Adhyaya 42

Verse 1

नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया

નારદે કહ્યું—મેં તેને તેના સ્થાને સ્થાપિત કર્યા પછી, થોડા સમય બાદ ફરી હૃદયમાં વિચાર કર્યો—દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) કલ્યાણ અને અનુગ્રહની ઇચ્છાથી।

Verse 2

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्

વાસુદેવ વિના આ તીર્થ મને ગમતું નથી; જેમ સૂર્ય વિના જગત નિરસ થાય—કારણ કે તેઓ સર્વ ભૂષણોના ભૂષણ છે।

Verse 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

જ્યાં તીર્થમાં, ઘરમાં, મનમાં કે શાસ્ત્રમાં પણ સ્વામી હરિ નથી—ત્યાં બધું નિષ્ફળ બને છે. તીર્થ હંસ સમાન શુદ્ધ-વિવેકી હોવું જોઈએ, કાગ સમાન નહીં।

Verse 4

तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया

અતએવ આ તીર્થમાં વરદ પુરુષોત્તમને પ્રસન્ન કરીને, વિશ્વના અનુગ્રહની ઇચ્છાથી, તેમની દિવ્ય કલાથી તેમને સాక్షાત્ અહીં લાવીશ।

Verse 5

इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्

આ રીતે વિચાર કરીને, હે કૌરવ્ય, હું અહીં જ સ્થિર રહ્યો; અને જ્ઞાનયોગની સાધનાથી યોગીઓના સ્વામીને સો વર્ષ સુધી તૃપ્ત કર્યો।

Verse 6

अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः

અષ્ટાક્ષર મંત્રનો જપ કરીને અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને હું વાસુદેવમય થયો અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણામાં તત્પર રહ્યો।

Verse 7

एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत

આ રીતે મારી આરાધનાથી હરી ગરુડ પર આરુઢ થઈ, કરોડો ગણોથી પરિવૃત થઈ, પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 8

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः

પછી હું પ્રાંજલિ થઈ, વિધિપૂર્વક હરિને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, પ્રણામ કરી, જોડેલા હાથના અંજલિરૂપે તેમને વિનંતી કરી।

Verse 9

श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्

હે પ્રભુ! પૂર્વે શ્વેતદ્વીપમાં મેં તમારું તે રૂપ દર્શન કર્યું હતું—હે વિષ્ણો! જે અજ, સનાતન અને નર-નારાયણાત્મક છે।

Verse 10

तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया

હે જનાર્દન! તે રૂપની એક દિવ્ય કલા અહીં સ્થાપિત કરો. હે વિષ્ણો! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો આ કાર્ય તમે જ કરો।

Verse 11

एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि

મારી પ્રાર્થનાથી પ્રસન્ન થઈ ગરુડધ્વજ ભગવાન બોલ્યા— “તથાસ્તુ, હે બ્રહ્મપુત્ર! તારા હૃદયમાં જે ઇચ્છિત છે તે પૂર્ણ થાઓ।”

Verse 12

तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो

“તે બધું એમ જ થશે અને અહીં સદૈવ સ્થિર રહેશે.” એમ કહી, વિષ્ણુ ગયા પછી પ્રભુએ પોતાની દિવ્ય કળા અહીં સ્થાપી।

Verse 13

मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः

લોકોના અનુગ્રહની ઇચ્છાથી મેં અહીં વિષ્ણુને સ્થાપ્યા, જેથી શ્વેતદ્વીપનિવાસી સ્વયં હરિ આ સ્થાને નિવાસ કરે।

Verse 14

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा

તેઓ ‘વાસુદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે—વિશ્વના પ્રાચીન અને સર્વ લોકમાં વિખ્યાત. કાર્તિક માસના શુક્લપક્ષમાં આવતી શુભ એકાદશી વિશેષ પવિત્ર છે।

Verse 15

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया

ઝરણાં વગેરે જળપ્રસ્રવણસ્થાનોમાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને જે ભક્તિથી પંચોપચાર પૂજાથી અચ્યુતનું અર્ચન કરે છે,

Verse 16

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः

ઉપવાસ કરીને જાગરણ કરવું, હરિ સમક્ષ ગીત-વાદ્ય સાથે કીર્તન કરવું; અથવા દંભ અને ક્રોધ ત્યજી વૈષ્ણવ કથા પાઠ કરવો.

Verse 17

दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि

યથાશક્તિ દાન આપવું; નિયમિત રહી, હર્ષિત મનથી—અनेक જન્મોમાંથી ઉપજેલા સર્વ પાપસમૂહમાંથી પણ।

Verse 18

मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्

તે નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે, ભલે તે બ્રાહ્મણહંતક હોય; ગરુડ-વિમાનમાં આરુઢ થઈ વૈકુંઠધામને પામે છે।

Verse 19

कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा

હે પાર્થ! તે પુરુષ એકસો એક કુળોને તારણ કરે છે; (વ્રત) શ્રદ્ધાયુક્ત, આનંદયુક્ત, ઉત્સાહયુક્ત અને પ્રભુપ્રત્યે સ્પૃહાયુક્ત હોવું જોઈએ।

Verse 20

अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्

અહંકાર વિના સ્નાન કરવું અને ધૂપ અર્પણ કરવો; પુષ્પ અને નૈવેદ્ય સાથે, અર્ઘ્યદાન તથા દાનથી પૂર્ણ કરવું.

Verse 21

यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्

રાત્રીના પ્રત્યેક યામમાં મહાભક્તિથી આરતી કરવામાં આવે છે; ચામર-વ્યજનના આનંદથી યુક્ત અને ભેરીનાદને અગ્રેસર રાખીને ચાલે છે.

Verse 22

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत

હે ભારત! આ પુરાણપાઠ અને પવિત્ર શ્રવણથી સમૃદ્ધ, ભક્તિનૃત્યથી યુક્ત; નિદ્રારહિત અને સ્વાદ, ભૂખ, તરસ તથા ભોગલાલસાથી રહિત છે.

Verse 23

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्

તેનાં ચરણોની સુગંધનો આસ્વાદ લેતું, વિષ્ણુને પ્રિય; ગાન-કીર્તન સહિત, અર્ચન-પૂજામાં પ્રવૃત્ત અને તેના ક્ષેત્ર-તીર્થગમનથી યુક્ત છે.

Verse 24

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्

આ ઇન્દ્રિય-નિગ્રહથી સંયુક્ત અને બ્રહ્મચર્યના પાલનથી યુક્ત છે; સ્તુતિપાઠ સાથે રહે છે અને પ્રભુના પાદોદકથી વિભૂષિત થાય છે.

Verse 25

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि

જે જાગરણ સત્યથી પરિપૂર્ણ, સત્યયોગના અનુશાસનથી યુક્ત અને પુણ્યવાર્તાથી પોષિત—પંચવીસ ગુણોથી સમન્વિત—એવું જાગરણ જે મનુષ્ય એકાદશીએ કરે છે, તે ભૂમિ પર ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 26

अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः

આ ઉત્તમ તીર્થમાં પૂર્વકાળે ‘ઐતરેય’ નામનો એક દ્વિજ, મહાભાગ્યવાન, વાસુદેવના પ્રસાદથી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 27

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः

અર્જુને કહ્યું—હે મુને! ઐતરેય કોનો પુત્ર હતો, તેનું નિવાસ ક્યાં હતું, અને તે બુદ્ધિમાન વાસુદેવના પ્રસાદથી સિદ્ધિને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો?

Verse 28

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्

નારદે કહ્યું—અહીં જ, મારા આ સ્થાને જ, તે હારીત વંશમાં જન્મ્યો હતો।

Verse 29

मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः

માંડૂકી નામનો એક અગ્ર બ્રાહ્મણ હતો, જે વેદો અને વેદાંગોમાં પારંગત હતો।

Verse 30

तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः

તેની ‘દિતરા’ નામની પત્ની હતી, જે સાધ્વી ગુણોથી યુક્ત હતી. તેના ગર્ભથી એક પુત્ર જન્મ્યો, જે ‘ઐતરેય’ નામે સ્મરાય છે।

Verse 31

स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

તે બાળપણથી જ, પૂર્વજન્મના સંસ્કારોથી શિક્ષિત થઈ, ‘દ્વાદશાક્ષર’ નામે પ્રસિદ્ધ મંત્રનો અવિરત જપ કરતો રહ્યો।

Verse 32

न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा

તે ન સાંભળતો, ન બોલતો; મનથી પણ કશામાં પ્રવૃત્ત ન થતો. તે સમયે બ્રાહ્મણનો પુત્ર હોવા છતાં તેની એવી અદભુત સ્થિતિ હતી।

Verse 33

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्

ત્યારે ‘આ તો મૂકો છે’ એમ માની પિતાએ અનેક ઉપાયોથી તેને જાગૃત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ જ્યારે તે વ્યવહાર માટે મન પણ ન વાળતો—

Verse 34

ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे

ત્યારે, હે ભારત, મનમાં નક્કી કરીને કે ‘આ જડબુદ્ધિ છે’, તેણે બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેના દ્વારા પત્નીધર્મ તથા પુત્રસંતાન પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 35

पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः

તે પત્નીનું નામ પિંગા હતું; તેના ગર્ભથી ચાર પુત્રો જન્મ્યા—કર્મકાંડમાં કુશળ અને વેદ તથા વેદાંગોના પ્રવીણ વ્યાખ્યાતા।

Verse 36

यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे

યજ્ઞો અને શાંતિહોમોમાં તેઓ સર્વત્ર દ્વિજોથી પૂજિત હતા. અને ઐતરેય પણ નિત્ય ત્રિકાળ હરિ-મંદિરમાં રહેતો હતો.

Verse 37

जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा

તે પરમ જપ્ય મંત્રનો જપ કરતો રહ્યો, બીજે ક્યાંય શ્રમ કરતો ન હતો. ત્યાર પછી માતાએ સોપત્નીના પુત્રોને પણ જોઈને મનમાં દુઃખ અનુભવ્યું.

Verse 38

दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्

દુઃખથી ચીરાયેલા મનથી તેણે પુત્રને કહ્યું—“તું તો માત્ર ક્લેશ માટે જ જન્મ્યો છે. ધિક્કાર છે મારા જન્મ અને જીવનને!”

Verse 39

नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः

આ મનુષ્યલોકમાં સ્ત્રીઓમાં તે બીજી માતા જ નિશ્ચયે શ્રેષ્ઠ છે. જેને પતિ અપમાનિત કરે, તેની સંતાનમાં ગુણ ક્યાંથી આવે?

Verse 40

पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः

આ પિંગા ખરેખર કૃતપુણ્યા છે, કારણ કે તેના પુત્રો મહાગુણી છે—વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વજ્ઞ—અને પોતાના ગુણોથી સર્વત્ર પૂજિત છે.

Verse 41

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

હે પુત્ર! હું દુર્ભાગી છું, તેથી મહીસાગર સંગમમાં ડૂબી જઈશ; જીવવા કરતાં મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે. તું પણ મહામૌની અને હરિનો ભક્ત છે.

Verse 42

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

નારદ બોલ્યા: માતાના આવા વચનો સાંભળીને ઐતરેય હસી પડ્યા.

Verse 43

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

ધર્મજ્ઞે ક્ષણભર ધ્યાન ધરીને માતાને પ્રણામ કરીને કહ્યું: હે માતા! તું મિથ્યા ભ્રમમાં છે, અજ્ઞાનમાં હોવા છતાં પોતાને જ્ઞાની માને છે.

Verse 44

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

હે શુભે! જે શોક કરવા યોગ્ય નથી તેનો તું શોક કરે છે, અને જે શોક કરવા યોગ્ય છે તેનો શોક કરતી નથી. આ દેહ માટે આ મિથ્યા સંસારમાં કેમ મોહ પામે છે?

Verse 45

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

આવું મૂર્ખામીભર્યું વર્તન મારી માતાને શોભતું નથી. મોહિત લોકો બીજું જ કંઈક સંસારનો સાર માને છે, જ્યારે સાચો સાર તો બીજો જ છે.

Verse 46

प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्

જેમ રાત્રે લોકો જુગનૂને દીવો સમજી લે છે, તેમ જ તું જેને ‘સાર’ માને છે—હવે તેની પણ નિસારતા સાંભળ।

Verse 47

एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते

આવું જ આ માનવદેહ—ગર્ભથી જ કષ્ટદાયક; હાડકાંની પટ્ટીઓ અને સ્તંભોના ઢાંચા જેવો, સ્નાયુબંધનથી બંધાયેલો।

Verse 48

रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके

રક્ત-માંસની મલિનતાથી લિપ્ત, વિષ્ટા-મૂત્ર ધારણ કરતું પાત્ર; કેશ-રોમ તૃણ સમાન ઢાંકેલું, ઉપરથી ‘સુવર્ણ ત્વચા’ જેવી ધોઈને છુપાવેલી છાયા ધરાવતું।

Verse 49

वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते

મુખ એનું એક મહાદ્વાર છે, છ ‘ગવાક્ષ’ (બારીઓ)થી શોભિત; બે હોઠ કવાટ છે, અને દાંત તેની અર્ગલા (કુંડી) છે।

Verse 50

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने

નાડીઓમાં પરસેવાના પ્રવાહ વહે છે, અને કાળના મુખમાં સ્થિત અગ્નિ અંદર ધગધગે છે; આવા ગૃહમાં, હે સુન્દરી, ‘જીવ’ નામનો ગૃહસ્થ વસે છે।

Verse 51

गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च

ત્યાં તેની ‘પત્ની’ ત્રિગુણમયી પ્રકૃતિ છે; અને ત્યાં જ બોધ, અહંકાર, કામ તથા ક્રોધ‑લોભ આદિ પણ છે।

Verse 52

अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः

હાય, કેટલું કષ્ટ—આ ‘સંતાન’ ખરેખર તેની નથી! આ રીતે મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય વર્તે છે. તેને જે જે રીતે જેવો મોહ થાય, તે તત્ત્વથી મારી પાસેથી સાંભળ।

Verse 53

स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति

જેનાં દેહસ્રોતો પર્વતના ઝરણાંની જેમ સતત વહે છે, તે છતાં કફ‑મૂત્રાદિથી ભરેલા આ શરીર માટે મોહ પામે છે।

Verse 54

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

આ શરીર સર્વ અશુચિનો ભંડાર છે; તેમાં સાચે શুচિ એવો એક પણ પ્રદેશ નથી—જાણે વિષ્ઠા‑મૂત્રથી ભરેલી ચામડાની થેલી।

Verse 55

स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः

પોતાના દેહસ્રોતોને સ્પર્શ કર્યા પછી મનુષ્ય માટી અને પાણીથી હાથ શુદ્ધ કરે છે; છતાં આ અશુચિ પાત્ર એવા શરીર પ્રત્યે તેને વૈરાગ્ય કેમ નથી થતું?

Verse 56

कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्

સુગંધિત જળ વગેરે વડે જેટલો પણ પ્રયત્ન કરીને દેહને સુસંસ્કૃત કરાય, તે પોતાનો સ્વભાવ છોડતો નથી—દબાવ્યા છતાં કૂતરાની પૂંછડી જેવી.

Verse 57

स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते

જે મનુષ્ય પોતાના દેહની અશુચિ દુર્ગંધથી પણ વિરક્ત થતો નથી, તેને વૈરાગ્યનું બીજું કયું કારણ ઉપદેશી શકાય?

Verse 58

गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति

દેહશૌચ ગંધ અને મેલ દૂર કરવા માટે કહેલું છે; પરંતુ એ બે દૂર થયા પછી પણ, ભાવશુદ્ધિથી જ સાચી વિશુદ્ધિ થાય છે.

Verse 59

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

મૃત્યુ સુધી ગંગાના સર્વ જળ અને પર્વત સમાન માટીના ઢગલાંથી પણ શૌચ આચરાય, તો પણ જેનો ભાવ દૂષિત છે તે શુદ્ધ થતો નથી.

Verse 60

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

તીર્થસ્નાન કે તપથી પણ દુષ્ટાત્મા શુદ્ધ થતો નથી. તીર્થમાં ફક્ત પરસેવો પાડી ને ધોઈ લે તો કઈ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે?

Verse 61

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

જેનો અંતર્ભાવ દૂષિત છે, તે અગ્નિમાં પ્રવેશે તોય સ્વર્ગ કે મોક્ષ મળતા નથી; માત્ર દેહનું અંતિમ દહન જ થાય છે।

Verse 62

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा

ભાવશુદ્ધિ જ પરમ શૌચ છે અને સર્વ કર્મોમાં એ જ સાચું પ્રમાણ છે. નહિંતર ભાવવિકારથી પ્રિયાને દીકરી સમજીને આલિંગન થાય, અને દીકરીને બીજાની જેમ।

Verse 63

अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

પુત્ર સ્તનને એક ભાવથી વિચારે છે, અને પતિ બીજા ભાવથી. તેથી ચિત્તને શુદ્ધ કરવું જોઈએ; અન્ય બાહ્ય શુદ્ધિઓનો શું ઉપયોગ?

Verse 64

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः

શુદ્ધ ભાવથી આત્મા સંપૂર્ણ રીતે વિશુદ્ધ બને છે અને મનુષ્ય સ્વર્ગ તથા મોક્ષ બંને પામે છે. સત્યજ્ઞાનના નિર્મળ જળથી અજ્ઞાનનો મલ ધોવાઈ જાય છે, અને સ્થિર વૈરાગ્યની મૃદાથી ફરી દૃઢતા આવે છે।

Verse 65

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः

આ શરીર અવિદ્યા અને રાગની મલિનતા—મળ, મૂત્ર, લેપ અને દુર્ગંધ—થી શુદ્ધ કરવાનું છે. તેથી જ્ઞાનીજન તેને સ્વભાવથી જ અશુચિ જાણે છે।

Verse 66

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

જે જ્ઞાની પુરુષ આ શરીરને માત્ર ચામડીના સારવાળું, કેળના થડ જેવું નિઃસાર અને દોષયુક્ત જાણીને તેના પ્રત્યેની આસક્તિ શિથિલ કરે છે.

Verse 67

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

જે મોહ છોડે છે તે સંસારમાંથી મુક્ત થાય છે, અને જે દ્રઢતાથી પકડી રાખે છે તે ત્યાં જ રહે છે. આમ, આ જન્મ મહાકષ્ટ અને દુઃખરૂપ કહેવાયો છે.

Verse 68

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

પોતાના દોષો ન જાણવાને કારણે અને અનેક પ્રકારના કર્મોને વશ થઈને મનુષ્ય પર્વત નીચે દબાયેલા માણસની જેમ દુઃખમાં રહે છે.

Verse 69

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

જેમ જીવ ગર્ભમાં જરાયુથી વીંટળાયેલો રહીને દુઃખ ભોગવે છે, તેમ તે સમુદ્રમાં પડેલાની જેમ વ્યાકુળ થઈને દુઃખમાં રહે છે.

Verse 70

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

ગર્ભના જળથી ભીંજાયેલા અંગોવાળો તે જીવ ત્યાં એવી રીતે વ્યાકુળ રહે છે, જાણે કોઈને લોખંડના વાસણમાં મૂકીને અગ્નિથી પકવવામાં આવતો હોય.

Verse 71

गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्

ગર્ભરૂપ કુંભમાં નાખાયેલો તે જઠરાગ્નિથી પકવાય છે; અને અગ્નિવર્ણ સૂઈ સમાન પીડાઓથી અવિરત ભેદાય છે.

Verse 72

यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्

પ્રાણીમાં જે કોઈ દુઃખ ઉપજે, તે જ ગર્ભમાં આઠગણું થાય છે. આમ પ્રાણીઓનું આ ‘ગર્ભદુઃખ’ કહેવાયું છે.

Verse 73

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्

ચર અને અચર સર્વ જીવોમાં, પોતાના ગર્ભસ્થિતિનાં અનુરૂપ, ત્યાં રહેનારને સર્વ જન્મોનું સ્મરણ થાય છે.

Verse 74

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा

હું મર્યો અને ફરી જન્મ્યો; જન્મ્યો અને ફરી મર્યો. અનેક રીતે મેં હજારો વિવિધ યોનિઓ અને જન્મો જોયા છે.

Verse 75

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

હવે હું નવજાત છું અને ફરી સંસ્કારોના વશમાં આવ્યો છું. તેથી હું પરમ શ્રેયનું અનુસરણ કરીશ, જેથી ફરી ગર્ભપ્રવેશ ન થાય.

Verse 76

अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्

હું હરિનું તે મોક્ષદાયક જ્ઞાન અધ્યયન કરીશ, જે સંસારથી નિવૃત્ત કરે છે. એમ વિચારી તે મોક્ષના ઉપાયનું મનન કરતો તન્મય રહી જાય છે.

Verse 77

गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

ગર્ભના દુઃખ કરતાં પણ કરોડગણું વધારે દુઃખ જન્મતાં જ થાય છે. અને ગર્ભવાસમાં જે સ્મૃતિ હતી, તે જન્મ પછી નાશ પામે છે.

Verse 78

स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः

બાહ્ય વાયુનો સ્પર્શ માત્ર થતાં જ મોહ ઊપજે છે. અને મોહગ્રસ્તની સ્મૃતિભ્રંશતા ઝડપથી ફરી થાય છે.

Verse 79

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि

પછી સ્મૃતિભ્રંશથી અને પૂર્વકર્મના વશથી, એ જ જન્મમાં જીવને વિષયાસક્તિ ઝડપથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 80

रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्

આ લોક રાગથી રંજિત અને મોહગ્રસ્ત થઈ અકર્તવ્યમાં પ્રવર્તે છે. ત્યાં તે ન આત્માને જાણે છે, ન પરમને, ન દૈવતને.

Verse 81

न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे

તે પરમ શ્રેયનું વચન સાંભળતો નથી; આંખો હોવા છતાં જોતો નથી. સમ માર્ગે અન્ય સાથે ચાલતાં પણ તે જાણે દરેક પગલે ઠોકર ખાય છે।

Verse 82

सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः

સાચી બુદ્ધિ હોવા છતાં તે સમજતો નથી; બુદ્ધિમાનો સમજાવે તોય. તેથી રાગ-મોહના વશમાં રહી તે સંસારમાં ક્લેશ ભોગવે છે।

Verse 83

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

ગર્ભસ્મૃતિના અભાવથી મહર્ષિઓએ શાસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું—તે દુઃખનું વર્ણન કરવા અને સ્વર્ગ તથા મોક્ષ સુધી પહોંચાડનાર સાધન સ્થાપવા।

Verse 84

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्

જેઓ પાસે સત્ય શાસ્ત્રજ્ઞાન છે—જે સર્વ ધર્મકર્મોના હેતુને સિદ્ધ કરે છે—તેઓ પણ પોતાનું શ્રેય ન કરે, એ અહીં પરમ અદ્ભુત છે।

Verse 85

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन

ઇન્દ્રિયવૃત્તિઓ અવ્યક્ત હોવાથી બાળપણમાં મહાદુઃખ થાય છે; ઇચ્છા હોવા છતાં તે ન બોલી શકે, ન કંઈ કરી શકે।

Verse 86

दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि

દાંત ઊગતાં મહાદુઃખ થાય છે, તેમજ માથાની વ્યાધિથી પણ પીડા થાય છે. વિવિધ બાળરોગોથી કષ્ટ થાય છે, અને બાલગ્રહોથી પણ સંતાપ થાય છે.

Verse 87

तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्

તરસ અને ભૂખથી વ્યાકુળ બાળક ક્યારેક ઊભો રહીને રડતો ચીસ પાડે છે. અને મોહવશ તે વિષ્ટા ખાવું તથા મૂત્ર પીવું વગેરે પણ કરી બેસે છે.

Verse 88

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्

કૌમાર્યમાં કાન વેધવાથી, માતા-પિતાના દંડથી, અને અક્ષર અધ્યયન વગેરે કારણે દુઃખ થાય છે; ગુરુના શાસનથી પણ કષ્ટ થાય છે.

Verse 89

प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने

યૌવનમાં ઇન્દ્રિયો ઉન્મત્ત રીતે વર્તે છે અને કામ-રાગની પીડા સતાવે છે. જે સદા રાગથી ઉદ્વેગિત રહે છે, તેને યૌવનમાં સુખ ક્યાંથી મળે?

Verse 90

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्

મોહથી રંગાયેલા મનવાળાને ઈર્ષ્યાથી અતિ મહાદુઃખ થાય છે. મત્ત અને ક્રોધિત માટે રાગ માત્ર દોષ જ બને છે.

Verse 91

न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

કામાગ્નિથી દગ્ધ મનુષ્યને રાત્રે નિદ્રા મળતી નથી. અને દિવસે પણ ધન ઉપાર્જનની ચિંતા વડે વ્યાકુલ ચિત્તને સુખ ક્યાંથી મળે?

Verse 92

नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्

સ્ત્રીઓનો અનુભવ કર્યા પછી, તેમને સર્વદોષોના આશ્રયરૂપ જાણીને, મૈથુનજન્ય સુખને વિષ્ઠા-મૂત્ર વિસર્જનથી મળતા ક્ષણિક આરામ સમાન સ્મરવામાં આવ્યું છે।

Verse 93

सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

સન્માન પછી અપમાન આવે છે; પ્રિયજનનો સંગમ વિયોગથી તૂટે છે. યૌવનને જરા ગ્રસી લે છે—તો નિરુપદ્રવ સુખ ક્યાં?

Verse 94

वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः

વળીઓ અને સફેદ વાળથી ચિહ્નિત દેહ શિથિલ થઈ જાય છે; સર્વ ક્રિયાઓમાં અશક્ત બની મનુષ્ય જરાથી સંપૂર્ણ જર્જરિત થાય છે।

Verse 95

स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्

સ્ત્રી અને પુરુષનું જે યૌવન-રૂપ પહેલાં પરસ્પર આધારિત હતું, તે જ જ્યારે જરાથી ગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે બંનેને જ પ્રિય રહેતું નથી।

Verse 96

जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

જેરાથી પરાભૂત પુરુષ પોતાની અશક્તતાને કારણે પત્ની, પુત્ર વગેરે બંધુઓ તથા દુર્વર્તન સેવકો દ્વારા પણ તિરસ્કૃત અને પીડિત થાય છે.

Verse 97

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

કારણ કે જે પુરુષ જરા કે રોગથી પીડિત નથી, તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ સુધી સાધવામાં સમર્થ છે; તેથી યુવાનીમાં ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 98

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

વાત, પિત્ત, કફ વગેરેનું વૈષમ્ય ‘વ્યાધિ’ કહેવાય છે; અને આ દેહને વાતાદિ તત્ત્વોની માત્ર સમૂહરૂપે વર્ણવવામાં આવ્યો છે.

Verse 99

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः

અતએવ પોતાના આ શરીરને વ્યાધિમય જાણવું જોઈએ; અનેક પ્રકારના રોગોથી દેહમાં અસંખ્ય દુઃખો ઉપજે છે.

Verse 100

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्

તે (અંતરંગ ક્લેશો) પોતે પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતાં નથી—હું વધુ શું કહું? આ જ દેહમાં ‘એકસો એક’ મૃત્યુ, એટલે અસંખ્ય મૃત્યુકારણો, સ્થિત છે.

Verse 101

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

તેમામાં એક તો કાળસંયુક્ત, અનિવાર્ય કહેવાયો છે; બાકીના ‘આગંતુક’ તરીકે સ્મરાય છે. અહીં જે આગંતુક કહ્યા છે, તે ઔષધોથી શમન પામે છે.

Verse 102

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा

જપ, હોમ અને દાનથી પણ કાળમૃત્યુ શમતી નથી. અનેક પ્રકારની વ્યાધિઓ, શસ્ત્રઘાત, તેમજ સર્પાદિ પ્રાણીઓ પણ (મૃત્યુના) કારણ બને છે.

Verse 103

विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्

વિષ અને અભિચાર—આ દેહધારીઓ માટે મૃત્યુના દ્વાર છે. સ્વયં ધન્વંતરી પણ સર્પદંશ, રોગ વગેરે દ્વારા પીડિત થયા હતા.

Verse 104

स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः

જ્યારે દેહધારીનો નિયત કાળ આવી પહોંચે, ત્યારે તેને સ્વસ્થ કરવું શક્ય નથી—ન ઔષધ, ન તપ, ન મંત્ર, ન મિત્ર, ન બંધુજન.

Verse 105

शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः

કાળના દબાણથી પીડિત મનુષ્યનું રક્ષણ માત્ર તે મહાત્માઓ કરી શકે છે, જે રસાયન-સાધના, તપ અને અખંડ જપથી યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા પરમ ધીર છે.

Verse 106

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्

કાળરૂપ મૃત્યુને ન તો પ્રાજ્ઞો, ન તો સર્વ સાધનોથી સજ્જ લોકો પણ ટાળી શકે. મૃત્યુ સમાન દુઃખ નથી, અને મૃત્યુ સમાન ભય પણ નથી.

Verse 107

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

સર્વ દેહધારી જીવો માટે મૃત્યુ સમાન ત્રાસ નથી—ભલે સદ્ભાર્યા, પુત્ર, મિત્ર અને રાજ્ય-ઐશ્વર્યનાં સુખો હોય તોય.

Verse 108

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः

સ્નેહના પાશોથી બંધાયેલા સર્વને મૃત્યુ કાપી નાખે છે. હે માતા! હજારોની વચ્ચે રહીને પણ તું આ કેમ નથી જોતી?

Verse 109

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः

કેટલાક લોકો સો વર્ષ—અથવા તેથી વધુ—જીવે છે, અથવા ન પણ જીવે. કેટલાક એંસીમાં અવસાન પામે છે, અને કેટલાક પુરુષો સિત્તેરમાં જ પડી જાય છે.

Verse 110

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः

પરમ આયુષ્ય સાઠ વર્ષ કહેવાય છે; છતાં તે પણ નિશ્ચિત નથી. દેહધારીનું આયુષ્ય પૂર્વકર્મ મુજબ જેટલું નિર્ધારિત હોય તેટલું જ ટકે છે.

Verse 111

तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा

તે આયુષ્યનો અડધો ભાગ તો રાત્રિ જ—મૃત્યુરૂપે—હરી લે છે. બાકીનો પણ બાળપણમાં બાળભાવના મોહથી અને વૃદ્ધાવસ્થામાં જરાના ક્ષયથી નષ્ટ થાય છે.

Verse 112

वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा

વીસ વર્ષ ધર્મ, કામ અને અર્થથી રહિત જ પસાર થઈ જાય છે. પછી મનુષ્ય અનેક રીતે અચાનક આવતી પરિસ્થિતિઓ—રોગો અને શોકો—થી વધુ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 113

ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्

ત્યાં પણ થોડો અંશ હરી લેવાય છે; જે બાકી રહે તે જ ખરેખર ‘જીવન’ છે. અને જીવનના અંતે અતિ ઘોર મૃત્યુનો સામનો કરવો પડે છે.

Verse 114

जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया

કર્મવશ મરેલો જીવ ફરી કરોડો યોનિઓમાં જન્મ લે છે. મનુષ્યો માટે ‘મૃત્યુ’ નામનો વિયોગ માત્ર દેહભેદથી થતો દેહપરિવર્તન છે, જે કર્મોની ગણતરી અને બળ મુજબ બને છે.

Verse 115

मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु

આને જ ‘મરણ’ કહેવાયું છે; પરમાર્થથી આ નાશ નથી. મહાતમમાં પ્રવેશેલા જીવની તે સ્થિતિ—જ્યારે મર્મસ્થાનો કાપાતા અને તૂટતા હોય.

Verse 116

यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः

જીવ માટે મરણરૂપ જે દુઃખ છે, આ લોકમાં તેની ક્યાંય ઉપમા નથી. તે ઘોર પીડામાં અતિદુઃખિત થઈ ‘હાય પિતા! હાય માતા! હાય પ્રિય!’ એમ કહી રડે છે.

Verse 117

मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

જેમ સાપ દેડકાને ગળી જાય છે, તેમ મૃત્યુ મનુષ્યને ગળી જાય છે. કેટલાક બંધુઓ તેને ત્યજી દે છે, પરંતુ પ્રિયજનો તેની આસપાસ ઘેરાઈ રહે છે.

Verse 118

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः

તે લાંબો અને ગરમ શ્વાસ છોડે છે, મોં સૂકાઈ જાય છે, અને ખાટલાના ચારેય ખૂણાઓ તરફ વારંવાર પલટા ખાતો રહે છે.

Verse 119

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

મૂઢ બની તે હાથ-પગ બધે ફેંકે છે. ખાટલા પરથી જમીન ઇચ્છે છે; જમીન પરથી ફરી ખાટલો ઇચ્છે છે—અને ફરી ધરતી જ ઇચ્છે છે.

Verse 120

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः

તે નિર્વસ્ત્ર થઈ જાય છે, લાજ છૂટી જાય છે, વિષ્ઠાથી લિપ્ત રહે છે; અને ગળું, હોઠ તથા તાલુ સૂકાઈ જતાં પાણી માટે યાચના કરે છે.

Verse 121

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः

પોતાના ધનની ચિંતા કરતાં—“હું મરી જાઉં પછી આ કોના થશે?”—એવું વિચારી, જાણે છુપાયેલા ખજાના ખોદતો હોય તેમ, કાળના પાશથી ખેંચાઈ જાય છે।

Verse 122

म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

લોકો જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે ગળામાં ઘુરઘુર અવાજ કરતાં તે મરી જાય છે; પરંતુ જીવ તો તૃણ પરની જળૂક જેવી, ક્રમે દેહથી દેહમાં પ્રવેશે છે।

Verse 123

संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः

આગલા અંશને (આગલા દેહને) પ્રાપ્ત કરીને તે પૂર્વ દેહ ત્યજે છે; પરંતુ વિવેકી માટે યાચના-પ્રાર્થનાનું દુઃખ મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે છે।

Verse 124

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः

મરણનું દુઃખ ક્ષણિક છે, પરંતુ યાચનાથી ઉત્પન્ન દુઃખ અનંત છે. આ વાત મને હવે સ્પષ્ટ થઈ—કારણ કે મારા ગુરુ પણ મૃત્યુ પામ્યા છે।

Verse 125

न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्

અતએવ વારંવાર બીજાને યાચના ન કરવી; તૃષ્ણા મનુષ્યને લઘુ અને હીન બનાવે છે. શરૂઆતમાં દુઃખ, મધ્યમાં પણ દુઃખ, અને અંતે તો અત્યંત દારુણ દુઃખ થાય છે।

Verse 126

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

સ્વભાવથી જ સર્વ પ્રાણીઓ માટે દુઃખોની પરંપરા ચાલે છે. અને સર્વ રોગોમાં ક્ષુધાને સર્વોત્તમ ‘વ્યાધિ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 127

स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी

એ ક્ષુધા પણ અન્ન, ઔષધ કે લેપથી માત્ર ક્ષણમાત્ર શમે છે. ક્ષુધા-વ્યાધિની વેદના તીવ્ર છે અને સર્વ બળને નિઃશેષ કાપી નાખે છે.

Verse 128

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे

તે (ક્ષુધા)થી અભિભૂત મનુષ્ય અન્ય વ્યાધિઓથી જેમ મરે તેમ જ મરે છે. મારા ઘરમાં તો રાજપણાનો માત્ર અભિમાન જ છે, બીજું કશું નથી.

Verse 129

सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्

મારા સર્વ આભૂષણો ભારરૂપ છે; મારા સર્વ લેપન-શૃંગાર નિરર્થક છે. મારી બધી બડબડ અને ગીત વ્યર્થ પ્રલાપ—સદા ઉન્મત્તની ચેષ્ટા સમાન.

Verse 130

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया

આ રીતે વિચારીએ તો રાજ્યભોગોમાં સુખ ક્યાંથી મળે? કારણ કે રાજાઓના ચિત્ત પરસ્પર વિજયની ઇચ્છાથી સદા વ્યગ્ર રહે છે.

Verse 131

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्

પ્રાયઃ નહુષ વગેરે મહાનૃપો શ્રી-સમૃદ્ધિના તેજથી લિપ્ત થઈ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરીને પણ પતિત થયા; માત્ર લક્ષ્મીથી કોણ ખરેખર સુખ પામે?

Verse 132

उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते

દેવોમાં ઉપર ઉપર, એકબીજાને અતિક્રમી સ્થિતિ છે; મનુષ્યો સ્વર્ગમાં પુણ્યફળ ભોગવે છે, પરંતુ તે ભોગ પુણ્યના મૂળને કાપીને જ થાય છે.

Verse 133

न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ

અને ત્યાં બીજું કોઈ કર્મ કરવામાં આવતું નથી—આ જ તે સ્થિતિનો અતિ ભયંકર દોષ છે; જેમ મૂળ કાપેલો વૃક્ષ નિર્વશ થઈ ધરતી પર પડી જાય છે.

Verse 134

पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः

પુણ્યના મૂળનો ક્ષય થતાં તેમ જ દિવૌકસો પતિત થાય છે; તેથી વિચાર કરતાં સ્વર્ગમાં પણ દેવોને શાશ્વત સુખ નથી.

Verse 135

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्

તેમ જ નરકવાસીઓનું દુઃખ તો પ્રસિદ્ધ જ છે—એનું શું વર્ણન કરવું? સ્થાવર જીવોમાં પણ દુઃખ છે: દાવાગ્નિ, હિમશીત અને શોષક દુષ્કાળ.

Verse 136

कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना

ત્યાં કુહાડીઓથી તીવ્ર કાપ, છાલનું ઉતારવું, અને પ્રચંડ પવનથી પાંદડા-ડાળીઓ-ફળોનું પતન થાય છે।

Verse 137

अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्

વન્ય હાથીઓ અને અન્ય દેહધારી જીવોથી સતત કચડાવું-ચપેટમાં આવવું થાય છે। સર્પોને પણ તરસ-ભૂખનો ક્લેશ અને ઉગ્ર ક્રોધ જ ભયંકર દુઃખ બને છે।

Verse 138

दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः

લોકમાં દુષ્ટોનો ઘાત થાય છે અને કેટલાંકને પાશથી બાંધવામાં આવે છે। હે માતા, એ રીતે સરિસૃપો પણ વારંવાર દુઃખ ભોગવે છે।

Verse 139

अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्

કીટ વગેરેનું જન્મ-મરણ અચાનક એ રીતે થઈ જાય છે। મૃગો અને પક્ષીઓ માટે વરસાદ, ઠંડી અને તપતી ગરમીથી થતું દુઃખ અત્યંત કઠોર છે।

Verse 140

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

ભૂખ-તરસના મહાક્લેશથી મૃગો સદા ભયભીત રહે છે। હવે પશુઓ અને હાથીઓના સમુદાયોને લાગતા દુઃખો પણ સાંભળો।

Verse 141

क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्

ભૂખ, તરસ, ઠંડી વગેરે દ્વારા દમન; વધ, બંધન અને પ્રહાર; નાસા-છિદ્રણ, સતત ભય, તથા પ્રતિોદ અને અંકુશથી તાડના થાય છે।

Verse 142

वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्

વેણુ, કુંત વગેરેના નിഗડથી બંધાવું; મુદગર અને અંકુશથી માર; ભારે ભાર વહનનો સંક્લેશ, તથા શિક્ષા, યુદ્ધ વગેરે દ્વારા પીડા થાય છે।

Verse 143

आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता

પોતાના જ જૂથથી વિયોગ, અને વનમાં નેત્ર વગેરે અંગોનો નાશ; દુર્ભિક્ષ, દુર્ભાગ્ય, મૂર્ખતા અને દરિદ્રતા પણ થાય છે।

Verse 144

अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः

અહીં પદ-પ્રતિષ્ઠાનો ઉછાળો-પછાડો, મરણ અને રાજ્યોનો વિભ્રમ થાય છે। પરસ્પર દમનથી દુઃખ, અને ફરી પરસ્પર શ્રેષ્ઠતાની સ્પર્ધાથી પણ ક્લેશ થાય છે।

Verse 145

अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्

સંસારના પ્રભાવ અનિત્ય છે, અને દરેક ઉન્નતિનો અંત પતનમાં થાય છે। તેથી આવા દુઃખો વગેરે દ્વારા ચરાચર સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે।

Verse 146

निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा

અતએવ નરકાદિ અવસ્થાથી માંડી માનવજીવન સુધી સર્વનું જ્ઞાની પુરુષે ત્યાગ કરવો. નહિતર એક ખભેથી બીજા ખભે ભાર ખસેડીને તેને જ વિશ્રામ માને છે.

Verse 147

तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्

તદ્વત્ આ લોકમાં સર્વ કંઈ દુઃખ જ છે, અને દુઃખનું શમન પણ દુઃખથી જ થાય છે. આ રીતે આ સમગ્ર જગત પરસ્પર અતિશયતા—એકબીજાને વટાવવાની સ્પર્ધા—પર ઊભું છે.

Verse 148

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः

જગત દુઃખોથી વ્યાકુળ છે એમ જાણી મનુષ્યે પરમ નિર્વેદ પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ. નિર્વેદથી વૈરાગ્ય થાય છે અને વૈરાગ્યથી મુક્તિદાયક જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે.

Verse 149

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्

જ્ઞાન દ્વારા તે પરમ વિષ્ણુને જાણી મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે. ‘હે જનની, આવા લોકમાં હું ક્યાંય પણ રમણ ન કરું.’

Verse 150

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः

જેમ રાજહંસ શુદ્ધ છે અને કાગડાઓમાં રહેલી અશુદ્ધતા દર્શાવે છે, તેમ સાંભળો, હે માતા—જ્યાં હું ઉપદ્રવ વિના વસું, એ સ્થાનમાં જ મને આનંદ થશે.

Verse 151

अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्

આ અવిద્યાનું અતિ ભયંકર વાહન છે; અનેક કર્મો તેની વિસ્તરતી શાખાઓ છે. સંકલ્પો તેના દંશક ડાંસ અને મકર સમાન છે, અને શોક-હર્ષ જ તેની શીત અને તાપ છે.

Verse 152

मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्

આમાં મોહનું અંધકાર-તિમિર છવાયેલું છે અને લોભ સર્પસદૃશ વ્યાલ-સરીસૃપ છે. તેનો માર્ગ અનિવાર્ય રીતે વિષયો તરફ જ દોડે છે; કામ-ક્રોધના ઉગ્ર વેગથી જ તે છૂટીને આગળ ધકેલે છે.

Verse 153

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः

તે મહાદુર્ગને પાર કરીને હું આ વિશાળ વનમાં પ્રવેશ્યો છું. જે તેનો તત્ત્વ જાણે છે, તેઓ ત્યાં પ્રવેશ્યા પછી ન શોક કરે છે, ન કલુષિત થાય છે.

Verse 154

न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन

કેટલાક તો જરાય ભય પામતા નથી; અને આ (વન/સ્થાન)થી ભય પામે એવો કોઈ નથી.

Verse 155

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

તે વનમાં સાત મહાવૃક્ષો, સાત નદીઓ અને સાત પ્રકારનાં ફળો છે. સાત આશ્રમો, સાત સમાધિઓ અને સાત દીક્ષાઓ—આ જ આ પવિત્ર અરણ્યનું સ્વરૂપ છે.

Verse 156

पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च

ત્યાં દિવ્ય પુષ્પો અને ફળો પંચવર્ણ છે; કેટલાક ચતુર્વર્ણ, અને કેટલાક ત્રિ, દ્વિ અથવા એકવર્ણ પણ છે।

Verse 157

सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

ત્યાં વૃક્ષો સતત સૃજન કરતાં, શાખાઓ વિસ્તારી, તે વનને વ્યાપી સ્થિર ઊભાં રહે છે।

Verse 158

सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे

ત્યાં સત્યસ્વરૂપા સાત સ્ત્રીઓ વસે છે; ઊર્ધ્વમુખ થઈ તેઓ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે। તેઓ પ્રજાઓમાંથી રસને ઉપર તરફ આકર્ષે છે; તેમનું તત્ત્વ યથાર્થ રીતે કોણ વર્ણવી શકે?

Verse 159

सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा

અહીં પણ સાત પર્વતો છે, જેમના દ્વારા ત્રિભુવન ધારિત છે। તેમજ સાત નદીઓ અને સરિતાઓ છે, જે સદા બ્રહ્મના પાવન જળને વહન કરે છે।

Verse 160

तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः

તેજ, અભયદાન, અદ્રોહ અને કુશળતા; અચંચળતા, અક્રોધ, અને સાતમું—પ્રિય તથા મધુર વાણી।

Verse 161

इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः

આ રીતે વિદ્યાવનમાં સ્થિત આ ‘પર્વતો’ જાણવાં યોગ્ય છે—દૃઢ નિશ્ચય, ભાસા (પ્રકાશ), સમતા, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ અને સદ્ગુણ।

Verse 162

निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी

અહીં નિર્મમત્વ અને તપ પણ છે; સંતોષ સાતમો હ્રદ છે. ભગવાનના ગુણવિજ્ઞાનથી ભક્તિ ઉપજે—એ જ પ્રથમ નદી છે।

Verse 163

पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा

પુષ્પાદિથી થતી પૂજા બીજી; પ્રદક્ષિણા ત્રીજી. સ્તુતિરૂપ પવિત્ર વાણી ચોથી; ઈશ્વરને સર્વ અર્પણ કરવું પાંચમી।

Verse 164

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

છઠ્ઠી બ્રહ્મૈકતા તરીકે કહેવાઈ છે; સાતમી સિદ્ધિ જ છે. અહીં સાત નદીઓ વર્ણવાઈ છે—પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા દ્વારા।

Verse 165

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च

બ્રહ્મા, ધર્મ, યમ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને વરુણ—એમનાં નામ પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે।

Verse 166

धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे

ધનદ (કુબેર) પણ ધ્રુવ આદિ સાત સમૂહોની આરાધના કરે છે. ત્યાં વૈકુંઠની નજીક ઊંચા પવિત્ર પ્રાંગણમાં નદીઓનો સંગમ છે.

Verse 167

आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे

આત્મામાં તૃપ્ત, શાંત અને સંયમી બની તેઓ પરાત્પર પરમ પદે જાય છે. કેટલાક જાણે વૃક્ષ, કેટલાક સ્ત્રીઓ, અને કેટલાક અન્ય તત્ત્વવિદ છે.

Verse 168

सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च

જ્ઞાન અને વિવેકમાં શ્રેષ્ઠ કેટલાક કહે છે—અહીં ખરેખર સાત જ નદીઓ છે. અહીં વ્રત અચળ રહે તેવી ઇચ્છાથી હું બ્રહ્મચર્ય પણ આચરું છું.

Verse 169

ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम

ત્યાં સમિધા બ્રહ્મ જ છે; અગ્નિ બ્રહ્મ છે; અને સંસ્તર (આસન/કુશ) પણ બ્રહ્મ છે. જળ બ્રહ્મ, ગુરુ બ્રહ્મ—આ જ મારું બ્રહ્મચર્ય છે.

Verse 170

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्

બુદ્ધિમાન લોકો આવા જ સૂક્ષ્મ બ્રહ્મચર્યને જાણે છે. અને હે માતા, મારા ગુરુ વિશે પણ સાંભળો—એ જ મને વિદ્યાપ્રદ બન્યા.

Verse 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

એક જ શાસ્તા (નિયંતા) છે; બીજો શાસ્તા નથી. તે હૃદયમાં સ્થિત રહી પુરુષને શાસે છે. તેની આજ્ઞાથી, પ્રણવથી પ્રેરિત જળ જેમ વહે છે તેમ, હું જેમ નિયુક્ત છું તેમ જ આચરણ કરું છું.

Verse 172

एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव

એક જ ગુરુ છે; તેમ જ બીજો નથી. હૃદયમાં સ્થિત એવા પરમગુરુ વિષે હું મનુષ્યોને કહું છું. અને તે ગુરુ મુકુન્દનું અપમાન કરવાથી સર્વ દાનવો સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત થયા.

Verse 173

एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति

એક જ સચ્ચો બન્ધુ છે; તેના પરે બીજો નથી. હૃદયમાં સ્થિત એવા તેને જ હું પ્રગટ કરું છું. તેના ઉપદેશથી, સચ્ચા બન્ધુને ધારણ કરનારા બન્ધુ—સપ્તઋષિ—દિવ્ય લોકમાં સાત રૂપે તેજસ્વી થાય છે.

Verse 174

ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्

બ્રહ્મચર્યનું યથાવત્ સેવન કરીને, હવે મારું ગાર્હસ્થ્ય કેવું છે તે સાંભળો. મારી પત્ની પ્રકૃતિ-રૂપા છે; છતાં મારું ચિત્ત ક્યારેય તેમાં આસક્ત થતું નથી.

Verse 175

मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्

હે માતઃ, તે સદા મારે ચિત્ત રાખે છે અને મારા સર્વ કાર્ય-પ્રયોજન સિદ્ધ કરે છે. (તથાપિ) ઘ્રાણ, જિહ્વા, ચક્ષુ, ત્વચા અને પાંચમું શ્રોત્ર—આ ઇન્દ્રિય-કરણો જ કાર્ય કરે છે.

Verse 176

मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्

મન અને બુદ્ધિ સહિત આ સાત મારા પ્રજ્વલિત પાવક છે. ગંધ, રસ, રૂપ, શબ્દ અને સ્પર્શ—એ તેમના વિષયો છે.

Verse 177

मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्

આ મનન કરીને સમજી લેવું—આ સાત મારી સમિધાઓ છે. નારાયણ-ધ્યાનથી જે હુત અર્પાય છે, તે સ્વયં નારાયણ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 178

एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः

આવા યજ્ઞથી હું તે ઈશ્વરની ઉપાસના કરું છું. જે નિષ્કામ છે તેના સર્વ કામ્ય સિદ્ધ થાય છે; અને જે અદ્વેષી છે તેના સર્વ દોષ નાશ પામે છે.

Verse 179

न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्

મારા સ્વભાવમાં કોઈ લેપ લાગતો નથી—કમળપત્ર પર જળબિંદુ જેવો. હું નિત્યમાં સ્થિત છું; બહુવિધ ભાવોને માત્ર વિકૃતિરૂપે જોવાને કારણે અનિત્ય મને સાચે ઉદ્ભવતું નથી.

Verse 180

न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

કર્મોમાં વર્તતા હોવા છતાં ભોગોનું જાળ તેને ચોંટતું નથી—જેમ આકાશમાં સૂર્યકિરણોનું જાળ (કશાને) ચોંટતું નથી.

Verse 181

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि

હે માતા, આવા પુત્ર હોવા છતાં તું દુઃખી ન થા. સૈકડો યજ્ઞોથી પણ ન મળતું તે પરમ પદ હું તને પણ પહોંચાડિશ.

Verse 182

इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्

પુત્રનાં વચનો સાંભળી માતા આશ્ચર્યચકિત થઈ. તે મનમાં વિચારવા લાગી—“જો મારો પુત્ર ખરેખર દૃઢ જ્ઞાનમાં સ્થિર હોય…”

Verse 183

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः

“તે લોકોમાં ખ્યાતિ પામશે; પછી મારું યશ પણ પરમ થશે”—એવી અનેક વાતો વિચારતી હતી ત્યારે રાત્રે ભગવાન હરિ પ્રગટ થયા.

Verse 184

प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः

તેના વચનોથી પ્રસન્ન અને આશ્ચર્યચકિત થઈ ભગવાન પ્રગટ થયા. તેઓ સ્વયં મૂર્તિમાંથી બહાર નીકળ્યા—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને.

Verse 185

जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः

તેઓ પોતાની કાંતિથી સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરતા—કોટેક સૂર્ય સમાન તેજવાળા—પછી ધરતી પર ઉતર્યા; રોમાંચિત, અશ્રુભર્યા અને ગદગદ વાણી સાથે.

Verse 186

मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे

ત્યારે બુદ્ધિમાન ઐતરેયે મસ્તક પર અંજલિ બાંધી (હાથ જોડીને) પ્રભુની સ્તુતિ આરંભી।

Verse 187

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च

હે ભગવન વાસુદેવ! તમને નમસ્કાર—અમે તમારું ધ્યાન કરીએ છીએ. પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને નમસ્કાર, તેમજ સંકર્ષણને પણ નમસ્કાર।

Verse 188

नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

શુદ્ધ વિજ્ઞાનમાત્ર, પરમાનંદમૂર્તિને નમસ્કાર. આત્મારામ, શાંત અને દ્વૈતદૃષ્ટિથી નિવૃત્ત પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 189

आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये

આત્માનંદમાં સ્થિત અને (વિષય-વિકારની) તરંગો સંપૂર્ણ શાંત થયેલાને નમસ્કાર. મહાન હૃષીકેશને નમસ્કાર; હે અનંતશક્તિ, તમને નમસ્કાર।

Verse 190

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

જ્યારે વાણી નિવૃત્ત થાય, ત્યારે અંતર્મુખ મન સાથે તે એક જ પ્રાપ્ત થાય છે—નામ-રૂપથી પરે શુદ્ધ ચૈતન્યમાત્ર. સત્તા-અસત્તાથી પર એવો અવ્યય પરમેશ્વર અમારું રક્ષણ કરે।

Verse 191

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

જેનામાં આ સર્વ જગત સ્થિત છે, જેણેથી તે ઉત્પન્ન થાય છે, જેના બળે ટકે છે અને જેમાં અંતે લય પામે છે તથા ફરી જેણેથી જન્મે છે—મૃણ્મય પદાર્થો જેમ માટી જ હોય—તે બ્રહ્મસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર।

Verse 192

यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्

જેનને મન, બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણ સ્પર્શી શકતા નથી, સાચે જાણી પણ શકતા નથી; જે આકાશની જેમ અંદર-બહાર સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે—તેને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 193

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

દેહ, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, મન અને બુદ્ધિ—આ બધાં તેના અંશ સાથે બંધાયેલા હોવાથી જ કર્મોમાં પ્રવર્તે છે. તેના વિના એ કંઈ નથી—જેમ લાલચટ્ટ ન બનેલું લોખંડ દહન કરતું નથી; તેની દૃષ્ટિ-શક્તિથી જ એ પોતાના સ્થાનોમાં કાર્ય કરે છે।

Verse 194

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्

ચાર રીતે, ત્રણ રીતે, બે રીતે અને એકાગ્ર ભાવથી હું તેને પ્રણામ કરું છું—તે પરમેશ્વર, સનાતન શાસ્તા, પૂર્વ અને ઉત્તર યુગોમાં પણ સદા વિદ્યમાન છે।

Verse 195

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे

મોક્ષકામી જન અન્ય સર્વ ગતિઓ ત્યજીને જે દશાત્મક સ્વરૂપનું ભજન કરે છે—તે પરમ સત્ય, નિર્મળ અને અમલ તમે જ છો; અમે તમારી સતત ઉપાસના કરીએ છીએ।

Verse 196

ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते

ૐ નમો ભગવતે—મહાપુરુષાય, મહાનુભાવાય, સર્વ વિભૂતિના પતયે. શ્રેષ્ઠ ભક્તસમૂહના કરકમલરૂપ કમળકળીની કોમળ આરાધનાથી શોભિત યુગલ ચરણારવિંદવાળા પરમ-પરમેષ્ઠિન્, તમને નમસ્કાર.

Verse 197

तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

તમારું મુખ અગ્નિ છે; પૃથ્વી તમારા યુગલ ચરણ છે; આકાશ તમારું શિર છે; ચંદ્ર અને સૂર્ય તમારા નેત્ર છે. સમસ્ત લોક તમારું જઠર છે; ચાર દિશાઓ તમારી ભુજાઓ છે—હે ભગવન્, તમને નમસ્કાર.

Verse 198

जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे

હે દેવ, સર્વકાળે વારંવાર પીસાઈને મેં જેટલા જન્મ ભોગવ્યા છે, એટલા જન્મો પણ નથી; અને આ ભયંકર સંસાર-મહાસમુદ્રમાં મેં જેટલા પ્રાણીઓને ‘પીધા’—અર્થાત્ સહન કરીને ભોગવ્યા—એટલા પણ નથી।

Verse 199

संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश

હિમવાન, મહેન્દ્ર, કૈલાસ, મેરુ વગેરે પર્વતોની શિલાઓ જેટલી સંપત્તિ પણ એવી નથી. હે ઈશ, તમે કૃપા કરીને મને જેમ અનેક દેહો આપ્યા, તેમ જ મને વારંવાર મહાન સંપત્તિ પણ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 200

न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः

હે દેવ, પૃથ્વી પર એવો કોઈ પ્રદેશ નથી જ્યાં હું જન્મીને પછી નષ્ટ ન થયો હોઉં. અને એવો પણ કોઈ સ્થાન નથી જ્યાં રહીને મેં જીવોને ભક્ષ્યા ન હોય—અથવા ભૂતસંઘો દ્વારા હું ભક્ષિત ન થયો હોઉં.