Adhyaya 14
આ અધ્યાયમાં અર્જુન કુમારનાથ/કુમારેશ્વરના માહાત્મ્ય તથા સંબંધિત પાત્રોની ઉત્પત્તિ વિશે વિસ્તૃત અને યથાર્થ વર્ણન માંગે છે. નારદ કહે છે કે કુમારેશ્વરના દર્શન, શ્રવણ, ધ્યાન, પૂજા અને વેદોક્ત ઉપાસના મહાપાવન છે; અધ્યાય ધર્મ-આચરણ અને સાધનાનો માર્ગ પણ દર્શાવે છે. પછી કથા વંશાવળી અને સૃષ્ટિક્રમમાં વિસ્તરે છે—દક્ષની પુત્રીઓ, તેમનો ધર્મ, કશ્યપ, સોમ વગેરેને અર્પણ, અને ત્યાંથી દેવ તથા અન્ય વંશોનું પ્રાગટ્ય. દિતિના પુત્રવિયોગ, તેના તપ, ઇન્દ્રના હસ્તક્ષેપથી મરુતોની ઉત્પત્તિ, અને ફરી દિતિની એક દુર્ધર્ષ પુત્ર માટેની પ્રાર્થના આવે છે; કશ્યપના વરદાનથી વજ્ર સમ અવધ્ય દેહ ધરાવતો વજ્રાંગ જન્મે છે. વજ્રાંગનો ઇન્દ્ર સાથે સંઘર્ષ થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મા નીતિ સમજાવે છે—શરણાગત શત્રુને મુક્ત કરવો એ જ વીરધર્મ; રાજ્યલાલસા છોડીને તપમાં પ્રવૃત્ત થા. બ્રહ્મા વરાંગી નામની પત્ની આપે છે; દીર્ઘ તપમાં ઇન્દ્ર તેના વ્રતભંગના પ્રયત્નો કરે છે, છતાં તે ક્ષમા, ધૈર્ય અને અડગતા સાથે ટકી રહે છે—તપ જ પરમ ‘ધન’ ગણાય છે. અંતે વજ્રાંગ વ્યથિત પત્નીને સાંત્વના આપી ગૃહસ્થધર્મ અને તપઆદર્શ બંનેને દૃઢ કરે છે અને કુમારેશ્વર-માહાત્મ્યની આગળની દિશા માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
अर्जुन उवाच । कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने
અર્જુને કહ્યું—હે મહામુને! તમે અન્ય પ્રસંગમાં જે કુમારનાથનું મહાત્મ્ય કહ્યું હતું, તે હું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 2
नारद उवाच । तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः । गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन
નારદે કહ્યું—હે ફાલ્ગુન! વજ્રાંગના પુત્ર તારકનો વધ કરીને પ્રભુ ગુહે આ જ લિંગની સ્થાપના કરી।
Verse 3
दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः । सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः
હે પાર્થ! દર્શન, શ્રવણ, ધ્યાન, પૂજા અને શ્રુતિ-વંદનથી કુમારેશ નિઃસંદેહ સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે।
Verse 4
अर्जुन उवाच । अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद
અર્જુને કહ્યું—આ કથા અતિ આશ્ચર્યમય, રમણીય અને પાપનાશિની છે. હે નારદ! જેમ બન્યું તેમ જ, વિસ્તારે મને કહો।
Verse 5
वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः । कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः
વજ્રાંગ નામનો તે દૈત્ય કોણ હતો? અને તારકમાં કેવો પ્રભાવ હતો? તે કેવી રીતે હણાયો, અને ગુહ (કુમાર) કેવી રીતે જન્મ્યો?
Verse 6
कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम
કુમારેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ લિંગની સ્થાપના કેવી રીતે થઈ? અને આ લિંગની ઉપાસનાનું ફળ શું છે? તે મને વિસ્તારે કહો.
Verse 7
नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्
નારદ બોલ્યા—કુમાર (દેવસેનાપતિ) તથા ઈશ્વરને પ્રણામ કરીને, હે પાર્થ, એકાગ્ર મનથી કુમારનું મહાન ચરિત્ર સાંભળ.
Verse 8
मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन
બ્રહ્માના માનસપુત્ર અને પ્રજાપતિ દક્ષે, હે ફાલ્ગુન, વીરિણીના ગર્ભથી સાઠ કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરી.
Verse 9
ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने
તેણે દસ કન્યાઓ ધર્મને, તેર કશ્યપને, સત્તાવીસ સોમને, અને ચાર અરિષ્ટનેમિને અર્પણ કરી.
Verse 10
भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः । नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु
તે પ્રભુએ ભૂત, અંગિરસ અને કૃશાશ્વને પણ બે-બે (પત્નીઓ) આપી. હવે તે સહપત્નીઓનાં નામો મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 11
यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः । भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती
જેનાં સંતાનપ્રભવથી ત્રણે લોક પરિપૂર્ણ થયા—તે છે ભાનુ, લંબા, કકુદ્ભૂમિ, વિશ્વા, સાધ્યા અને મરુત્વતી.
Verse 12
वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु । भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्
વસુ, સુહૂર્તા અને સંકલ્પા—આ ધર્મની પત્નીઓ છે; હવે તેમના પુત્રો વિષે સાંભળો. ભાનુથી દેવઋષભ નામનો પુત્ર થયો.
Verse 13
विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः । ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः
લંબાથી વિદ્યોત જન્મ્યો; ત્યાર પછી સ્તનયિત્નવ (મેઘગર્જન દેવો) ઉત્પન્ન થયા. કકુદ અને શકટ પણ પુત્ર થયા, અને તેની પાસેથી કીકટ નામનો પુત્ર જન્મ્યો.
Verse 14
भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् । विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते
ભૂમાંથી દુર્ગ અને સ્વર્ગ ઉત્પન્ન થયા, અને ત્યારથી નંદ પણ થયો. તેમજ વિશ્વાથી વિશ્વેદેવો જન્મ્યા—તેમને નિઃસંતાન કહેવાય છે.
Verse 15
साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः । मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः
સાધ્યાથી બાર સાધ્યો ઉત્પન્ન થયા; અને તેનો પુત્ર અર્થસિદ્ધિ થયો. મરુત્વતીથી મરુત્વાન અને સુજયંત જન્મ્યા.
Verse 16
नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः । वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः
તત્ત્વ જાણનારા લોકો તે બંનેને નર અને નારાયણ કહે છે. વસુથી આઠ વસુઓ ઉત્પન્ન થયા; અને મુહૂર્તાથી મુહૂર્તકો જન્મ્યા.
Verse 17
ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् । संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः
જે પ્રાણીઓને તેમના પોતાના સમયે ઉપજતું ફળ આપે છે. સંકલ્પાથી સંકલ્પ જન્મ્યો; અને સંકલ્પજ પુત્ર કામ જન્મ્યો.
Verse 18
सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः
સુરૂપાએ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—ખરેખર તે એકાદશ રુદ્રો હતા: કપાલી, પિંગળ, ભીમ, વિરূপાક્ષ અને વિલોહિત.
Verse 19
अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः
અજક, શાસન, શાસ્તા, શંભુ, અંત્ય તથા ભવ—આ અને રુદ્રના અન્ય પાર্ষદો વિરূপાના પુત્રો તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 20
प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ । जज्ञे सनी तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्
પ્રજાપતિ અંગિરસની પત્ની સ્વધા, પિતૃગણ સાથે સંબંધિત, તેણે સનીને જન્મ આપ્યો; અને પછી પ્રભુરૂપ પુત્ર અથર્વાંગિરસને પણ ઉત્પન્ન કર્યો.
Verse 21
कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा । अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः
કૃશાશ્વની બે પત્નીઓ હતી—અર્ચિસ અને દિષણા. તેમની પુત્ર અસ્ત્રગામ હતો, જે ‘સસંહાર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 22
पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः । पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ
પતંગી, યામિની, તામ્રા અને તિમિ—આ અરીષ્ટનેમિની પત્નીઓ હતી. પતંગીએ પક્ષીઓને જન્મ આપ્યો અને યામિનીએ પછી શલભો (ટીડાં) ઉત્પન્ન કર્યા.
Verse 23
ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा । अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्
તામ્રાથી શ્યેન, ગૃધ્ર વગેરે પક્ષીઓ ઉત્પન્ન થયા; તેમજ તિમિથી તિમિર્યાદિ જલચરગણ પ્રગટ થયા. આ રીતે આ જગત કશ્યપની પત્નીઓની પ્રસૂતિ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 24
श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा
હવે લોકમાતાઓનાં નામો તથા શંકર-સંબંધિત શુભ પરંપરાઓ સાંભળો—અદિતિ, દિતિ, દનુ, સિંહી, દનાયુ અને સૂરભિ.
Verse 25
अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः
અરિષ્ટા, વિનતા, ગ્રાવા, દયા, ક્રોધવશા અને ઇરા; તેમજ કદ્રુ અને મુનિ—આ બે પણ—માતાઓ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 26
आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः
આદિત્યઓ અદિતિના પુત્રો કહેવાય છે; દૈત્યઓ દિતિના પુત્રો તરીકે પ્રખ્યાત છે. દનુમાંથી દાનવો ઉત્પન્ન કહેવાયા છે; અને ગ્રહ રાહુ સિંહિકાનો પુત્ર છે.
Verse 27
दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः
દનાયુમાંથી તેમ જ દનાયુષ નામનો બળવાન ગણ જન્મ્યો. સુરભિમાંથી ગાયો ઉત્પન્ન થઈ; અને યુગંધરો અરિષ્ટાના પુત્રો તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 28
विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा
વિનતાએ અરુણ અને મહાબળવાન ગરુડને જન્મ આપ્યો. ગ્રાવામાંથી શ્વાપદ (હિંસક પશુઓ) પુત્રો થયા; તેમજ ક્રોધવશામાંથી પણ એક ગણ ઉત્પન્ન થયો.
Verse 29
जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः
ક્રોધવશામાંથી (અनेक જીવ) જન્મ્યા; ઇરામાંથી વૃક્ષ-લતા વગેરે સ્મૃત છે. કદ્રૂના પુત્રો નાગો તરીકે સ્મરાય છે; અને મુનિમાંથી અપ્સરાઓના ગણો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 30
तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ । हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः
ત્યાં દિતીના બે પુત્રો વિષ્ણુ દ્વારા સંહારાયા—વીર હિરણ્યકશિપુ અને બીજો હિરણ્યાક્ષ।
Verse 31
ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् । अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्
પછી પુત્રો હણાયેલા દિતીએ કશ્યપનું આરાધન કર્યું; દેવીએ વર માગ્યો—મહાબળવાન બીજો પુત્ર।
Verse 32
समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः । नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्
પ્રભુએ તેણીને વર આપ્યો—સમરમાં શક્રનો સંહાર કરનાર પુત્ર; અને કહ્યું—“હજાર વર્ષ કઠોર નિયમમાં વર્ત।”
Verse 33
इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता । वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः
આમ કહ્યે પછી તેણીએ તેમ જ કર્યું—પુષ્કરમાં સ્થિરચિત્તે રહી; તેણી નિયમમાં વર્તતી હતી ત્યારે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) પણ સાવચેત અને એકાગ્ર રહ્યો।
Verse 34
उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत । दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः
તેણી ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરતી રહી અને મનમાં તેમને સતત સ્મરીને માન આપતી રહી; ત્યારે દિતીના હજાર વર્ષોમાં માત્ર દસ વર્ષ બાકી રહ્યા।
Verse 35
उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता । दितिरुवाच । अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम
ભક્તિથી શક્રને અતિ પ્રસન્ન કરી, તેની તૃપ્તિ મેળવી તે બોલી. દિતીએ કહ્યું—“હે દેવશ્રેષ્ઠ! જાણો, અહીં મારું વ્રત લગભગ પૂર્ણ થવા આવ્યું છે.”
Verse 36
भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्
“તારો ભ્રાતા જન્મશે; અને તેની સાથે તું આ રાજ્યશ્રી તથા વૈભવ ભોગવશે—જેથી આ ત્રિલોક્ય ન્યાયપૂર્વક શાસિત થાય અને તેના કંટક-ઉપદ્રવો દૂર થાય।”
Verse 37
इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता
આવું કહી દેવી દિતી નિદ્રાથી આવૃત થઈ ગઈ; તેના કેશ પગથી દબાઈ ગયા. ભાવિ ઘટનાના બળથી પ્રેરિત થઈ તે દિવસે સૂઈ ગઈ।
Verse 38
तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा
તે રંધ્રને જોતા જ શક્રે યોગમૂર્તિ ધારણ કરી તત્કાળ પ્રવેશ કર્યો. વજ્રથી તેણે દિતીના જઠરમાં રહેલા ગર્ભને સાત ભાગમાં વિભાજિત કર્યો।
Verse 39
एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः
પછી મઘવાએ દરેક ખંડને ફરી વિભાજિત કર્યો—સાત-સાત કરીને, અને ફરી સાત-સાત કરીને. ત્યારબાદ દિતી ક્રોધથી જાગી ઊઠી।
Verse 40
न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च
તેણે ઈન્દ્રને કહ્યું, "મારશો નહીં, મારશો નહીં!" વજ્રથી કપાતા તે ગર્ભના રુદનથી તેને આ વાત સમજાઈ ગઈ.
Verse 41
ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः
પછી ઈન્દ્રએ તેમને કહ્યું, "રડશો નહીં." તે ગર્ભમાંથી બહાર નીકળીને તેઓ હાથ જોડીને તેની સામે ઊભા રહ્યા.
Verse 42
उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा
ત્યારે ભયભીત થઈને તેણે ક્રોધિત માતાને કહ્યું, "હે માતા, તમે દિવસે ઊંઘ્યા અને તમારા વાળ પગને અડકતા હતા."
Verse 43
सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः
"જ્યારે તમે લાંબા સમય સુધી સૂતા હતા, ત્યારે મેં વાયુ સ્વરૂપે તમારા ગર્ભને છેદી નાખ્યો. વજ્ર વડે તમારા પુત્રોના ઓગણપચાસ ભાગ કર્યા."
Verse 44
सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते
"તમારું વચન સત્ય થાઓ. હું તેમની સાથે ઐશ્વર્ય ભોગવીશ. હે દિતિ, જ્યાં સુધી હું હોઈશ ત્યાં સુધી તેમને સ્વર્ગમાં સ્થાન આપીશ."
Verse 45
मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति । इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा
“રડો નહિ”—એવું મેં તેમને કહ્યું; તેથી તેઓ ‘મરુત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. આ સાંભળી લજ્જિત દિતિ નિઃશબ્દ બની ગઈ.
Verse 46
सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः । ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता
તેમની સાથે ઇન્દ્ર પણ ચાલ્યો ગયો; તેઓ દિશાઓના અંતે સંચરતા વાયુરૂપે સ્મરાય છે. પછી દુઃખિત દિતિએ ફરી પતિને કહ્યું.
Verse 47
पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् । यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्
હે ભગવન, મને એક પુત્ર આપો—બળવાન, શક્રહંત—જેનને ત્રિદિવવાસીઓ અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી મારી ન શકે.
Verse 48
न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते । इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्
“હું ઉત્તર આપશ નથી; હે પ્રજાપતે, તે તો મૃતપ્રાય છે” એમ. આમ કહેવામાં આવતા તેણે ત્યારે અત્યંત દુઃખિત પત્નીને કહ્યું.
Verse 49
दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे । वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः
તમે તપમાં સ્થિર રહી દસ હજાર વર્ષ તપ કરશો; ત્યારે (પુત્ર) વજ્રસારમય અંગોવાળો, અછેદ્ય, લોખંડ સમ કઠોર અને દૃઢ હશે.
Verse 50
वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः । सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्
તારો પુત્ર ‘વજ્રાંગ’ નામે થશે અને ધર્મપ્રેમી રહેશે. વર પ્રાપ્ત કરીને તે દેવી તપ માટે વનમાં ગઈ.
Verse 51
दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् । तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्
દસ હજાર વર્ષ સુધી તેણે ઘોર તપ કર્યું. તે તપના અંતે ભગવતીએ દુર્જય એવા પુત્રને જન્મ આપ્યો.
Verse 52
पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् । स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः
તેણે એવો પુત્ર જનમાવ્યો કે જે પ્રતિઉપાયથી પરે, અજય અને વજ્ર સમ અછેદ્ય હતો. જન્મતાં જ તે સર્વ શસ્ત્રોના અર્થ અને પ્રયોગમાં પારંગત થયો.
Verse 53
उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् । तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्
ભક્તિપૂર્વક તેણે માતાને કહ્યું—“માતા, હું શું કરું?” ત્યારે હર્ષિત દિતીએ પોતાના પુત્ર, દૈત્યાધિપતિને, કહ્યું.
Verse 54
बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक । तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्
પુત્રક, સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)એ મારા ઘણા પુત્રોને મારી નાખ્યા છે. તેમનો બદલો લેવા હું શક્રનો વધ ઇચ્છું છું.
Verse 55
बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली । ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्
“બાઢમ્” એમ કહી તે પરાક્રમી ત્રિદિવમાં ગયો. સમરમાં સૈન્યসহ શક્રને પરાજિત કરી બાહ્વાયુધ જ વિજયી થયો.
Verse 56
पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्
સિંહ જેમ નાનાં મૃગને ખેંચે તેમ તેણે પગથી દેવೇಂದ್ರને ખેંચ્યો. ભયાતુર ઇન્દ્ર દયા માગતો હતો અને તે માતા પાસે આવી પહોંચ્યો.
Verse 57
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्
એ વચ્ચે બ્રહ્મા અને મહાતપસ્વી કશ્યપ ભયભીત થઈ ત્યાં આવ્યા. ત્યાર પછી બ્રહ્માએ તેને સંબોધ્યો.
Verse 58
मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् । अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च
“પુત્ર, વિનંતી કરનાર આને મુક્ત કર; આથી શું પ્રયોજન? જે વીરસ્વરૂપે માન્ય છે, તેના માટે અપમાનને જ વધ સમાન કહેવાયું છે.”
Verse 59
अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः । शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः
“અમારા વચનથી જે મુક્ત થાય, તે જીવતો હોવા છતાં મરેલો જ ગણાય. એવા છોડાયેલા શત્રુને સમરમાં જે મારે, તેઓ વીરો તરીકે કીર્તિત થતા નથી.”
Verse 60
कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते । यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्
જે માન-ભંગનો ઘા કરીને પણ શત્રુને મુક્ત કરે છે, તે જ ખરેખર શ્રેષ્ઠ છે. તું માતાના વચનને પરમ માન્ય માનીને તેનું પાલન કર્યું.
Verse 61
तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् । एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्
એ જ રીતે, પુત્ર, પિતાનું વચન પણ અવશ્ય કરવું—વાસવ (ઇન્દ્ર)ને મુક્ત કર. આ સાંભળી વજ્રાંગ નમસ્કાર કરીને બોલ્યો.
Verse 62
न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः
મને હવે તેની સાથે કોઈ કાર્ય નથી; માતાની આજ્ઞા મેં પૂર્ણ કરી છે. અને તમે દેવો-અસુરોના નાથ છો, તેમજ મારા પ્રપિતામહ પણ છો.
Verse 63
करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्
હે દેવ, હું તમારા વચન મુજબ કરીશ; આ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) મુક્ત થયો. શક્રે ભોગવેલી આ ત્રિલોક્ય-રાજતા મને નથી જોઈએ.
Verse 64
परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् । यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्
જેમ પરભોગી સ્ત્રી ત્યાજ્ય છે અને જેમ બીજાએ પહેરેલી માળા—તેમ જ આ (સત્તા) છે. ત્રિભુવનમાં જે સાચું સાર છે તે મને કહો.
Verse 65
ब्रह्मोवाच । तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् । तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक
બ્રહ્માએ કહ્યું—તપસથી પર કંઈ નથી; તપસ જ મહાત્માઓનું ધન છે. તપસથી સર્વ પ્રાપ્ત થાય છે. હે પુત્ર, તું તપસ માટે યોગ્ય છે.
Verse 66
वज्रांग उवाच । तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः
વજ્રાંગ બોલ્યો—હે દેવ, તપસમાં મારી રતિ છે; તેમાં મને કોઈ વિઘ્ન ન થાય. હે ભગવન, તમારા પ્રસાદથી—એમ કહી તે વિરામ પામ્યો.
Verse 67
ब्रह्मोवाच । क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत । अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સুত, જો તું તપ ઇચ્છે તો ક્રૂરભાવ ત્યજી દે. આ સત્યચિત્ત અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી જન્મનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 68
इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् । तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः
આમ કહી પદ્મજ (બ્રહ્મા) એ લજ્જાથી નમ્ર નજરવાળી એક કન્યા સર્જી. પદ્મસમ્ભવ દેવે તેને પત્નીરૂપે તેને અર્પણ કરી.
Verse 69
वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः । जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्
પિતામહ (બ્રહ્મા) એ તેનું નામ ‘વરાંગી’ રાખ્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્મા કશ્યપ સાથે સ્વર્ગલોકમાં ગયા.
Verse 70
वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्
વજ્રાંગ પણ તેણી સાથે તપ માટે વનમાં ગયો. તે દૈત્યેન્દ્ર બાહુઓ ઊંચી કરીને હજાર વર્ષ સુધી અચળ ઊભો રહ્યો.
Verse 71
कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः
કમલપત્રાક્ષ, શુદ્ધબુદ્ધિ મહાતપસ્વી થોડો સમય અધોમુખ રહ્યો; અને એટલા જ સમય સુધી તેણે પંચાગ્નિ-સાધના કરી.
Verse 72
निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्
નિરાહાર રહી ઘોર તપ કરીને તે તપનો પર્વત સમાન બની ગયો. પછી તેણે જળની અંદર હજાર વર્ષ સુધી સમય વિતાવ્યો.
Verse 73
जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता
તે જળમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે તેની મહાવ્રતધારિણી પત્ની એ જ સરોવરના કાંઠે, તેના પર સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈ, મૌનવ્રત ધારણ કરીને રહી.
Verse 74
निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता । तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्
પતિ નિરાહાર છે એમ માની તે પતિવ્રતાએ તપ કર્યું. તે તપમાં અડગ રહી ત્યારે ઇન્દ્રએ તેને ડગમગાવવા ભયજનક વિભીષિકા ઊભી કરી.
Verse 75
भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः
વાંદરાનું રૂપ ધારણ કરીને તે તેની પાસે આવ્યો. તેની નજર ચૂકવીને તેણે ત્યાં મળ-મૂત્રનો ત્યાગ કર્યો, જેથી તેનું વ્રત ભંગ થાય.
Verse 76
तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्
તેની તપસ્યાનો ભંગ કરવાની ઈચ્છાથી તેણે તેના વસ્ત્રો, મુખ અને વાળને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખ્યા.
Verse 77
ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः
ત્યારબાદ ઘેટાના રૂપમાં તેણે તેને કષ્ટ આપ્યું. પછી સાપનું રૂપ ધારણ કરીને તેના બંને પગ જકડી લીધા.
Verse 78
अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह
દેવરાજ ઈન્દ્ર તેને તે સ્થાનથી દૂર ઢસડી ગયા, પરંતુ તપોબળને કારણે તે તેને વશ ન થઈ શકી અને ન તો હણી શકાઈ.
Verse 79
क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्
તે મહાભાગાએ ક્ષમાભાવને કારણે જરા પણ ક્રોધ ન કર્યો. ત્યારે તેણે શિયાળના રૂપમાં તે આશ્રમને દૂષિત કર્યો.
Verse 80
अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् । चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् । एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः
અગ્નિરૂપે તેણે તેના મહાશ્રમને દહન કરી નાખ્યો; અને મહાઉગ્ર વાયુરૂપે તે શુભ સ્ત્રીને ઘસડી લઈ ગયો. આ રીતે સિંહ, વરુ વગેરે ભયંકર વિભીષિકાઓ દ્વારા તે વારંવાર તેના સંકલ્પને ડગમગાવવાનો પ્રયત્ન કરતો રહ્યો।
Verse 81
विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत
જ્યારે વજ્રાંગની મહિષી કશેય વિરામ ન પામી, ત્યારે શૈલની દુષ્ટતા સમજી તેણે શાપ આપવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 82
तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः । उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्
તેણે શાપ આપવા તૈયાર છે એમ જોઈ શૈલે માનવરૂપ ધારણ કર્યું અને તે વરારોહા, સુલોચનાને કહ્યું—“ઝડપ ન કર/ઝડપે થંભ।”
Verse 83
शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा
શૈલે કહ્યું—“આ મહાવ્રતમાં હું દુષ્ટ નથી; સર્વ દેહધારીઓ માટે હું સેવનીય છું. પરંતુ આ (ઇન્દ્ર) અતિશય કષ્ટ આપે છે; તેથી વૃત્હા ક્રોધિત થઈ આવું કરે છે।”
Verse 84
एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः
આ દરમિયાન હજાર વર્ષનો સમય પસાર થયો. તે સમય પૂર્ણ થતાં ભગવાન કમલસમ્ભવ (બ્રહ્મા) પ્રગટ થયા।
Verse 85
तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये
પ્રસન્ન થઈ તે જળાશયના કિનારે ત્યાં વજ્રાંગ પાસે આવી તેને બોલ્યો।
Verse 86
ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—“હું તને સર્વ ઇચ્છિત વર આપું છું; ઊઠ, દિતિ-નંદન।” એમ સાંભળીને તપોનિધિ દૈત્યેન્દ્ર ઊભો થયો અને હાથ જોડીને સર્વલોક-પિતામહને બોલ્યો।
Verse 87
वज्रांग उवाच । आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः । तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह
વજ્રાંગ બોલ્યો—“મારા માં આસુરી ભાવ ન રહે, અને શક્રના રાજ્યમાં પણ મારી રતિ ન રહે. તપ અને ધર્મમાં જ મારી રતિ રહે—હે પિતામહ, હું આ જ વરું છું।”
Verse 88
एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः । उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते
બ્રહ્મા આશ્ચર્યચિત્તે બોલ્યા—“એવમસ્તુ।” અને તેણે શક્રને ઉપેક્ષ્યો; કારણ કે જે ભાવિ છે તેને કોણ વટાવી શકે?
Verse 89
ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि । भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः
ઋષિઓ, મનુષ્યો, દેવો—શિવ અને બ્રહ્મા સહિત—ભાવિને વટાવતા નથી; જેમ મહાસાગર પોતાની કિનારરેખા વટાવતો નથી।
Verse 90
इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत । वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः
આ રીતે વિચારી વિરિંચ (બ્રહ્મા) ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને વજ્રાંગનું તપ પૂર્ણ થતાં તે સંયમમાં અચળ અને દૃઢ રહ્યો.
Verse 91
आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः
આહાર ઇચ્છતાં તેણે પોતાના આશ્રમમાં પોતાની પત્નીને ન જોઈ. ‘પત્ની વિના હું નિષ્ફળ છું’ એમ વિચારી તે ઇધર-ઉધર વારંવાર મનન કરવા લાગ્યો.
Verse 92
विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् । विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्
દૈનિક કર્મ કરવા ઇચ્છીને તે પોતાની પત્નીને શોધતો રહ્યો; શોધતા શોધતા તેણે તેને જોયી—જે ઇહલોક અને પરલોકમાં તેની સહચરી છે.
Verse 93
रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् । तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्
તેણે પોતાની પ્રિયાને જોઈ—દીન બની રડતી, વૃક્ષોની ઓટમાં જેના મુખ ઢંકાયેલું હતું. તેને જોઈ દૈત્યે સાંત્વના આપતાં કહ્યું.
Verse 94
वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके । कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि । कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि
વજ્રાંગ બોલ્યો—હે ભીરુ! પોતાના તપમાં વર્તતી હોવા છતાં તારો અપકાર કોણે કર્યો? હે બાલે! હું તારો પતિ જીવિત છું, તો તું કેમ રડે છે? હે ભામિની! તારી જે ઇચ્છા હોય તે તુરંત કહો; હું તે પૂરી કરી દઈશ.
Verse 95
गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति
જે મનુષ્ય સદગુણોથી વિભૂષિત, શુભ ગૃહેશ્વરીનું, જેને પંગુ-અંધ ન્યાયથી સંજોગવશાત્ પતિ પ્રાપ્ત થયો છે, લાલન કરતો નથી અને તેની ઈચ્છા પૂર્ણ કરતો નથી, તે કેવો પુરુષ છે? મારા મતે તે પુરુષ જ નથી.