Adhyaya 17
આ અધ્યાયમાં નારદના વર્ણનથી દેવ–અસુર સેનાઓનું મહાયુદ્ધ પ્રગટ થાય છે. શંખ-ભેરી-નગારાંના નાદ અને હાથી-ઘોડા-રથોના ઘોષથી રણભૂમિ યુગાંતના સમુદ્રક્ષોભ જેવી લાગે છે. પછી ભાલા, ગદા, પરશુ, શક્તિ, તોમર, અંકુશ અને બાણોની ઘની વર્ષા થાય છે; દિશાઓ જાણે અંધકારથી ઢંકાઈ જાય અને યોદ્ધાઓ એકબીજાને ન જોઈને પણ પ્રહાર કરે છે. તૂટેલા રથો, પડેલા ગજ અને લોહીની નદીઓથી યુદ્ધસ્થળ ભયાનક બને છે; માંસભક્ષી પ્રાણીઓ આકર્ષાય છે અને સીમાંત સ્વભાવના કેટલાક ગણો પણ ત્યાં આનંદ પામે છે એમ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ કથા દ્વંદ્વયુદ્ધ પર કેન્દ્રિત થાય છે—અસુરનાયક ગ્રસન યમ (કૃતાંત) સામે ઊભો રહે છે. બંને બાણવૃષ્ટિ કરે છે, ગદા અને દંડથી ઘા કરે છે અને નજીકની ઝપાઝપીમાં કુસ્તી સુધી થાય છે. ગ્રસનની પ્રચંડતા યમના કિંકરોને દબાવી દે છે અને અંતે યમને પીટીને નિશ્ચેષ્ટ સમાન બતાવવામાં આવે છે; ગ્રસન વિજયગર્જના કરીને સેનાને ફરી ગોઠવે છે. અધ્યાયનો સંકેત એ છે કે કાળ અને દંડની સામે લૌકિક ‘પૌરુષ’ ક્ષણભંગુર છે; દેવો કંપિત થાય છે અને રણભૂમિ ધ્રુજતી જણાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः
નારદ બોલ્યા—પછી બંને સેનાઓનો પૂર્ણ સામનો થયો; જેમ યુગાંત આવી પહોંચે ત્યારે બે સમુદ્રો ઉછળી ને ઘૂમરાય તેમ।
Verse 2
सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि
દેવો અને અસુરોના તે પરમ ભયંકર સંમર્દમાં, બંને સેનાઓ મહાબળથી આગળ વધતાં યુદ્ધ અત્યંત વિશાળ અને તુમુલ કૉલાહલમય બન્યું।
Verse 3
गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः
દેવ-દૈત્યોના ગર્જનથી, શંખ-ભેરીના નાદથી, યુદ્ધવાદ્યોના ઘનઘોર ઘોષથી અને હાથીઓના ચિઘાડથી રણભૂમિ ગુંજી ઊઠી।
Verse 4
हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्
ઘોડાંના ઝુંડોની હેષારવ, રથચક્રોની ગર્જના અને તૂર્યોના મહાઘોષથી એવું લાગ્યું કે જાણે યુગાંત આવી પહોંચ્યો હોય।
Verse 5
रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः
ક્રોધથી વિકૃત અંગવાળા, જીવનચિંતા ત્યજી દીધેલી ચેતનાવાળા તેઓ, અત્યંત રક્તવર્ણ બની ક્રમે આગળ વધીને પરસ્પર પર તૂટી પડ્યા।
Verse 6
रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः
રથો રથો સાથે અથડાયા, ગજો મહાગજો સાથે; પદાતિ પદાતિ સાથે અને અશ્વો મહાશ્વો સાથે—સમબળ સમબળ સાથે નજીકના યુદ્ધમાં ભીડ્યા।
Verse 7
ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः
પછી પ્રાસ, ખડ્ગ, ગદા, ભિંડિપાલ, પરશ્વધ, શક્તિ, પટ્ટિશ, શૂલ, મુદગર અને ભારે ક્ષેપણાસ્ત્રોથી તેઓ પરસ્પર પર અવિરત પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 8
चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः
ચક્રો અને શક્તિઓ, તોમરો અને અંકુશો, તેમજ કર્ણિ, નાળીકા, નારાચ, વત્સદંત અને અર્ધચંદ્રમુખ બાણોની કાપતી વરસાતથી યુદ્ધભૂમિ છલકાઈ ગઈ।
Verse 9
भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत
ભલ્લ-બાણો, વેતસપત્ર-શરો અને નિર્મળ ‘શુકતુન્ડ’ બાણોની અદ્ભુત આકારવાળી વરસાતથી આકાશ સર્વત્ર ભરાઈ જઈ જાણે આવરી લેવાયું।
Verse 10
संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले
બધી દિશાઓને ઢાંકી તે જાણે તમોમય બની ગયું; તે ગૂંચવાયેલા અંધકારમાં તેઓ પરસ્પર એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં।
Verse 11
अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः
અંધકારમાં અદૃશ્ય બની તેઓ પરસ્પર એકબીજાને કાપી પાડતા રહ્યા; ત્યારબાદ રણભૂમિ ભુજાઓ, ધ્વજો, છત્રો અને કુંડલધારી શિરો વડે છવાઈ ગઈ।
Verse 12
गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता
હાથીઓ, ઘોડાઓ અને પદાતો—કેટલાક પડતા, કેટલાક પડેલા—તેમની સાથે ધરતી એવી છવાઈ ગઈ, જાણે આકાશશિર પરથી ખસી પડેલા કમળોથી ભૂમિ ઢંકાઈ હોય।
Verse 13
भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः
પર્વતસમાન હાથીઓ—દાંત તૂટેલા, કુંભસ્થળ ફાટેલા, દીર્ઘ મહાકર કાપેલા—રક્ત વહાવતા ધરતી પર ઢળી પડ્યા।
Verse 14
भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः
ધ્વજદંડ તૂટેલા રથો પડી ગયા, અક્ષો તૂટી ચુરચુર થઈ ગયા. પદાતિ સૈનિકો કરોડો સંખ્યામાં ધરાશાયી થયા અને ઘોડા હજારોમાં ઢળી પડ્યા.
Verse 15
ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः
પછી સહસ્રશઃ રક્તની નદીઓ પ્રગટ થઈ—માંસભક્ષકોને હર્ષ આપનારી અને વૈતાલોને આનંદ આપનારી।
Verse 16
तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्
એવા યુદ્ધમાં શત્રુહંતા સેનાપતિ ગ્રસને મહાન બાણવર્ષાથી દેવસેનાને કંપાવી દીધી.
Verse 17
ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा
પછી ગ્રસનને જોઈ યમ ક્રોધથી મૂર્છિત સમાન થયો અને વિશેષ કરીને અગ્નિતેજથી પ્રજ્વલિત શરવર્ષા વરસાવી.
Verse 18
स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्
ઘણા બાણોથી વિદ્ધ થયાં છતાં અતિપરાક્રમી ગ્રસન પ્રતિપ્રહારની ઇચ્છાથી ભૈરવ ધનુષ્ય વાળી તાણવા લાગ્યો.
Verse 19
शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च
તેણે હજારો, ખરેખર પાંચ લાખ બાણોથી પ્રહાર કર્યો; અને ગ્રસનાએ છોડેલા તે બાણોને પણ તેણે અટકાવી નિષ્ફળ કર્યા।
Verse 20
बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः
ઉગ્ર બાણવૃષ્ટિઓથી યમે ગ્રસનને પીડિત કર્યો. પરંતુ દાનવેશ્વર ગ્રસને પોતાના શરવર્ષાથી કૃતાંતના બાણોની આગળ વધતી અવિરત ધારાઓને કાપી નાખી।
Verse 21
विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्
પોતાની જ અવિરત બાણધારા નિષ્ફળ થઈ ગઈ તે જોઈ યમે મનમાં ક્રોધ ધારણ કર્યો અને પછી બીજા ઉપાય માટે ઉદ્યત થયો।
Verse 22
प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्
તેણે ગ્રસનના રથ તરફ તેજસ્વી મુદગર ફેંક્યો. તે મુદગર ધસી આવતો જોઈ ગ્રસન પોતાના ઉત્તમ રથમાંથી ઉછળી પડ્યો।
Verse 23
जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा
શત્રુનાશક ગ્રસને તેને ડાબા હાથથી લીલાથી પકડી લીધો; અને એ જ મુદગરથી ક્રોધપૂર્વક યમના મહિષ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 24
ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः
તેણે વેગથી પ્રહાર કર્યો અને તે પૃથ્વી પર પડી ગયો. ત્યારે યમ તે પડતા મહિષ (પાડા) પરથી કૂદીને અલગ થઈ ગયા.
Verse 25
प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि
તેણે ભાલા વડે ગ્રસનના મુખ પર જોરથી પ્રહાર કર્યો. તે પ્રહારથી મૂર્છિત થઈને તે પૃથ્વી પર ઢળી પડ્યો.
Verse 26
ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि
ગ્રસનને પડેલો જોઈને ભયંકર પરાક્રમી જંભે યમરાજના હૃદય પર ભિંદિપાલ વડે પ્રહાર કર્યો.
Verse 27
यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्
તે પ્રહારથી યમરાજના મુખમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. અત્યંત ઘાતક પ્રહારથી પીડિત થઈને કૃતાંત (યમ) મૂર્છિત થઈ ગયા.
Verse 28
कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ
કૃતાંતને ઘાયલ જોઈને, હાથમાં ગદા ધારણ કરેલા ધનાધિપ (કુબેર) હજારો યક્ષોની સેના સાથે ક્રોધપૂર્વક જંભ સામે ધસી ગયા.
Verse 29
जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्
દાનવોની પંક્તિઓથી ઘેરાયેલો ક્રોધિત જંભ તેને આગળ આવતો જોઈ રહ્યો હતો; છતાં રાજાના સ્નિગ્ધ અને સંયત વચનો તેણે સ્વીકાર્યા।
Verse 30
ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्
પછી ગ્રસન સંજ્ઞા પામી યમ તરફ એક ભારે ગદા ફેંકી—મણિ અને હેમથી શોભિત—જે લોખંડના પરિઘને પણ ચૂરી નાખે તેવી।
Verse 31
तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्
તે ગદા ધસી આવતી જોઈ મહિષવાહન યમે તેના પ્રતિકાર માટે જગત દહન સમું ભયંકર જ્વાલામય તેજ તૈયાર કર્યું।
Verse 32
दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्
ક્રોધે તેણે જ્વાલામાળાથી ઘેરાયેલો દંડ ફેંક્યો. તે આકાશમાં ગદાને પહોંચી ઉદ્ધત વાદળગર્જના જેવી ગર્જના કરી ઊઠ્યો।
Verse 33
संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्
બન્ને વચ્ચે પર્વતો અથડાય તેમ અસહ્ય ઘાત થયો. તે પીસતા ગર્જનાથી દિશાઓના અંતરાલ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા।
Verse 34
जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्
પ્રલયના આગમનની શંકાથી જગત વ્યાકુળ બન્યું; પરંતુ ક્ષણમાં ગર્જના શાંત થઈ ગઈ અને આકાશ જ્વલંત ઉલ્કાઓથી છવાઈ ગયું।
Verse 35
निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि
તેમનો ભયંકર ચકનાચૂર કરતો સંઘર્ષ શિવના ગણોને પણ દેખાયો; પછી દંડે ગદાને પાડી અને ત્યારબાદ ગ્રસનના મસ્તક પર પડ્યો।
Verse 36
पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः
જાણે પૂર્વાર્જિત દૈવ જ તેને પાડી ગયું હોય તેમ તેનું પૌરુષ ઢળી પડ્યું; અને તે પ્રહારે તેણે દિશાઓને ઘોર તિમિરમાં ઢંકાયેલી જોઈ।
Verse 37
पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्
તે બેભાન થઈ ધરતી પર પડી ગયો, તેનું શરીર ભૂમિની ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું; ત્યારે બંને સેનામાં ભયંકર ‘હાય હાય’નો રોદન ઊઠ્યો।
Verse 38
ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्
પછી એક મુહૂર્તમાં જ ગ્રસનને ચેતના આવી; તેણે પોતાનું શરીર વિખેરાયેલું જોયું—આભૂષણો અને વસ્ત્રો અસ્તવ્યસ્ત થઈ ઢીલાં લટકતાં હતાં।
Verse 39
स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्
તે કરેલા કર્મ અને તેના પ્રતિકર્મનું ચિંતન કરી બોલ્યો— “ધિક્ મારા પરાક્રમને! પ્રભુના અગ્રગણ્યના સમક્ષ હું કેવી રીતે ઊભો રહેવાની ધૃષ્ટતા કરી?”
Verse 40
मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्
“મારા પર આશ્રિત સેનાઓ— હું જીતું તો જીતે, હું હારું તો હારે. આત્મગૌરવથી રહિત સ્વભાવવાળો સજ્જન સંતોષના સુખમાં જ આનંદ પામે છે।”
Verse 41
संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः
“અશક્ત હોવા છતાં જો કોઈને માન મળે, તો ખરેખર ન આ લોક તેનો, ન પરલોક.” એમ વિચારી તે મહાબળવાન વેગથી ઊભો થયો.
Verse 42
मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः
ઘોર સંકલ્પ સાથે ગ્રસને કાળદંડ સમાન, પર્વત જેવો વિશાળ મુદગર હાથમાં લીધો. હોઠ કચકચાવી તે ભયાનક પ્રહાર માટે તૈયાર થયો.
Verse 43
रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्
તે રથ પર ચઢીને ઝડપથી ગયો અને રણમાં અંતકને સામનો કર્યો. યુદ્ધમાં યમની નજીક પહોંચી ગ્રસને પોતાની ગદા ઘુમાવવાની શરૂઆત કરી.
Verse 44
वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः
મહા વેગ અને પ્રચંડ રૌદ્રથી તેણે ગદાને યમના મસ્તક તરફ ફેંકી. દીપ્ત ગદા જોઈ યમની આંખો ભયથી વિસ્મિત થઈ વિસ્તરી ગઈ.
Verse 45
वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्
તે મહાબળીએ તે દુર્ધર્ષ ગદાપ્રહારને ચકમો આપ્યો. તે દૂર સરકી ગયા પછી ભીમકર્મા ચંડ યોદ્ધાઓ આગળ ધસી આવ્યા.
Verse 46
याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी
તેણે યમના કિંકરોના દસ હજારને ચકડી નાંખ્યા. તે દસ હજાર હત થયેલા જોઈ કિંકરવાહિની ડગમગી ગઈ.
Verse 47
दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्
દશાર્બુદ સંખ્યાવાળી તે સેના ક્રોધે ભરાઈ ગ્રસનને ગળી જવા ધસી આવી. પરંતુ ગ્રસને તે કિંકરમયી, શુભ સેના તરફ નિહાળ્યું.
Verse 48
मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः
તે સેનાનું રૂપ અને બળ એવું હતું કે તે હજારો યમ સમાન લાગતી. ગ્રસનમાં ઘૂસી જઈ તેણે બાણવૃષ્ટિ વરસાવી.
Verse 49
कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः
તે મહાયુદ્ધ કલ્પાંતના ભય સમાન અતિ ઘોર બની ગયું. કેટલાકે શિલાખંડ ફેંકી પ્રહાર કર્યો અને કેટલાકે અચૂક બાણોથી ભેદ્યા.
Verse 50
पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः
કેટલાકે ગદાથી પીસી નાખ્યા, કેટલાકે મુદગરોની વરસાતથી. અને કેટલાક ઉદ્ધત બની પ્રાસના પ્રહારો વડે તાડ્યા.
Verse 51
अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः
તેના કેટલાક કિંકરો તેની બાહુમંડળે લટકી પડ્યા. કેટલાકે શિલાઓથી માર્યા અને અન્યોએ ઊંચા વૃક્ષોથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 52
तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च
કેટલાકે તેના અંગો પર પ્રહાર કરી તેના દાંત પડાવી દીધા. અને કેટલાક કિંકરો મુઠ્ઠીઓથી તેની પીઠ પર સતત તાડતા રહ્યા.
Verse 53
एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः
આ રીતે તેમના દ્વારા ઘેરાઈ ગ્રસન ક્રોધથી મૂર્છિત થયો. તેણે પોતાનું શરીર ધરતી પર પટકીને તેમને હજારોની સંખ્યામાં પીસી નાખ્યા.
Verse 54
कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्
ઉઠીને તેણે રણમાં યમના કેટલાક કિંકરોને મુષ્ટિપ્રહારથી ઢાળી દીધા; અને દોડતાં દોડતાં પગના પ્રહારથી બીજાને ચૂરચૂર કરી નાખ્યા।
Verse 55
क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा
એક ક્ષણમાં, હે ભારત, તેણે તેમને યમલોકમાં મોકલી દીધા; અને કિંકરો સાથે યુદ્ધ કરતાં કરતાં તે ઈંધણથી પોષિત અગ્નિની જેમ વધુ પ્રબળ બન્યો।
Verse 56
तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः
તેને અશ્રાંત જોઈ અને પોતાના કિંકરોને થાકેલા તથા હત થયેલા જોઈ, મહિષવાહન યમ દંડ ઊંચો કરીને સામે આવ્યો।
Verse 57
ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा
ત્યારે નજીક આવતા યમના વક્ષસ્થળ પર ગ્રસને ગદાથી પ્રહાર કર્યો; તે કર્મ સહન ન થતાં અરીહા અંતક (યમ) એ ગ્રસન તરફ મન લગાવ્યું।
Verse 58
व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः
તેણે દંડથી ઉગ્ર આક્રમણકારીઓને પાડી દીધા અને રથો જમીન પર પટકાયા; પછી ક્ષણમાં જ તે અહંકારી ઊભો થઈ પોતાને સંભાળી સ્થિર થયો।
Verse 59
वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा
તે પવનના વેગે સહસા યમના રથ તરફ દોડી ગયો. પગપાળા હોવા છતાં તે રથ પર ચઢી તત્કાળ યમને નજીક પહોંચ્યો.
Verse 60
योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते
બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ તેણે બાહુબળથી યમને ખેંચી નજીક લાવી યુદ્ધ કર્યું. યમે પણ શસ્ત્રો છોડીને બાહુયુદ્ધમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 61
ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्
પછી બલોઉન્મત્ત ગ્રસને યમને કટિવસ્ત્રથી પકડી વેગથી ઘુમાવ્યો; તેથી યમનું ચિત્ત વ્યાકુળ બની ગયું.
Verse 62
विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्
પછી યમે કઠિનતાથી પોતાને છૂટો કરી અસુરના કંઠને પકડી બંને બાહુઓથી તેને ઘુમાવ્યો; છતાં તે દૈત્ય પણ પોતાને છૂટો કરી ગયો.
Verse 63
ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः
પછી તે બંને નિર્દય બની મુષ્ટિપ્રહારો વડે પરસ્પર પર ઘા કરવા લાગ્યા. દૈત્યેન્દ્રની અતિવીર્યશક્તિથી યમ વધુ થાકી ગયો.
Verse 64
स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा
દૈત્યનું મુખ પોતાના ખભા પર ટેકવી યમે ક્ષણિક વિશ્રાંતિ ઇચ્છી. તેને થાકેલો જોઈ દૈત્યે બળપૂર્વક પકડી ઉગ્ર વેગથી તેને ઉખેડી નાખ્યો.
Verse 65
निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु
તેણે યમને ધરતી પર પાડી એડી અને મુઠ્ઠીના પ્રહારો વડે ચકડી નાખ્યો. ત્યારબાદ યમના મુખમાંથી બહુ રક્ત વહેવા લાગ્યું.
Verse 66
निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः
તેને નિર્જીવ સમાન જોઈ દાનવે તેને છોડી દીધો. વિજય થયો એમ માની તેણે ઉન્મત્ત ગર્જના કરી, જેથી દેવતાઓ ભયભીત થયા.
Verse 67
स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः
પોતાના સૈન્યને મળીને તે દૈત્ય પર્વતની જેમ અચળ ઊભો રહ્યો.
Verse 68
नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते
તે યુદ્ધમાં ગ્રસનના નાદથી અને મહાયુધોના પ્રહારો વડે સર્વ અંગે પીડિત થઈ, કૃતાંત (યમ) દૂર થઈ ગયો અને ધરતી નિષ્પ્રભ બની ત્યારે, તે દેવતાઓ દિશાભ્રમિત થઈ કંપતા કંપતા છૂટા પડી ગયા.