Adhyaya 3

Verse 1

सू उवाच । एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि । निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम

સૂત બોલ્યા—હે વીરશ્રેષ્ઠ! આ રીતે પૃથ્વી પરનાં જે જે પુણ્યસ્થાનો છે, તે ત્યાં ત્યાં નિરીક્ષતા હું નારદ એકથી બીજા સ્થાને ગયો।

Verse 2

विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः । यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा

સમગ્ર ધરતી પર વિચરતાં હું ભૃગુના આશ્રમમાં પહોંચ્યો; જ્યાં પુણ્યમયી રેવા નદી વહે છે—સાત કલ્પ સુધી સ્મરણિય એવી શ્રેષ્ઠા।

Verse 3

महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा । पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः

તે મહાપુણ્યમયી, પવિત્રા અને શુભા છે, સર્વતીર્થમયી સ્વરૂપ છે; માત્ર સ્મરણ-કીર્તનથી જ પાવન કરે છે, અને દર્શનથી તો વિશેષરૂપે.

Verse 4

तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा । यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता

હે પાર્થ, ત્યાં સ્નાન કરવાથી પ્રાણી પાપસમૂહથી મુક્ત થાય છે—જેમ દેહના મધ્યમાં પિંગલા નાડી સ્થિત રહે છે.

Verse 5

इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता । तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्

તે સ્થાન ત્યાં ‘બ્રહ્માંડ-પિંડ’ના સ્થાનરૂપે પ્રખ્યાત છે; અને ત્યાં જ રેવામાં ‘શુક્લતીર્થ’ નામે પાપનાશક તીર્થ સ્થિત છે.

Verse 6

यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति । तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे

જ્યાં ખરેખર માત્ર સ્નાનથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે—હે પાર્થ, તે (શુક્લતીર્થ)ના સન્નિધানে, રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે.

Verse 7

नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम् । नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्

તે નાનાવિધ વૃક્ષોથી ભરપૂર, લતા-ઝાડીઓથી શોભિત, વિવિધ પુષ્પ-ફળોથી સમૃદ્ધ અને કેળાના વનો વડે અલંકૃત હતું।

Verse 8

अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम् । सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्

તે અનેક વન્ય પ્રાણીઓથી ભરેલું, પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું; સુગંધિત પુષ્પોની શોભાથી સમૃદ્ધ અને મોરના નાદથી પ્રતિધ્વનિત હતું।

Verse 9

भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम् । यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः

ત્યાં ભમરાઓ સર્વ ત્યજી ગુંજન સાથે સ્થિર થઈ ગયા; જેમ ભક્ત સંસારબંધન છોડીને હર (શિવ) ના ચરણોમાં લીન થાય છે।

Verse 10

कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन् । यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्

ત્યાં કોયલો મધુર સ્વરોથી મુનિઓને આનંદિત કરે છે; જેમ બ્રાહ્મણો અમૃતસમાન કથાઓના આખ્યાનથી ભવભીત જનને પ્રસન્ન કરે છે।

Verse 11

यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः । छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः

જ્યાં વૃક્ષો ફળ, પુષ્પ અને પાંદડાંથી, છાયાથી અને અહીં સુધી કે લાકડાથી પણ લોકોને આનંદ આપે છે—જેમ હરવ્રતી ભક્ત સર્વ રીતે લોકહિત કરે છે।

Verse 12

पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः । यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च

જ્યાં પોતાના બચ્ચાંને પ્રિય માનતા પક્ષીઓ ‘પુત્ર, પુત્ર’ કહી કૂજન કરે છે, તેમ જ શિવપ્રિય શૈવજન નિત્ય ‘શિવ, શિવ’ નામ જપે છે।

Verse 13

एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम् । विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्

આવો હતો તે મુનિ ભૃગુનો આશ્રમ-મંડળ; ત્રિવેદવિદ્યાથી યુક્ત બ્રાહ્મણો દ્વારા તે સર્વત્ર શોભિત હતો।

Verse 14

ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम् । रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्

ઋગ્, યજુઃ અને સામના ઘોષથી દિશાઓ ગુંજી ઊઠતી; રુદ્રભક્ત ધીર મુનિ દ્વારા—જેમ ત્રિભુવન પવિત્ર નાદથી વ્યાપ્ત હોય તેમ।

Verse 15

तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः । भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः

હે પાર્થ, હું ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુ નિવાસ કરતા હતા—પરમ ધર્માત્મા, તપસ્યાથી દીપ્ત તેજવાળા।

Verse 16

आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा । अभ्युत्थआनं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः

મને આવતો જોઈ—થાકેલો છતાં આનંદિત—ભૃગુને અગ્રે રાખી સર્વ બ્રાહ્મણોએ ઊભા થઈ મારું સ્વાગત કર્યું।

Verse 17

कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह । आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया

મેં તેમનું સુસ્વાગત કરીને ભૃગુ સાથે અર્ઘ્યાદિ સન્માન અર્પણ કર્યું. પછી તે મુનીન્દ્રો આસનો પર બિરાજ્યા અને હું તેમની સેવા માટે હાજર રહ્યો।

Verse 18

विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह । क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः

પછી હું વિશ્રાંત થયો છું એમ જાણી ભૃગુએ મને કહ્યું— “હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે ક્યાં જવા ઈચ્છો છો અને કયા કારણથી અહીં આવ્યા છો?”

Verse 19

आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम् । ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्

“તમારા આગમનનું સમગ્ર કારણ સ્પષ્ટ રીતે કહો.” ત્યારબાદ, હે પાર્થ, હું વિચારમાં લીન થઈ ભૃગુને બોલ્યો।

Verse 20

श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः । मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी

સાંભળો, હું કયા હેતુથી આવ્યો છું તે હવે કહું છું. મેં સમુદ્રસીમા સુધીની સમગ્ર પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કર્યું છે।

Verse 21

द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे । निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्

દ્વિજોને ભૂમિદાન આપવા માટે હું પગલે પગલે એવી ભૂમિ શોધતો હતો, જે નિર્દોષ, પરમ પવિત્ર અને તીર્થસમાન પુણ્યથી પણ યુક્ત હોય।

Verse 22

रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन । भृगुरुवाच । विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा

“હું કોઈ રીતે પણ સાચે રમ્ય અને મંગલમય ભૂમિ જોઈ શકતો નથી.” ભૃગુ બોલ્યા—“પૂર્વકાળે હું પણ વિપ્રોની સ્થાપનાર્થે સ્થાન શોધતો ભ્રમણ કરતો હતો.”

Verse 23

पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ । महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा

હે નિષ્પાપ! મેં સમુદ્રપર્યંત સમગ્ર પૃથ્વી જોઈ. ત્યાં ‘મહી’ નામની એક પુણ્ય નદી છે—શુભ, પવિત્ર અને સર્વતીર્થમયી.

Verse 24

दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी । नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः

તે દિવ્ય, મનોહર, સૌમ્ય અને મહાપાપનાશિની છે. ત્યાં નિઃસંદેહ પૃથ્વી પોતે જ નદીરૂપે વિરાજે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 25

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद । तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले

હે નારદ! પૃથ્વી પરનાં જે તીર્થો—દૃષ્ટ કે અદૃષ્ટ—તે સર્વ ત્યાં જ, મહીના જળમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 26

सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी । संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः

તે પુણ્યજળવાળી મહાનદી સમુદ્રને પ્રાપ્ત થાય છે. હે દેવર્ષિ! ત્યાં મહી અને સાગરનો સંગમ થાય છે.

Verse 27

स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः

ત્યાં ‘સ્તંભ’ નામનું એક તીર્થ છે, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં જે વિવેકી મનુષ્યો સ્નાન કરે છે—

Verse 28

सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम् । तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै

તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ યમને કદી નજીક પણ જતા નથી. હું એક વખત ત્યાં સ્નાન કરવા ગયો ત્યારે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું હતું.

Verse 29

तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम् । यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे

તે મહાઅદ્ભુત વાત હું હવે વર્ણવીશ—હે મુનિ, સાંભળો—જ્યારે હું મહી અને સાગરના આ સંગમમાં સ્નાન કરવા જઈ રહ્યો હતો.

Verse 30

तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम् । प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्

કાંઠે મેં એક મુનિ-શ્રેષ્ઠને જોયો, અગ્નિ સમાન તેજસ્વી—ઊંચો, વૃદ્ધ, તપસ્યાથી માત્ર અસ્થિશેષ; છતાં તપોલક્ષ્મીથી વિભૂષિત.

Verse 31

भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः । तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्

પછી તેણે બંને ભુજાઓ ઊંચી કરીને વારંવાર રડવા લાગ્યો. તેને એવો દુઃખિત જોઈને હું પણ દુઃખિત થયો.

Verse 32

सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम् । शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह

સજ્જનોનું આ જ લક્ષણ છે—દુઃખિત જનને જોઈ તેમનો શોક શતગણો થાય; તેથી હું પણ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 33

अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम् । ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा

અહિંસા, સત્ય અને અસ્તેય—આ માનવોમાં પણ દુર્લભ છે; તેથી હું તેની પાસે જઈ ત્યારે પૂછ્યું।

Verse 34

किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव । सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे

હે મુને, તમે શા માટે રડો છો? તમારા શોકનું કારણ શું છે? અતિ ગુપ્ત હોય તોય કહો—મારી જિજ્ઞાસા મહાન છે।

Verse 35

मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम् । तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः

પછી મુનિએ મને કહ્યું—‘હે ભૃગુ, હું દુર્ભાગ્યવાન છું; તેથી રડું છું. પૂછશો નહીં—પોતાનું દુર્ભાગ્ય કોણ ઊંચે બોલે?’

Verse 36

तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम् । दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता

હું આશ્ચર્યથી ભરાઈ ફરી બોલ્યો—‘ભારતમાં જન્મ દુર્લભ છે, અને તેમાં પણ સાચી માનવતા વધુ દુર્લભ છે.’

Verse 37

मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम् । तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्

મનુષ્યોમાં મનુષ્યજન્મ, તેમાં બ્રાહ્મણત્વ—અને તેમાં પણ મુનિત્વ દુર્લભ છે. તેનાથી પણ દુર્લભ તપસ્યાની સિદ્ધિ. આ પરમ પંચવિધ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને…

Verse 38

किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम । एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे

હે મુને, તું શા માટે રડે છે? અહીં મને મહાન આશ્ચર્ય થાય છે. હું આ રીતે પૂછતો હતો, એટલામાં જ…

Verse 39

सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ । स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्

ત્યારે ત્યાં સુભદ્ર નામના એક મુનિ આવ્યા. તે તીર્થની સાચી સારતા જાણીને તેમણે મેરુ પર્વત પણ ત્યજી દીધો હતો.

Verse 40

कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः । सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्

આ મुनિએ આશ્રમધર્મ પૂર્ણ કરીને સદા સ્તંભેશ્વરની પૂજા કરી. મને એવી સ્થિતિમાં જોઈ, તપસ્વી-સહચર સમાન મારી રડવાની કારણ પૂછ્યું.

Verse 41

अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी । अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः

પછી તે મુનિએ આચમન કરીને કહ્યું—“હે મુનિઓ, કારણ સાંભળો. હું દેવશર્મા નામનો મુનિ છું; વાણી અને મનને સંયમમાં રાખનાર.”

Verse 42

निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे । तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्

ગંગા અને સાગરના સંગમે મેં નિવાસ સ્થાપી ત્યાં વસું છું. ત્યાં દર્શ-તિથિએ હું સદા પિતૃઓને તર્પણ અર્પું છું.

Verse 43

श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च । ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्

શ્રાદ્ધના અંતે તેઓ પ્રત્યક્ષ થાય છે અને મને આશીર્વાદ પણ કહે છે. પછી એક વખત મારા પિતૃઓ આનંદિત થઈ મને આમ બોલ્યા.

Verse 44

वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके । स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः

“દેવશર્મા, અમે સદા અહીં તારી પાસે આવીએ છીએ. પરંતુ અમારા પોતાના સ્થાને તું ક્યારેય આવતો નથી—હે પુત્ર, કેમ?”

Verse 45

स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम् । ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह

તેમનું સ્થાન જોવા ઇચ્છતા હું ઇનકાર કરી શક્યો નહીં. “તો ચાલો, પરમ સ્થાને,” એમ કહી હું પિતૃઓ સાથે ગયો.

Verse 46

पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम् । तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्

પિતૃઓનું પુણ્ય મંદિર ભૌમલોકમાં સ્થિત હતું. ત્યાં ત્યાં મેં તેજોમંડળોથી ઘેરાયેલા, નજરે જોવામાં દુષ્કર એવા દિવ્ય જીવોને જોયા.

Verse 47

दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति । के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः । भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी

તેમને સામે જોઈ મેં તે મહાત્માઓનું પૂજન કર્યું અને પોતાના પિતૃઓને પૂછ્યું—“આ કોણ છે, જે અહીં આવે છે—અતિ તૃપ્ત, અતિ પૂજિત અને પરમ આનંદિત—તમારા કરતાં પણ વધુ?”

Verse 48

पितर ऊचुः । भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः । तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे

પિતૃઓએ કહ્યું—“તારું કલ્યાણ થાઓ. આ પવિત્ર પિતૃઓ મહર્ષિ સુભદ્રના છે; ભૂમિ અને સાગરના સંગમે તે મુનિએ તેમને તર્પણથી તૃપ્ત કર્યા છે.”

Verse 49

सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही । तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत

“જ્યાં સર્વ તીર્થમયી પૃથ્વી સમુદ્રમાં લીન છે, ત્યાં—હે પુત્ર—દર્શા તિથિએ સુભદ્ર એ જ પિતૃઓને તર્પણ આપી તૃપ્ત કરે છે.”

Verse 50

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा । विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः

તેમના વચન સાંભળી હું તે સમયે અત્યંત લજ્જિત થયો; અને આશ્ચર્યથી તે પિતૃઓને પ્રણામ કરીને પોતાના સ્થાને પરત આવ્યો.

Verse 51

यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम् । पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः

બધા રીતે વિચાર કરીને મેં સ્પષ્ટ નિશ્ચય કર્યો—“હું અવશ્ય ત્યાં જઈશ, જ્યાં મહી નદી અને સાગરનો પવિત્ર તથા પ્રસિદ્ધ સંગમ છે.”

Verse 52

कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन् । दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः

ત્યાં જ હું વિધિવત્ આશ્રમધર્મ સ્થાપી પોતાના પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરીશ; દરેક દર્શે (અમાવાસ્યાએ) જેમ ‘સુભદ્રક’—સ્તુત્યનામા—કરે છે તેમ।

Verse 53

किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना । यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः

એ પાપી ‘કુલાંગાર’ના જન્મથી શું લાભ, જેના જીવતા જ તેના પોતાના પિતૃઓને અન્યની મદદની ઇચ્છા કરવી પડે?

Verse 54

इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम् । रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्

આ રીતે વિચાર કરીને હું પ્રસન્ન થયો અને પત્ની રુચિને કહ્યું—‘રુચિ, તારી સાથે હું મહી–સમુદ્રના સંગમને જઈશ।’

Verse 55

गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव । पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि । तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्

‘ત્યાં જઈને હું ત્યાં જ રહીશ; તું ઝડપથી મારી સાથે આવવા તૈયાર થા. હે યશસ્વિની, તું પતિવ્રતા, શુદ્ધ અને કુલીન છે; તેથી હે શુભે, મારા આ સંકલ્પને પૂર્ણ કરવામાં તારે સહાય કરવી યોગ્ય છે।’

Verse 56

रुचिरुवाच । हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना

રુચિ બોલી—‘શું તેની જનમ જ નષ્ટ થયો નથી? કેવી રીતે, હે પાપી, તે દુષ્ટાત્માના કારણે?’

Verse 57

श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय । इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते

જે શ્મશાન-સ્તંભ દ્વારા હું તને કૃતાંત માટે અર્પિત થઈ, અહીં કંદમૂળ અને ફળાહારથી જીવતા આપણાં માટે તેણે કયું કાર્ય અધૂરું રાખ્યું છે?

Verse 58

नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा । त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः

જ્યાં પાણી સદાય ખારું રહે છે ત્યાં તું મને લઈ જવા ઇચ્છે છે; તું એકલો જ ત્યાં જા—તારા પૂર્વજો પ્રસન્ન થાઓ!

Verse 59

गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम् । तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च

‘જાઓ કે રહો, હે વૃદ્ધ! અથવા કાગડાની જેમ લાંબો સમય જીવો.’ તે એમ બોલતી હતી ત્યારે મેં મારા કાન ઢાંકી લીધા.

Verse 60

विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः । सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः

શિષ્ય વિપુલને આદેશ આપી હું એકલો અહીં મારા ઘેર આવ્યો. અહીં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક તર્પણ આપી હું શ્રાદ્ધમાં પરાયણ રહ્યો છું.

Verse 61

चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा । यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्

મને અત્યંત વિશાળ ચિંતા ઘેરી વળી છે—જેમ નરકમાં દુષ્કર્મીને થાય—જો મને અહીં જ અર્ધદેહ ધારણ કરીને રહેવું પડે તો.

Verse 62

नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः । यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति

પત્ની વિના પુરુષને શાસ્ત્રોમાં ‘અર્ધદેહી’ કહેવાયો છે. જેમ આત્મા વિના દેહમાં કોઈ કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી, તેમ આ અપૂર્ણતામાં જીવનધર્મો પૂર્ણતા પામતા નથી.

Verse 63

अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

આ બંનેમાંથી માત્ર બાહ્ય ફળ જ ગ્રહ્ય છે; અહીં કોઈ સાચો સાર નથી. અને ‘અર્ધદેહી’ મનુષ્ય સજ્જનોના મતમાં અસ್ಪૃશ્ય—અર્થાત્ આચારધર્મમાં ટાળવા યોગ્ય—મનાય છે.

Verse 64

अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन । अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः

આ બંનેમાંથી માત્ર બાહ્ય ફળ જ ગ્રહ્ય છે; અહીં કોઈ સાચો સાર નથી. અને ‘અર્ધદેહી’ મનુષ્ય સજ્જનોના મતમાં અસ್ಪૃશ્ય—અર્થાત્ આચારધર્મમાં ટાળવા યોગ્ય—મનાય છે.

Verse 65

औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः । अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः

ઔત્તાનપાદિ ધ્રુવ પણ, એક સમયે અસ್ಪૃશ્ય ગણાયો હોવા છતાં, દેવતાઓએ તેને પરમ ઉત્તમ પદે સ્થાપિત કર્યો. પરંતુ હું ત્યાં જઈશ તો આ ભૂમિ-સાગર સંગમ મારા માટે પછી (લભ્ય) નહીં રહે.

Verse 66

यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन । एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे

અથવા હું જાઉં તો પણ કેવી રીતે—મારા પગ કોઈ રીતે ચાલશે જ કેવી રીતે? આ જ વિષયે મારું મન વિંધાયું છે અને અજ્ઞાનજન્ય સંકટમાં ખિન્ન થાય છે.

Verse 67

अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि । इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्

અતએવ હું અત્યંત મોહમાં પડી જાઉં છું; ભારે શોક કરું છું અને રડું છું. તેની એવી વાણી સાંભળીને બીજો પણ ભાવવિવશ થઈ રોમાંચથી ભરાઈ ગયો.

Verse 68

साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा । दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्

પછી સુભદ્રે કહ્યું—“સાધુ, સાધુ”; અને મેં પણ તેમ જ અનુમોદન કર્યું. ત્યારબાદ દંડવત્ પ્રણામ કરીને અમે પૃથ્વી અને સાગરના પાવન સંગમને નમ્યા.

Verse 69

चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ । यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्

ચિંતા વશ થઈ અમે બંને મનમાં મુનિએ બતાવેલા ઉપાયનો વિચાર કરવા લાગ્યા. કારણ કે માનવજીવન પ્રાપ્ત થયા પછી પણ તે જળના બબૂકા જેવું ભંગુર છે.

Verse 70

परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः । ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्

આ માનવજીવન પરહિત માટે જ છે; અન્યથા જીવતા લોકો મલ સમાન છે. એમ વિચારી સुभદ્રે મુનિશ્રેષ્ઠને આ વચન કહ્યું.

Verse 71

मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव । अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा

હે મુનિ દેવશર્મન્, શોક ન કર; સ્થિર રહો. સૂર્ય જેમ અંધકાર દૂર કરે તેમ હું તમારો શોક નાશ કરી દઈશ.

Verse 72

गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते । श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्

હું આશ્રમમાં જઈશ અને તું પણ; ત્યાં પણ કોઈ ઉપેક્ષા નહીં થાય. કારણ સાંભળ—હું પિતૃઓને તર્પણ કરીને તેમને તૃપ્ત કરીશ.

Verse 73

देवशर्मोवाच । एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः । यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते

દેવશર્માએ કહ્યું—તું આમ બોલે છે, તારો આયુષ્ય સો વર્ષ રહે. છતાં મારા માટે તું અશક્ય જેવું લાગતું મહાન કાર્ય કરવા ઇચ્છે છે.

Verse 74

हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु । अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने

હર્ષના સ્થાને પણ વિષાદ ફરી મને પીડે છે—સાંભળો. હે મુને, સજ્જનો વ્યર્થ કહેલા શુભ વચનને પણ સ્વીકારતા નથી.

Verse 75

कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद । पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्

હું વ્યર્થ બોલીને આ મહાન કાર્ય કેવી રીતે કરાવી શકું? મારી સાચી નિષ્કૃતિ અને નિવારણ થાય તે માટે હું ફરી કંઈક કહું છું.

Verse 76

शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु । अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्

મારા પ્રાણોની શપથથી તું બંધાયેલો છે—હું જેમ કહું તેમ જ કર. હું હંમેશા આ કર્મ કરીશ; અમાવાસ્યાએ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને તર્પણ કરવાનું વિધાન છે.

Verse 77

श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर । अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना । चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर

અહીં ગંગાર્ણવમાં મારા પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ તું કર. અને હું જન્મભર તપથી સંચિત થયેલા પુણ્યનો ચોથો ભાગ તને અર્પણ કરીશ. તેથી એમ જ કર—આ કાર્ય પૂર્ણ કર.

Verse 78

सुभद्र उवाच । यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर । साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता

સુભદ્ર બોલ્યો—જો આથી તમને સંતોષ થાય, હે મુનીશ્વર, તો એમ જ થાઓ. વિવેકી પુરુષે સાધુજન હર્ષ પામે તે રીતે જ કાર્ય કરવું જોઈએ.

Verse 79

भृगुरुवाच । देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम् । चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः

ભૃગુએ કહ્યું—પછી દેવશર્મા હર્ષિત થઈ ત્રિવાચિક (ત્રણ વાર ગಂಭીર ઉચ્ચાર) દ્વારા પુણ્ય દાન કરીને, ચોથો અંશ અર્પણ કરી, પોતાના ધામે ગયો; સુભદ્ર પણ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો.

Verse 80

एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः । यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते

હે નારદ, મહી નદી અને સાગરનો એવો જ સંગમ છે. તેને સ્મરતાં જ આજે પણ મારા શરીરમાં રોમાંચ થાય છે.

Verse 81

नारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा । मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्

નારદે કહ્યું—આ સાંભળી હું, ફાલ્ગુન, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં, જાણે મૃત્યુમાંથી જીવતો થયો હોઉં તેમ, ભૃગુને કહ્યું—“સાધુ, સાધુ!”

Verse 82

यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम् । आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्

આવો, તમે અને હું મહી નદીના અતિ શોભન તટે જઈએ; ત્યાં તે અનુત્તમ પવિત્ર સ્થાનનું સર્વ રીતે દર્શન કરીશું.

Verse 83

मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ । समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्

મારા વચન સાંભળી ભૃગુ પણ મારી સાથે ગયા; અને મહી નદીનો સમગ્ર મહાપુણ્યમય તટ નિહાળવામાં આવ્યો.

Verse 84

तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः । अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा

તે જોઈને હું અત્યંત હર્ષિત થયો, દેહ પર રોમાંચ છવાયો; અને આનંદથી ગદગદ વાણીમાં તે મુનિશાર્દૂલને કહ્યું.

Verse 85

त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम् । स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये

હે ભૃગુ! તમારા પ્રસાદથી હું આ અનુત્તમ પવિત્ર સ્થાનની સ્થાપના કરીશ. હે બ્રાહ્મણ! તમે તમારા સ્થાને પરત જાઓ; આગળનું કર્તવ્ય હું વિચારું છું.

Verse 86

एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे । अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी

આ રીતે ભૃગુને વિદાય આપી, તરંગોના કોલાહલથી અદ્ભુત બનેલા તે તટ પર હું બેઠો અને ત્યારે વિચારવા લાગ્યો—“હવે કયું કર્તવ્ય બાકી છે?” જાણે એકાંત યોગી આત્મચિંતનમાં લીન હોય તેમ.