ષમાં તેને ‘જગત્-બીજ’ કહી સ્તુતિ કરી. ઇન્દ્રે વજ્રમય લિંગની પૂજા કરી અને ‘વિશ્વાત્મા’ નામનો જપ પણ કર્યો.

Verse 148

सूर्यस्ताम्रं तथा लिंगं नाम विश्वसृजं जपन् । चंद्रश्च मौक्तिकं लिंगं जपन्नाम जगत्पतिम्

સૂર્યે તામ્રલિંગની પૂજા કરીને ‘વિશ્વસૃજ્’ નામનો જપ કર્યો. ચંદ્રે મૌક્તિક (મોતીનું) લિંગ પૂજી ‘જગત્પતિ’ નામનો જપ કર્યો.

Verse 149

इंद्रनीलमयं वह्निर्नाम विश्वेश्वरं जपन् । पुष्परागं गुरुलिंगं विश्वयोनिं जपन्हरम्

અગ્નિએ ઇન્દ્રનીલમય (નીલમણિ) લિંગની પૂજા કરીને ‘વિશ્વેશ્વર’ નામનો જપ કર્યો. તેમજ પુષ્પરાગ (પોખરાજ) ગુરુ-લિંગ પૂજી હરના ‘વિશ્વયોનિ’ નામનો જપ કર્યો.

Verse 150

पद्मरागमयं शुक्रो विश्वकर्मेति नाम च । हेमलिंगं च धनदो जपन्नाम्ना तथेश्वरम्

શુક્રે પદ્મરાગમય (માણિક્ય) લિંગની પૂજા કરીને ‘વિશ્વકર્મા’ નામનો જપ કર્યો. અને ધનદ (કુબેર) એ સુવર્ણલિંગ પૂજી તેમ જ ‘ઈશ્વર’ નામનો જપ કર્યો.

Verse 151

रौप्यजं विश्वदेवाश्च नामापि जगतांपतिम् । वायवो रीतिजं लिंगं शंभुमित्येव नाम च

વિશ્વદેવોએ રૌપ્યનિર્મિત લિંગની પૂજા કરીને ‘જગતામ્પતિ’ નામનો જપ કર્યો. વાયુઓએ રીતી-ધાતુથી બનેલા લિંગની પૂજા કરીને ‘શંભુ’ નામનો જપ કર્યો.

Verse 152

काशजं वसवो लिंगं स्वयंभुमिति नाम च । त्रिलोहं मातरो लिंगं नाम भूतेशमेव च

વસુઓએ કાશ-ઘાસથી બનેલા લિંગની પૂજા કરીને ‘સ્વયંભૂ’ નામનો જપ કર્યો. માતૃકાઓએ ત્રિધાતુનિર્મિત લિંગની પૂજા કરીને ‘ભૂતેશ’ નામનો જપ કર્યો.

Verse 153

लौहं च रक्षसां नाम भूतभव्यभवोद्भवम् । गुह्यकाः सीसजं लिंगं नाम योगं जपंति च

રાક્ષસો લોખંડના લિંગની પૂજા કરે છે અને ‘ભૂતભવ્યભવોદ્ભવ’ નામનો જપ કરે છે. ગુહ્યકો સીસાના લિંગની આરાધના કરે છે અને ‘યોગ’ નામનો પણ જપ કરે છે.

Verse 154

जैगीषव्यो ब्रह्मरंध्रं नाम योगेश्वरं जपन् । निमिर्नयनयोर्लिंगे जपञ्शर्वेति नाम च

જૈગીષવ્ય ‘બ્રહ્મરંધ્ર’ નામના લિંગની પૂજા કરતાં ‘યોગેશ્વર’ નામનો જપ કરે છે. અને રાજા નિમિ નેત્રસ્થ લિંગની આરાધના કરીને ‘શર્વ’ નામનો જપ કરે છે.

Verse 155

धन्वंतरिर्गोमयं च सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । गंधर्वा दारुजं लिंगं सर्वश्रेष्ठेति नाम च

ધન્વંતરી ગોમયથી બનેલા લિંગની પૂજા કરીને ‘સર્વલોકેશ્વરેશ્વર’ નામનો જપ કરે છે. ગંધર્વો લાકડાના લિંગની આરાધના કરીને તેને ‘સર્વશ્રેષ્ઠ’ નામે સંબોધે છે.

Verse 156

वैडूर्यं राघवो लिंगं जगज्ज्येष्ठेति नाम च । बाणो मारकतं लिंगं वसिष्ठमिति नाम च

રાઘવ વૈડૂર્યમણિનું લિંગ પૂજી ‘જગજ્જ્યેષ્ઠ’ નામનો જપ કરે છે. બાણ મરકતમણિનું લિંગ આરાધી ‘વસિષ્ઠ’ નામનો જપ કરે છે.

Verse 157

वरुणः स्फाटिकं लिंगं नाम्ना च परमेश्वरम् । नागा विद्रुमलिंगं च नाम लोकत्रयंकरम्

વરુણ સ્ફટિકના લિંગની પૂજા કરીને ‘પરમેશ્વર’ નામનો જપ કરે છે. નાગો વિદ્રુમ (મૂંગા) લિંગની આરાધના કરીને ‘લોકત્રયંકર’ નામનો જપ કરે છે.

Verse 158

भारती तारलिंगं च नाम लोकत्रयाश्रितम् । शनिश्च संगमावर्ते जगन्नाथेति नाम च

ભારતી (સરಸ್ವતી) તારારૂપ લિંગની આરાધના કરીને તેને ‘લોકત્રયાશ્રિત’ નામ આપે છે. અને શનિ સંગમના આવર્તમાં લિંગની પૂજા કરીને તેનું નામ ‘જગન્નાથ’ રાખે છે.

Verse 159

शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागरसंगमे । जातीजं रावणो लिंगं जपन्नाम सुदुर्जयम्

શનિના પ્રદેશમાં, મધ્યરાત્રે, ધરતી અને સાગરના સંગમે રાવણ જાતી-લાકડાથી બનેલા લિંગની પૂજા કરે છે અને ‘સુદુર્જય’ નામનો જપ કરે છે.

Verse 160

सिद्धाश्च मानसं नाम काममृत्युजरातिगम् । उंछजं च बलिर्लिंगं ज्ञानात्मेत्यस्य नाम च

સિદ્ધો માનસજ લિંગની પૂજા કરીને તેનું નામ ‘કામમૃત્યુજરાતિગમ’ રાખે છે. અને બલિ ઉંછજ (ચૂંટેલા ધાન્ય)થી બનેલા લિંગની આરાધના કરીને તેને ‘જ્ઞાનાત્મા’ નામ આપે છે.

Verse 161

मरीचिपाः पुष्पजं च ज्ञानगम्येति नाम च । शकृताः शकृतं लिंगं ज्ञानज्ञेयेति नाम च

મરીચિપાઓ પુષ્પજ લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘જ્ઞાનગમ્ય’ રાખે છે. અને શકૃતાઓ ગોબરથી બનેલું લિંગ ઘડી તેનું નામ ‘જ્ઞાનજ્ઞેય’ જાહેર કરે છે.

Verse 162

फेनपाः फेनजं लिंगं नाम चापि सुदुर्विदम् । कपिलो वालुकालिंगं वरदं च जपन्हरम्

ફેનપાઓ ફેનજ લિંગ બનાવે છે—તેનું નામ પણ ‘સુદુર્વિદ’ (અતિ દુર્વિજ્ઞેય) કહેવાય છે. કપિલ વાલુકાલિંગ ઘડી તેને ‘વરદ’ અને ‘જપહર’ નામે જપે છે.

Verse 163

सारस्वतो वाचिलंगं नाम वागीश्वरेति च । गणा मूर्तिमयं लिंगं नाम रुद्रेति चाब्रुवन्

સારસ્વતે ‘વાચિલ’ નામનું લિંગ રચી તેનું નામ ‘વાગીશ્વર’ રાખ્યું. ગણોએ મૂર્તિમય લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘રુદ્ર’ જાહેર કર્યું.

Verse 164

जांबूनदमयं देवाः शितिकण्ठेति नाम च । शंखलिंगं बुधो नाम कनिष्ठमिति संजपन्

દેવોએ જાંબૂનદ-સોનાનું લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘શિતિકંઠ’ રાખ્યું. બુધે શંખમય લિંગ રચી જપ કરતાં તેનું નામ ‘કનિષ્ઠ’ ઉચ્ચાર્યું.

Verse 165

अश्विनौ मृन्मयं लिंगं नाम्ना चैव सुवेधसम् । विनायकः पिष्टलिंगं नाम्ना चापि कपर्दिनम्

અશ્વિનીકુમારોએ માટીનું લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘સુવેધસ’ રાખ્યું. વિનાયકે પિષ્ટમય લિંગ રચી તેનું નામ પણ ‘કપર્દિન’ રાખ્યું.

Verse 166

नावनीतं कुजो लिंगं नाम चापि करालकम् । तार्क्ष्य ओदनलिंगं च हर्यक्षेति हि नाम च

કુજે નવનીતમય લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘કરાળક’ રાખ્યું. તાર્ક્ષ્યે ઓદનમય લિંગ રચી નિશ્ચયપૂર્વક તેનું નામ ‘હર્યક્ષ’ રાખ્યું.

Verse 167

गौडं कामस्तथा लिंगं रतिदं चेति नाम च । शची लवणलिंगं तु बभ्रुकेशेति नाम च

કામે ગૌડમય (ગોળ) લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘રતિદ’ રાખ્યું. શચીએ લવણમય લિંગ રચી તેનું નામ ‘બભ્રુકેશ’ રાખ્યું.

Verse 168

विश्वकर्मा च प्रासादलिंगं याम्येति नाम च । विभीषणश्च पांसूत्थं सुहृत्तमेति नाम च । वंशांकुरोत्थं सगरो नाम संगतमेव च

વિશ્વકર્માએ પ્રાસાદસમાન લિંગ રચી તેનું નામ ‘યામ્ય’ રાખ્યું. વિભીષણે ધૂળિજન્ય લિંગ સ્થાપી તેને ‘સુહૃત્તમ’ (શ્રેષ્ઠ મિત્ર) નામે પ્રસિદ્ધ કર્યું. સગરે વંશાંકુરજન્ય લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘સંગત’ (સંયુક્ત/એકત્રિત) રાખ્યું.

Verse 169

राहुश्च रामठं लिंगं नाम गम्येति कीर्तयन् । लेप्यलिंगं तथा लक्ष्मीर्हरिनेत्रेति नाम च

રાહુએ ‘રામઠ’ નામનું લિંગ રચી તેને ‘ગમ્ય’ (સુલભ/પ્રાપ્ય) તરીકે કીર્તિત કર્યું. તેમજ લક્ષ્મીએ લેપિત (પ્લાસ્ટર કરેલું) લિંગ સ્થાપી તેનું નામ ‘હરિનેત્ર’ રાખ્યું.

Verse 170

योगिनः सर्वभूतस्थं स्थाणुरित्येव नाम च । नानाविधं मनुष्याश्च पुरुषंनाम नाम च

યોગીઓએ સર્વભૂતસ્થ લિંગ રચી તેનું નામ ‘સ્થાણુ’ (અચલ) રાખ્યું. મનુષ્યોએ પણ નાનાવિધ રીતે લિંગો બનાવી તેમને ‘પુરુષ’ (પરમ પુરુષ) નામે સંબોધ્યા.

Verse 171

तेजोमयं च ऋक्षाणि भगं नाम च भास्वरम् । किंनरा धातुलिंगं च सुदीप्तमिति नाम च

ઋક્ષોએ તેજોમય લિંગ રચ્યું; તે ‘ભગ’ નામે ભાસ્વરરૂપે પ્રસિદ્ધ છે. કિન્નરોએ ધાતુ/લોહનું લિંગ બનાવી તેનું નામ ‘સુદીપ્ત’ (અતિ દીપ્તિમાન) રાખ્યું.

Verse 172

देवदेवेति नामास्ति लिंगं च ब्रह्मराक्षसाः । दंतजं वारणा लिंगं नाम रंहसमेव च

બ્રહ્મરાક્ષસોએ પણ લિંગ સ્થાપી તેનું નામ ‘દેવદેવ’ (દેવોના દેવ) રાખ્યું. હાથીઓએ દંતજ લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; તે ‘રંહસ’ (વેગવાન/પ્રેરક) નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 173

सप्तलोकमयं साध्या बहूरूपेति नाम च । दूर्वांकुरमयं लिंगमृतवः सर्वनाम च

સાધ્યોએ સાત લોકમય લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; તેનું નામ ‘બહુરૂપ’ છે. ઋતુઓએ દુર્વાના કોમળ અંકુરમય લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘સર્વનામ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 174

कौंकुममप्सरसो लिंगं नाम शंभोः प्रियेति च । सिंदूरजं चोर्वशी च नाम च प्रियवासनम्

અપ્સરાઓએ કુંકુમમય લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને તેનું નામ ‘શંભોઃ પ્રિયા’ રાખ્યું. ઉર્વશીએ સિંદૂરમય લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘પ્રિયવાસન’ નામે ઓળખાયું.

Verse 175

ब्रह्मचारि गुरुर्लिंगं नाम चोष्णीषिणं विदुः । अलक्तकं च योगिन्यो नाम चास्य सुबभ्रुकम्

બ્રહ્મચારી ગુરુઓએ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; જ્ઞાનીજન તેને ‘ઉષ્ણીષિન’ (મુકુટધારી) કહે છે. યોગિનીઓએ અલક્તક (લાલ લાખ)મય લિંગ સ્થાપ્યું; તેનું નામ ‘સુબભ્રુક’ છે.

Verse 176

श्रीखंडं सिद्धयोगिन्यः सहस्राक्षेति नाम च । डाकिन्यो मांस लिंगं च नाम चास्य च मीढुषम्

સિદ્ધ-યોગિનીઓએ શ્રીખંડ (ચંદનલેપ)મય લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; તેનું નામ ‘સહસ્રાક્ષ’ રાખ્યું. ડાકિનીઓએ માંસમય લિંગ સ્થાપ્યું; તેનું નામ ‘મીઢુષ’ કહેવાયું.

Verse 177

अप्यन्नजं च मनवो गिरिशेति च नाम च । अगस्त्यो व्रीहिजं वापि सुशांतमिति नाम च

મનુઓએ અન્નમય લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; તેનું નામ ‘ગિરિશ’ રાખ્યું. અગસ્ત્યે પણ વ્રીહિ (ચોખા)મય લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘સુશાંત’ નામે કહેવાયું.

Verse 178

यवजं देवलो लिंगं पतिमित्येव नाम च । वल्मीकजं च वाल्मीकिश्चिरवासीति नाम च

દેવલે જવથી બનેલું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; તેનું નામ ‘પતિ’—પ્રભુ—કહાયું. વાલ્મીકીએ વલ્મીક (ચાંટિયાળ ટેકરા)માંથી બનેલું લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘ચિરવાસી’—સદા નિવાસ કરનાર—નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 179

प्रतर्दनो बाणलिंगं हिरण्यभुजनाम च । राजिकं च तथा दैत्या नाम उग्रेति कीर्तितम्

પ્રતર્દને બાણોથી બનેલું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; તેનું નામ ‘હિરણ્યભુજ’—સુવર્ણબાહુ—છે. તેમજ દૈત્યોએ રાઈના દાણાંથી બનેલું લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘ઉગ્ર’—ભયંકર—નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 180

निष्पावजं दानवाश्च लिंगनाम च दिक्पतिम् । मेघा नीरमयं लिंगं पर्जन्यपतिनाम च

દાનવોએ નિષ્પાવ (એક પ્રકારની દાળ)થી બનેલું લિંગ સ્થાપ્યું; તેનું નામ ‘દિક્પતિ’—દિશાઓનો સ્વામી. મેઘોએ જલમય લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; તે ‘પર્જન્યપતિ’—વર્ષાનો સ્વામી—કહાય છે.

Verse 181

राजमाषमयं यक्षा नाम भूतपतिं स्मृतम् । तिलान्नजं च पितरो नाम वृषपतिस्तथा

યક્ષો રાજમાષ (એક પ્રકારની શીમ/દાળ)થી બનેલા લિંગની પૂજા કરે છે અને તેને ‘ભૂતપતિ’—સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી—નામે સ્મરે છે. પિતૃઓ તિલાન્ન (તલ-ભાત નૈવેદ્ય)થી ઉત્પન્ન લિંગની પૂજા કરે છે; તે ‘વૃષપતિ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 182

गौतमो गोरजमयं नाम गोपतिरेव च । वानप्रस्थाः फलमयं नाम वृक्षावृतेति च

ગૌતમ ગોરજ (ગાયની ધૂળ)થી બનેલા લિંગની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘ગોપતિ’—ગાયોનો સ્વામી—છે. વાનપ્રસ્થો ફળમય લિંગની પૂજા કરે છે; તે ‘વૃક્ષાવૃત’—વૃક્ષોથી આવૃત—નામે ઓળખાય છે.

Verse 183

स्कंदः पाषाणलिंगं च नाम सेनान्य एव च । नागश्चाश्वतरो धान्यं मध्यमेत्यस्य नाम च

સ્કંદ પાષાણમય લિંગની આરાધના કરે છે; તેનું નામ ‘સેનાની’ છે. અને ‘અશ્વતર’ નામનો નાગ ધાન્યમય લિંગની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘મધ્યમ’ છે.

Verse 184

पुरोडाशमयं यज्वा स्रुवहस्तेति नाम च । यमः कालायसमयं नाम प्राह च धन्विनम्

યજમાન પુરોડાશમય લિંગની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘સ્રુવહસ્ત’ છે. યમ કાળાં લોખંડમય (કાલાયસમય) લિંગની આરાધના કરીને તેને ‘ધન્વિન’ કહે છે.

Verse 185

यवांकुरं जामदग्न्यो भर्गदैत्येति नाम च । पुरूरवाश्चाश्चान्नमयं बहुरूपेति नाम च

જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) યવાંકુરમય લિંગની આરાધના કરે છે; તેનું નામ ‘ભર્ગદૈત્ય’ છે. અને પુરૂરવા પક્તાન્નમય (પાકેલા અન્નનું) લિંગ પૂજે છે; તેનું નામ ‘બહુરૂપ’ છે.

Verse 186

मांधाता शर्करालिंगं नाम बाहुयुगेति च । गावः पयोमयं लिंगं नाम नेत्रसहस्रकम्

માંધાતા શર્કરામય લિંગની આરાધના કરે છે; તેનું નામ ‘બાહુયુગ’ છે. અને ગાયો પયોમય (દૂધમય) લિંગની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘નેત્રસહસ્રક’ છે.

Verse 187

साध्या भर्तृमयं लिंगं नाम विश्वपतिः स्मृतम् । नारायणो नरो मौंजं सहस्रशिरनाम च

સાધ્યગણ ભર્તૃમય (સ્વામી-સ્વરૂપ) લિંગની આરાધના કરે છે; તે ‘વિશ્વપતિ’ નામે સ્મૃત છે. નારાયણ અને નર મૌંજમય (મુંજ-તૃણમય) લિંગની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘સહસ્રશિરસ’ છે.

Verse 188

तार्क्ष्यं पृथुस्तथा लिंगं सहस्रचरणाभिधम् । पक्षिणो व्योमलिंगं च नाम सर्वात्मकेति च

તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) અને પૃથુ ‘સહસ્રચરણ’ નામના લિંગની આરાધના કરે છે. પક્ષીઓ ‘વ્યોમલિંગ’ની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘સર્વાત્મા’ છે.

Verse 189

पृथिवी मेरुलिंगं च द्वितनुश्चास्य नाम च । भस्मलिंगं पशुपतिर्नाम चास्य महेश्वरः

પૃથ્વી ‘મેરુલિંગ’ની પૂજા કરે છે; તેનું નામ ‘દ્વિતનુ’ છે. ભસ્મલિંગની આરાધના કરનાર ‘પશુપતિ’ કહેવાય; તેનું નામ ‘મહેશ્વર’ છે.

Verse 190

ऋषयो ज्ञानलिंगं च चिरस्थानेति नाम च । ब्राह्मणा ब्रह्मलिंगं च नाम ज्येष्ठेति तं विदुः

ઋષિઓ ‘જ્ઞાનલિંગ’ની આરાધના કરે છે; તેનું નામ ‘ચિરસ્થાન’ છે. બ્રાહ્મણો ‘બ્રહ્મલિંગ’ની પૂજા કરે છે અને તેને ‘જ્યેષ્ઠ’ નામે જાણે છે.

Verse 191

गोरोचनमयं शेषो नाम पशुपतिः स्मृतम् । वासुकिर्विषलिंगं च नाम वै शंकरेति च

શેષનું લિંગ ગોરોચના-મય છે; તેનું નામ ‘પશુપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે. વાસુકિનું લિંગ વિષ-સ્વરૂપ છે; તેનું નામ ‘શંકર’ કહેવાય છે.

Verse 192

तक्षकः कालकूटाख्यं बहुरूपेति नाम च । हालाहलं च कर्कोट एकाक्ष इति नाम च

તક્ષકનું લિંગ ‘કાલકૂટ’ કહેવાય છે અને તેનું નામ ‘બહુરূপ’ પણ છે. કર્કોટનું લિંગ ‘હાલાહલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેનું નામ ‘એકાક્ષ’ પણ છે.

Verse 193

श्रृंगी विषमयं पद्मो नाम धूर्जटिरेव च । पुत्रः पितृमयं लिंगं विश्वरूपेति नाम च

શૃંગી ‘વિષમય’ સ્વરૂપ કહેવાયો છે; પદ્મનું નામ ‘ધૂર્જટિ’ છે. ‘પુત્ર’ નામનું લિંગ પિતૃસ્વરૂપ છે અને તેને ‘વિશ્વરૂપ’ પણ કહે છે.

Verse 194

पारदं च शिवा देवी नाम त्र्यम्बक एव च । मत्स्याद्याः शास्त्रलिंगं च नाम चापि वृषाकपिः

પારદનું નામ ‘શિવા દેવી’ છે અને તે ‘ત્ર્યંબક’ પણ કહેવાય છે. મત્સ્યાદિ રૂપો ‘શાસ્ત્ર-લિંગ’ છે અને તેનું નામ ‘વૃષાકપિ’ પણ છે.

Verse 195

एवं किं बहुनोक्तेन यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत् । जगत्यामस्ति तज्जातं शिवाराधनयोगतः

વધુ શું કહીએ? જગતમાં જે જે સત્ત્વ તેજ અને વિભૂતિથી યુક્ત છે, તે શિવારાધનાના યોગથી જ ઉત્પન્ન થયું છે એમ જાણો.

Verse 196

भस्मनो यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात् । शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते

જો પાણી સેચવાથી ભસ્મને પણ વૃક્ષત્વ પ્રાપ્ત થાય એમ જાણાય, તો શિવભક્તિ વિનાના મનુષ્યનું ફળ પણ તે પ્રમાણે—નિષ્ફળ—કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 197

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः । ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः

ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા હોય તો હર (શિવ)ની યથાવિધી આરાધના કરવી જોઈએ; તેઓ ત્રિજગતના દાતા માનવામાં આવે છે.

Verse 198

य इदं शतरुद्रीयं प्रातःप्रातः पठिष्यति । तस्य प्रीतः शिवो देवः प्रदास्यत्यखिलान्वरान्

જે વ્યક્તિ પ્રત્યેક પ્રાતઃકાળે આ શતરુદ્રીયનું પાઠ કરે છે, તેના પર પ્રસન્ન થઈ દેવાધિદેવ શિવ તેને સર્વ વરદાન આપે છે।

Verse 199

नातः परं पुण्यतमं किंचिदस्ति महाफलम् । सर्ववेदरहस्यं च सूर्येणोक्तमिदं मम

આથી વધુ પરમ પુણ્યદાયક કંઈ નથી, અને આથી વધુ મહાફલદાયક પણ કંઈ નથી। આ સર્વ વેદોનું ગુહ્ય રહસ્ય છે, જે સૂર્યદેવે મને કહ્યું।

Verse 200

वाचा च यत्कृतं पापं मनसा वाप्युपार्जितम् । पापं तन्नाशमायाति कीर्तिते शतरुद्रिये

વાણીથી કરેલું જે પાપ હોય, અથવા મનથી સંચિત પાપ પણ—શતરુદ્રીયનું કીર્તન થતાં તે પાપ નાશ પામે છે।