Adhyaya 53
આ અધ્યાયમાં નારદજીના વચન દ્વારા તીર્થમાહાત્મ્ય અને રક્ષાવિધિનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ સર્વાંગી વર્ણન આવે છે. પવિત્ર સ્થળ અદૃશ્ય થઈ જશે એવી ચિંતા સાંભળી નારદ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વર ત્રિદેવોની આરાધના કરીને વર માંગે છે કે સ્થળ લુપ્ત ન થાય અને તેની કીર્તિ સદાય ટકી રહે; ત્રિદેવો પોતાના-પોતાના અંશથી ત્યાં સ્થાયી રક્ષણ આપે છે. પછી રક્ષણ માટે ધર્મ-વ્યવસ્થા જણાવાય છે—વિદ્વાન બ્રાહ્મણો નિશ્ચિત સમયે વેદપાઠ કરે (પૂર્વાહ્ને ઋગ્, મધ્યાહ્ને યજુઃ, તૃતીય યામે સામ) અને ઉપદ્રવ થાય ત્યારે શાળાના મોખરે શાપવાક્ય ઉચ્ચારી શત્રુ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ભસ્મ થઈ જશે એમ જાહેર કરે—આ પૂર્વ વરદાનની રક્ષા-પ્રતિજ્ઞાનું અમલીકરણ ગણાય છે. ત્યારબાદ નારદીય સરોવરનું માહાત્મ્ય: નારદ સરોવર ખોદાવી સર્વ તીર્થોના શ્રેષ્ઠ જળથી તેને ભરે છે. ત્યાં સ્નાન, શ્રાદ્ધ અને દાન—વિશેષ કરીને આશ્વિન માસે રવિવારે—પિતૃઓને દીર્ઘકાળ તૃપ્ત કરે છે; દાનને ‘અક્ષય’ ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે. કદ્રૂના શાપમોચન માટે નાગોની તપશ્ચર્યા અને પછી નાગેશ્વર લિંગપ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન છે; ત્યાં પૂજાથી મહાપુણ્ય અને સર્પભયનું શમન થાય છે. અંતે દ્વારસંબંધિત દેવીઓ—‘અપર-દ્વારકા’ તથા નગરદ્વારની દ્વારવાસિની—ની ઉપાસના: કુંડસ્નાન કરીને ચૈત્ર કૃષ્ણ નવમી અને આશ્વિન નવરાત્રિ જેવી તિથિઓએ પૂજન કરવાથી વિઘ્નનાશ, અભીષ્ટસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ અને સંતાનલાભનું ફળશ્રુતિરૂપે વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि शालामाहात्म्य मुत्तमम् । संस्थापिते पुरा स्थाने प्रोक्तोहं द्विजपुंगवैः
નારદે કહ્યું—હવે હું બીજું એક ઉત્તમ વર્ણન કહું છું—શાલાનું માહાત્મ્ય. પ્રાચીનકાળે પ્રતિષ્ઠિત તે પવિત્ર સ્થાને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ મને આ વિષયે ઉપદેશ આપ્યો હતો।
Verse 2
स्थानस्य रक्षणार्थाय उपायं कुरु सुव्रत । ततो मया प्रतिज्ञातं करिष्ये स्थान रक्षणम्
“આ પવિત્ર સ્થાનના રક્ષણ માટે ઉપાય કર, હે સુવ્રત।” ત્યારે મેં પ્રતિજ્ઞા કરી—“હું આ સ્થાનનું રક્ષણ કરીશ।”
Verse 3
आराधिता मया पश्चाद्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । त्रयस्त्वेकाग्रचित्तेन ततस्तुष्टाः सुरोत्तमाः
પછી મેં એકાગ્રચિત્તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરની આરાધના કરી. ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે ત્રણે પ્રસન્ન થયા।
Verse 4
समागम्याथ मां प्रोचुर्नारद व्रियतां वरः । प्रोक्तं तानार्च्य च मया क्रियतां स्थानरक्षणम्
પછી તેઓ મારી પાસે આવી બોલ્યા—“હે નારદ, વર માગ.” મેં તેમનું પૂજન કરીને કહ્યું—“આ પવિત્ર સ્થાનનું રક્ષણ થાઓ.”
Verse 5
अयमेव वरो मह्यं देयो देवैः सुतोषितैः । स्थानलोपो यथा न स्याद्यथा कीर्तिर्भवेन्मम
સંપૂર્ણ પ્રસન્ન દેવતાઓએ મને આપવાનો વર આ જ છે—આ પવિત્ર સ્થાનનો કદી લોપ કે હ્રાસ ન થાય અને મારી કીર્તિ ચિરંજીવી બને।
Verse 6
एवमस्त्विति देवेशैः प्रतिज्ञातं तदा मुने । स्वांशेन प्रकरिप्याम द्विजानां तव रक्षणम्
ત્યારે દેવેશ્વરોએ, હે મુનિ, પ્રતિજ્ઞા કરી—“તથાસ્તુ. અમારી પોતાની શક્તિના એક અંશથી અમે તારા દ્વિજસમુદાયનું યથોચિત રક્ષણ કરીશું.”
Verse 7
एवमुक्त्वा कला मुक्ता देवैस्त्रिपुरुषैः स्वयम् । अंतर्धानं ततः प्राप्ताः सर्वेऽपि सुरसत्तमाः
આવું કહી તે ત્રિપુરુષ દેવોએ સ્વયં પોતાની કલા (અંશ) મુક્ત કરી; ત્યારબાદ તે સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ અંતર્ધાન થયા।
Verse 8
ततो मया द्विजैः सार्धं शालाग्रे स्थानरक्षणम् । स्थापिताश्च पृथग्देवास्त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः
પછી મેં દ્વિજોની સાથે શાળાના અગ્રભાગે સ્થાનરક્ષણની વ્યવસ્થા સ્થાપી; અને અલગથી ત્રિભુવનના ત્રણ ઈશ્વર દેવોને ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત કર્યા।
Verse 9
पीड्यमाना यदा विप्राः केनापि च भवंति हि । पूर्वाह्ने चापि ऋग्वेदं मध्याह्ने च यजूं ष्यथ
જ્યારે કોઈપણ રીતે વિપ્રો પીડિત થાય છે, ત્યારે તેઓ પૂર્વાહ્ને ઋગ્વેદનો અને મધ્યાહ્ને યજુર્વેદનો પાઠ કરે છે।
Verse 10
यामे तृतीये सामानि तारस्वरमधीत्य च । शापं यस्य प्रदास्यंति शालाग्रे भृशरोषिताः
ત્રીજા પ્રહરે તારસ્વરે સામગાનનું પાઠ કરીને તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થઈ શાળાના અગ્રભાગે અપરાધી પર શાપ ઉચ્ચારે છે।
Verse 11
सप्ताहाद्वर्षमध्याद्वा त्रिवर्षाद्भस्मतां व्रजेत् । प्रतिज्ञाता स्थानरक्षा यदि वो नारदाग्रतः
એક અઠવાડિયામાં, અથવા અર્ધવર્ષમાં, અથવા ત્રણ વર્ષમાં તે ભસ્મ થઈ જશે—જો નારદજીની સમક્ષ તમે તે પવિત્ર સ્થાનની રક્ષા કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હોય।
Verse 12
सत्येन तेन नो वैरी भस्मीभवतु ह क्षणात् । अनेन शाप मंत्रेण भस्मीभवति निश्चितम्
તે સત્યના બળે અમારો શત્રુ આ ક્ષણે જ ભસ્મ થઈ જાય. આ શાપમંત્રથી તે નિશ્ચિતપણે ભસ્મ થાય છે—આ અચલ છે।
Verse 13
शालां त्रिपुरुषां तत्र यः पश्यति दिनेदिने । अर्चयेत्तोषयेच्चासौ स्वर्गलोके महीयते
જે ત્યાં રોજ ત્રિપુરુષ-શાળાનું દર્શન કરે, તેની અર્ચના કરે અને પ્રસન્નતા કરનાર ઉપચાર અર્પે, તે સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।
Verse 14
इति त्रिपुरुषशालामाहात्म्यम् । नारद उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि मदीयसरसो महत्
આ રીતે ત્રિપુરુષ-શાળાનું માહાત્મ્ય પૂર્ણ થયું. નારદજી બોલ્યા—હવે હું બીજું વર્ણન કહું છું: મારા સરોવરનું મહાન માહાત્મ્ય।
Verse 15
माहात्म्यमतुलं पार्थ देवानामपि दुर्लभम् । मया पूर्वं सरः खातं दर्भांकुरशलाकया
હે પાર્થ, આ મહાત્મ્ય અતુલ છે—દેવોને પણ દુર્લભ. પૂર્વે મેં પોતે દર્ભના અંકુરની તીક્ષ્ણ શલાકાથી આ સરોવર ખોદ્યું હતું.
Verse 16
मृत्तिका ताम्रपात्रेण त्यक्ता बाह्ये ततः स्वयम् । सर्वेषामेव तीर्थानामाहृत्योदक मुत्तमम्
પછી ખોદેલી માટી તાંબાના પાત્રથી બહાર ફેંકી દેવાઈ; ત્યારબાદ હું સ્વયં સર્વ તીર્થોમાંથી સમાહૃત ઉત્તમ જળ લઈને આવ્યો.
Verse 17
तत्तत्र सरसि क्षिप्तं तेन संपूरितं सरः । आश्विने मासि संप्राप्ते भानुवारे नरः शुचिः
તે જળ ત્યાં સરોવરમાં ઢાળવામાં આવ્યું અને તેનાથી સરોવર પૂર્ણ ભરાઈ ગયું. આશ્વિન માસ આવે ત્યારે, ભાનુવારે, શુચિ પુરુષ (ત્યાં વિધિ કરવો)…
Verse 18
श्राद्धं यः कुरुते तत्र स्नात्वा दानं विशेषतः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्
જે ત્યાં સ્નાન કરીને, વિશેષરૂપે દાન આપી, શ્રાદ્ધ કરે છે—તેના પિતૃઓ પ્રલય સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 19
नारदीयं सरो ह्येतद्विख्यात जगतीतले । महता पुण्ययोगेन देवैरपि हि लभ्यते
આ નારદીય સરોવર ધરતીતળ પર વિખ્યાત છે; મહાન પુણ્યયોગથી જ તે દેવોને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
यदत्र दीयते दानं हूयते यच्च पावके । सर्वं तदक्षयं विद्याज्जपानशनसाधनात्
અહીં જે દાન આપવામાં આવે છે અને જે કંઈ પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ થાય છે—જપ તથા ઉપવાસ-વ્રતાદિ સાધનના પ્રભાવથી તે સર્વ અક્ષય છે એમ જાણો।
Verse 21
नारदीये सरःश्रेष्ठे स्नात्वा यो नारदेश्व रम् । पूजयेच्छ्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
શ્રેષ્ઠ નારદીય સરોવરમાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક નારદેશ્વરનું પૂજન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 22
अत्र तीर्थे पुरा पार्थ सर्वनागैस्तपः कृतम् । कद्रूशापस्य मोक्षार्थमात्मनो हितका म्यया
હે પાર્થ! આ તીર્થમાં પ્રાચીનકાળે સર્વ નાગોએ પોતાના હિતની કામનાથી તથા કદ્રૂના શાપથી મુક્તિ મેળવવા તપ કર્યું હતું।
Verse 23
ततः सिद्धिं परां प्राप्ता एतर्त्तार्थप्रभावतः । ततो नागेश्वरं लिंगं स्थापयामासुरूर्जितम्
પછી આ પવિત્ર વર્ણનના પ્રભાવથી તેમણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; ત્યારબાદ તેમણે મહાબલવાન નાગેશ્વર લિંગની સ્થાપના કરી।
Verse 24
नारदादुत्तरे भागे सर्वे नागाः प्रहर्षिताः । नारदीये सरःश्रेष्ठे यः स्नात्वा पूजयेद्धरम्
નારદ-સંબંધિત સ્થાનના ઉત્તર ભાગમાં સર્વ નાગો હર્ષિત રહે છે. જે શ્રેષ્ઠ નારદીય સરોવરમાં સ્નાન કરીને હર (શિવ)નું પૂજન કરે છે…
Verse 25
नागेश्वरं महाभक्त्या तस्य पुण्यमनन्तकम् । तेषां सर्पभयं नास्ति नागानां वचनं यथा
જે મહાભક્તિથી નાગેશ્વરનું પૂજન કરે છે, તેનું પુણ્ય અનંત બને છે. એવા ભક્તોને સર્પભય રહેતો નથી—નાગોના વચન મુજબ.
Verse 26
इति नारदीयसरोमाहात्म्यम् । नारद उवाच । अपरद्वारकानाम देवी चात्रास्ति पांडव
આ રીતે નારદીય સરોવરનું માહાત્મ્ય સમાપ્ત થયું. નારદ બોલ્યા—હે પાંડવ, અહીં પણ ‘અપરદ્વારકા’ નામની દેવી વિદ્યમાન છે.
Verse 27
सा च ब्रह्मांडद्वारे वै सदैव विहितालया । चतुर्विंशतिकोटीभिर्देवीभिः परिरक्षिता
એ દેવી ‘બ્રહ્માંડ-દ્વાર’ ખાતે સદૈવ નિર્ધારિત નિવાસમાં બિરાજે છે. ચોવીસ કરોડ દેવીઓ સર્વ તરફથી તેની રક્ષા કરે છે.
Verse 28
ततो दीर्घं तपस्तप्त्वा मयानीतात्र तोषिता । अपरस्मिंस्ततो द्वारे स्था पिता परमेश्वरी
પછી તેણીએ દીર્ઘ તપ કર્યું; મેં તેણીને અહીં લાવી તો તે પ્રસન્ન થઈ. ત્યારબાદ બીજા એક દ્વારે પરમેશ્વરીની સ્થાપના કરવામાં આવી.
Verse 29
पूर्वस्मिन्नगरद्वारे स्थापिता द्वारवासिनी । नवमी चैत्रमासस्य कृष्णपक्षे भवेत्तु या
નગરના પૂર્વ દ્વારે ‘દ્વારવાસિની’ની સ્થાપના કરવામાં આવી. ચૈત્ર માસના કૃષ્ણપક્ષની નવમી તિથિએ તેનું વ્રત થાય છે.
Verse 30
कुण्डे स्नानं नरः कृत्वा तां च देवीं प्रपूजयेत् । बलिबाकुलनैवेद्यैर्गन्धधूपादिपूजनैः
કુંડમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે તે દેવીની ભક્તિપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરવી. બલી, બકુલ-પુષ્પો અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરી ગંધ, ધૂપ વગેરે વડે આરાધના કરવી.
Verse 31
सप्तजन्मकृतं पापं नाशमायाति तत्क्षणात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्ताना प्नोति मानवः
સાત જન્મોમાં કરેલા પાપો તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે. મનુષ્ય જે જે ઇચ્છાઓ પ્રાર્થના કરે છે, તે તે ઇચ્છાઓ જ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 32
वन्ध्या च लभते पुत्रं स्नानमात्रेण तत्र वै । नवम्यां चैत्रमासस्य पुष्पधूपार्घ्यपूजया
ત્યાં તો માત્ર સ્નાનથી પણ વંધ્યા સ્ત્રી પુત્રને પ્રાપ્ત કરે છે. તેમજ ચૈત્ર માસની નવમીના દિવસે પુષ્પ, ધૂપ અને અર્ઘ્ય અર્પી પૂજા કરવાથી પણ (ફળ મળે છે).
Verse 33
विघ्नानि नाशयेद्देवी सर्व सिद्धिं प्रयच्छति । भक्तानां तत्क्षणादेव सत्यमेतन्न संशयः
દેવી વિઘ્નોનો નાશ કરે છે અને સર્વ સિદ્ધિ આપે છે. ભક્તોને તે તત્ક્ષણ જ પ્રાપ્ત થાય છે—આ સત્ય છે, શંકા નથી.
Verse 34
उत्तरद्वारकां चापि पूज्यैवं विधिवन्नरः । एतदेव फलं सोपि प्राप्नुयान्मान वोत्तमः
આ જ રીતે મનુષ્યે વિધિ પ્રમાણે ઉત્તરદ્વારકાની પણ પૂજા કરવી. તે ઉત્તમ પુરુષ પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 35
पूर्वद्वारे तु वै देवी या स्थिता द्वारवासिनी । तस्याः पूजनमात्रेण प्राप्नुयाद्वांछितं फलम्
પૂર્વ દ્વારે દ્વારવાસિની દેવી સ્થિત છે. તેણીના માત્ર પૂજનથી જ ભક્ત ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 36
आश्विने मासि संप्राप्ते नव रात्रे विशेषतः । उपोष्य नवरात्रं च स्नात्वा कुण्डे समाहितः
આશ્વિન માસ આવે ત્યારે, ખાસ કરીને નવરાત્રિમાં, નવરાત્ર વ્રતનું ઉપવાસ કરીને અને કુંડમાં સ્નાન કરીને મનને સમાધાનપૂર્વક એકાગ્ર રાખવું જોઈએ.
Verse 37
पूजयेद्देवतां भक्त्या पुष्पधूपान्नतर्पणैः । अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो लभते धनम्
પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય અને તર્પણથી ભક્તિપૂર્વક દેવતાનું પૂજન કરવું જોઈએ. નિઃસંતાનને સંતાન મળે છે અને નિર્ધનને ધન પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 38
वन्ध्या प्रसूयते पार्थ नात्र कार्या विचारणा
હે પાર્થ! અહીં તો વંધ્યા સ્ત્રી પણ પ્રસવે છે; તેમાં વિચાર કે શંકા કરવાની જરૂર નથી.
Verse 53
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वर खण्डे कौमारिकाखंडे कोटितीर्थादिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના પ્રથમ માહેશ્વરખંડના કૌમારિકાખંડમાં ‘કોટિતીર્થાદિ-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.