Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

સૂત બોલ્યા—પછી પાંડવ દેવતાઓથી પણ પૂજિત અને દ્વિજ ઋષિઓથી ઘેરાયેલા નારદ મુનિ પાસે જઈ વિધિપૂર્વક સર્વને પ્રણામ કરી યોગ્ય અભિવાદન કર્યું।

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

ત્યારે નારદે તેને કહ્યું—“હે ધનંજય, શત્રુવિજયી! દેવો તથા બ્રાહ્મણો પ્રત્યે તારી બુદ્ધિ ધર્મમાં દૃઢપણે સ્થિર છે.”

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

હે વીર! બાર વર્ષોની આ મહાયાત્રા આચરતાં તું થાકી તો નથી રહ્યો ને? અથવા ક્રોધિત તો નથી થતો ને?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

હે પાંડવ! તીર્થયાત્રાઓમાં મુનિઓનાં મન પણ ખિન્ન અને વ્યાકુળ થાય છે, કારણ કે કલ્યાણના મૂળમાં જ વિઘ્નો ઊભા થાય છે।

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

હે પાંડવ! શું તું આ દોષથી ગ્રસ્ત તો નથી ને? કારણ કે અહીં અમે આંગિરસ દ્વારા ગાયેલો આ ઉપદેશમય ગાથા નિશ્ચયે સાંભળ્યો છે।

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

જેનાં હાથ, પગ અને મન સુસંયત હોય અને જેના સર્વ કર્મો વિકૃતિ-રહિત હોય—તે જ ખરેખર તીર્થયાત્રાનું ફળ ભોગવે છે।

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

અતએવ આ ઉપદેશને હૃદયમાં ધારણ કર. કહો તો, પ્રિય—જેનાનો ભાઈ યુધિષ્ઠિર અને મિત્ર કેશવ હોય, તે શું માને?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

વધુમાં, વિપ્રો દ્વારા લોકોનું શિક્ષણ કરવું યોગ્ય છે; કારણ કે અમે ધર્મના ગુરુ છીએ, અને સ્વયં વિષ્ણુએ અમને આ પદે સ્થાપિત કર્યા છે।

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

અને અહીં દ્વિજોને ઉદ્દેશીને વિષ્ણુએ ગાયેલો એક ગાથા-શ્લોક અમે સાંભળીએ છીએ।

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

વિકુંઠના નિર્મળ, અમૃતસમાન યશનું શ્રવણ-રૂપ સ્નાન જ જગતને, શ્વપચ સુધીને પણ, ક્ષણમાં પવિત્ર કરે છે—એ હું જ છું; તમે જેને સુતીર્થકીર્તિ તરીકે ઓળખો છો; અને જો મારું પોતાનું બાહુ ધર્મવિરુદ્ધ ચાલે તો તેને પણ કાપી નાખું।

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

હે પાર્થ, તને પ્રિય વચન કહીએ છીએ—જેનાં કલ્યાણ તું ઇચ્છે છે તેઓ સર્વે કুশલ-મંગલ છે; યાદવો અને પાંડવો—બન્ને પણ.

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

હમણાં જ ભીમસેને—કુરુઓને પીડાવનાર—રાજા વીરવર્માને ધૃતરાષ્ટ્રની આજ્ઞાથી વધ કર્યો છે.

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

તે રાજાઓમાં અજય હતો, જેમ પૂર્વકાળનો પરાક્રમી બલિ; છતાં ધૃતરાષ્ટ્રે તેને જીત્યો—જેમ કાંટો કાંટાથી કાઢી લેવાય.

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

નારદે કહેલા આ વચનો સાંભળી ફાલ્ગુન (અર્જુન) અત્યંત પ્રસન્ન થઈ બોલ્યો—“તેમને અમંગળ ક્યાંથી થાય?”

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

જે સદા બ્રાહ્મણોના મતને અનુસરે છે અને જે બ્રાહ્મણોની પૂજા-સેવા કરે છે; અને હું પણ મારી શક્તિ મુજબ નિયમિત રીતે તીર્થોમાં પરિભ્રમણ કરતો…

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

નિશ્ચયે હું આ પવિત્ર તીર્થે આવી પહોંચ્યો છું; મારા હૃદયમાં અતિશય આનંદ છલકાય છે. તીર્થનું દર્શન ધન્ય છે, પરંતુ તેમાં સ્નાન-અવગાહન તેનાથી પણ વધુ ફળદાયક છે.

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

આથી ઔર્વ મુનિએ પણ તીર્થના માહાત્મ્ય-શ્રવણની વાત કહી છે. તેથી, હે મુને, હું આ તીર્થના ગુણ-મહિમા સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

હે મુને, તમે સ્વીકાર્યું છે તેથી આ વાત અવશ્ય સંભળાવવી યોગ્ય છે. કારણ કે તમે ત્રિલોકીમાં વિચરીને સર્વ વસ્તુઓનું સારતત્ત્વ જાણો છો.

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

અતએવ હું તેને સર્વ તીર્થોથી પણ શ્રેષ્ઠ માનું છું—આ મહિમા તમારા દ્વારા પ્રગટ થયો છે.

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

નારદ બોલ્યા—હે પાર્થ, ગુણવાનના ગુણ વિશે પૂછવું તને યોગ્ય છે. ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો સાંભળવા ગુણવાનને જ શોભે. સાધુજન ધર્મશ્રવણ અને ધર્મકીર્તનથી પ્રતિદિન પ્રગતિ કરે છે.

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

જેમ પાપી લોકો અસત્ અને નિરર્થક વાતોથી દિવસે દિવસે આયુષ્ય વેડફે છે, તેમ હું હવે આ પવિત્ર તીર્થના અનેક ગુણોનું કીર્તન કરીશ.

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

જેથી સાંભળી તું જાણી શકે કે મારી સંમતિ યુક્તિસંગત છે—હે પાર્થ, પૂર્વે હું કપિલના અનુગામી બની ત્રિલોકમાં વિચરતો હતો.

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

હું બ્રહ્મલોકમાં ગયો અને ત્યાં પિતામહ બ્રહ્મદેવને જોયા. તેઓ રાજર્ષિ અને દેવર્ષિ—મૂર્ત તથા અમૂર્ત સત્તાઓથી—સુશોભિત રીતે ઘેરાયેલા હતા.

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

નિર્મળ બ્રહ્મા નક્ષત્રોમાં ચંદ્રમા સમાન તેજસ્વી દેખાતા હતા. મેં તેમને પ્રણામ કર્યો; ત્યારબાદ તેમણે કૃપાભરી સ્વીકૃતિદૃષ્ટિથી મારું સ્વાગત કર્યું.

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

હું કપિલ સાથે આનંદથી બેઠો હતો; એટલામાં જ ત્યાં સમાચાર લાવનારા દૂતોએ આવી પહોંચ્યા.

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

તેઓ નિત્ય બ્રહ્મા દ્વારા જગતનું દર્શન કરવા માટે પ્રેરિત થાય છે. ત્યારબાદ પિતામહ બ્રહ્માએ તેમને પ્રણામ કરીને આસન પર બેઠેલા જોઈ (કહ્યું).

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

અમૃતસમાન દૃષ્ટિથી જાણે તેમને સ્નાન કરાવતા તેમણે કહ્યું—“તમે ક્યાં ક્યાં ભટક્યા? માર્ગમાં શું જોયું, અથવા શું સાંભળ્યું?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“શ્રવણથી પુણ્ય મળે એવું કંઈક સાચું અદ્ભુત કહો.” ભગવાને એમ કહ્યે પછી, તેમામાં જે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતો હતો તે આગળ આવ્યો.

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

સુશ્રવા નામે એકે બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“પ્રભુ! આપની સામે મારી વિનંતી સૂર્ય સામે દીવા જેવી છે.”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

“તથાપિ, આપની પ્રેરણાથી પરમાર્થ માટે મને કહેવું જ પડશે. કાત્યાયન નામના એક મુનિ છે; તેમણે વારંવાર અનેક ધર્મોપદેશો સાંભળ્યા છે…”

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

સારતત્ત્વ જાણવાની જિજ્ઞાસાથી તે એક પગના અંગૂઠા પર સ્થિર રહી સો વર્ષ તપ કરતો રહ્યો. ત્યાર પછી દિવ્ય વાણી બોલી— “કાત્યાયન, સાંભળ।”

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

પવિત્ર સરસ્વતીના તટે જઈ સારસ્વત મુનિને પૂછ. તે ધર્મજ્ઞ તને ધર્મથી સાધ્ય સારતત્ત્વ જણાવશે.

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

આવું સાંભળી તે મુનિવર તે મુનિશ્રેષ્ઠ પાસે ગયો. ભૂમિ પર શિર નમાવી પ્રણામ કરીને, હૃદયમાં રહેલો પ્રશ્ન પૂછ્યો.

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

કેટલાક સત્યની પ્રશંસા કરે છે, બીજા તપ અને શૌચની. કેટલાક સાંખ્યને સરાહે છે, અને અન્ય યોગને પરમ માર્ગ કહે છે.

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

કેટલાક ક્ષમાની પ્રશંસા કરે છે, તેમજ અત્યંત આર્જવ—સરળતાની. કેટલાક મૌનને શ્રેષ્ઠ કહે છે, અને કેટલાક શ્રુતિ-જ્ઞાનને પરમ માને છે.

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

કેટલાક સમ્યક્ જ્ઞાનની પ્રશંસા કરે છે, કેટલાક પરમ વૈરાગ્યને ઉત્તમ માને છે. અને કેટલાક અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞકર્મોને જ સર્વોચ્ચ ગણે છે.

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

કેટલાક આત્મજ્ઞાનને પરમ માને છે—જ્યાં ઢેલો, પથ્થર અને સોનું સમાન દેખાય છે. આમ સ્થિત આ લોકમાં કર્તવ્ય-અકર્તવ્યના વિધાન વિષે લોકો ભિન્ન થઈ જાય છે.

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

‘શું શ્રેય છે?’ એમ વાદ કરનાર લોકો માત્ર મોહમાં જ પડે છે. તેથી આમાં જે પરમ કર્તવ્ય છે, તે મહાત્માઓએ અવશ્ય આચરવું જોઈએ.

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

હે ધર્મજ્ઞ! જે મારા સર્વ અર્થોને સિદ્ધ કરે, તે તમે કહેવા યોગ્ય છો.

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

સારસ્વતે કહ્યું—સરಸ್ವતીએ મને જે સાર કહ્યું હતું, તે હવે કહું છું, સાંભળો. આ સમગ્ર જગત છાયારૂપ છે, ઉત્પત્તિ અને ક્ષયધર્મવાળું છે; વારાંગનાના ચપળ કટાક્ષના ભંગ જેવું જ આ અત્યંત ભંગુર છે.

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

ધન, આયુષ્ય, યુવન અને ભોગો જળમાં ચંદ્રપ્રતિબિંબ જેવી અસ્થિર છે. વિવેકબુદ્ધિથી સમ્યક વિચાર કરીને સ્થાણુ (શિવ) નિમિત્તે દાનનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

શ્રુતિ કહે છે—દાનવાન પુરુષ પાપ કરવાને સમર્થ નથી. તેમજ શ્રુતિ કહે છે—સ્થાણુ (શિવ)નો ભક્ત જન્મ અને મૃત્યુને પ્રાપ્ત થતો નથી.

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

સાવર્ણિએ પ્રાચીનકાળે કીર્તિત કરેલી આ બે ગાથાઓ સાંભળો. ‘ધર્મ જ ભગવાન્ વೃಷ (બળદ) છે, અને જેના વાહન વೃಷભ છે…’

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

તે મહાદેવ પૂજ્ય છે—આ જ પરમ ધર્મ કહેવાયો છે. દુઃખના આવર્તમાં, ભયંકર અંધકારમાં, તેમજ ધર્મ-અધર્મના જળમાં (એ જ શરણ છે).

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

ક્રોધના કાદવમાં, મદરূপ ગ્રાહ (મગર) વચ્ચે, લોભના બબ્બલોના સંકટમય ઉથલપાથલમાં, અને માનના ગહન પાતાળમાં—આ સંસારસમુદ્ર ભયંકર છે, ભલે તે સત્ત્વરૂપ ‘યાન’થી શોભિત જણાય.

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

સંસારસાગરમાં ડૂબતા જીવને એકમાત્ર હર (શિવ) જ તારવે છે. દાન, સદ્વૃત્ત, વ્રત, વાણી-સંયમ, કીર્તિ, ધર્મ અને આયુષ્ય પણ તેની શરણથી સિદ્ધ થાય છે।

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

નશ્વર દેહના અસારમાંથી સાર કાઢવો—પરોપકાર. ધર્મમાં પ્રેમ, શ્રુતિ-શાસ્ત્રમાં ચિંતન, અને દાનમાં ઉત્તમ આસક્તિ—આ જ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

ઇન્દ્રિયવિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય જ જન્મનું સાચું ફળ છે. આ ભારતદેશમાં જન્મ મેળવી અને અનિત્ય માનવજીવન પામી, પરમાર્થ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

જો મનુષ્ય પોતાનું શ્રેય સાધતો નથી, તો તે લાંબા સમય સુધી પોતાને જ છેતરે છે. દેવો અને અસુરો—બધા માટે માનવજન્મ અત્યંત દુર્લભ છે।

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

એ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને એવો આચાર કરવો જોઈએ કે નરકમાં ન જવું પડે. માનવજીવન સર્વનું મૂળ છે અને સર્વ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરવાનો સાધન પણ છે।

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

જો વધુ લાભ માટે તું પ્રયત્ન ન પણ કર, તો પણ મૂળધનને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષ. કારણ કે આ ‘દેહ-નૌકા’ તું મહાન પુણ્યમૂલ્ય આપી મેળવી છે.

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

દુઃખ-સમુદ્રના પાર પહોંચવા માટે, આ સાધનરૂપ દેહ હજી તૂટ્યો નથી ત્યાં સુધી તરિ જા. કારણ કે ત્યાર પછી વિકરરહિત દેહ પ્રાપ્ત થવો ખરેખર દુર્લભ છે.

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

જે સંસારથી પાછો નથી ફરતો, તે પોતાના આત્માનો ઘાતક છે—એ નરાધમ છે. અહીં યતિઓ તપ કરે છે, યજ્વનો હોમમાં આહુતિ અર્પે છે, અને પરલોકાર્થે આદરથી દાન આપવામાં આવે છે.

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

કાત્યાયન બોલ્યા—હે ભગવન! દાન અને તપમાં ખરેખર કયું વધુ દુષ્કર છે? અને મૃત્યુ પછી કયું મહાન ફળ આપે છે? હે સારસ્વત, તે કહો.

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

સારસ્વત બોલ્યા—હે મુને! પૃથ્વી પર દાન કરતાં વધુ દુષ્કર કંઈ નથી. આ તો પ્રત્યક્ષ જ દેખાય છે—એનો સાક્ષી સ્વયં લોક છે.

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

ધન માટે પ્રિય પ્રાણો પણ ત્યજી, મહાલોભથી પ્રેરિત લોકો મહાભયમાં પ્રવેશે છે—સમુદ્ર, અરણ્ય અને પર્વતમાં।

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

કેટલાક સેવા-ચાકરી સ્વીકારે છે, જેને સ્મૃતિમાં ‘શ્વવૃત્તિ’ કહેવાઈ છે; અને બીજા કેટલાક હિંસાપ્રાય તથા બહુ કષ્ટભરી ખેતી પણ કરે છે।

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

અહીં દુઃખથી કમાયેલું ધન પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય બને છે; સૈકડો પ્રયત્નોથી મેળવેલું તે ધન ત્યજવું અતિ દુષ્કર છે।

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

ધનવાનનું સાચું ધન તો એ જ છે—જે તે દાન કરે છે અને જે તે ભોગવે છે; તે મરે પછી બાકી રહેલા ધન અને પરિવાર સાથે બીજા લોકો રમે છે।

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

જે રોજ યાચના કરે છે, તેને હું ગુરુ માનું છું; તે દર્પણને દરરોજ ચમકાવ્યા જેવું, દિવસેદિવસ આત્મશુદ્ધિ કરાવે છે।

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

જે દાનમાં અપાય છે તે ઘટતું નથી; ઊલટું વધુ વધે છે. જેમ કૂવો વારંવાર ભરવામાં આવે તો તે શુદ્ધ બની જળથી પરિપૂર્ણ થાય છે.

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

એક જન્મના સુખ માટે માણસ હજારો (જન્મોની) કમાણી વેડફી નાખે છે. પરંતુ પ્રાજ્ઞ એક જ જન્મમાં એવું પુણ્ય સંગ્રહે છે કે તે હજારો જન્મોને આધાર આપે છે.

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

મૂર્ખ અહીં ગરીબીના ભયથી ધન દાન કરતો નથી. પરંતુ પ્રાજ્ઞ પરલોકમાં ગરીબીની શંકાથી ધન છોડે છે.

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

ભંગુર આધાર ધરાવતા દેહધારી ધનથી શું જ કરી શકશે? જે શરીર માટે તેઓ ધન ઇચ્છે છે, તે શરીર જ અશાશ્વત છે.

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

પહેલાં અભ્યાસમાં બે અક્ષર હતા—‘નાસ્તિ, નાસ્તિ’. હવે એ જ ઉલટાઈને ‘દેહિ, દેહિ’—‘આપો, આપો’—રૂપે પ્રગટ થયું છે.

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

કેટલાય લોકો કૃપણને ‘આપ’ કહી સમજાવે, તોય ન આપવાની લાજ અને અપકીર્તિ રહે જ છે. એવી ગતિ તને પણ ન થાય.

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

અર્થિ ‘મને આપો’ એમ કહે છે, તે દાતાના જ ઉપકાર માટે; કારણ કે દાતા ઊર્ધ્વે જાય છે અને માત્ર ગ્રહીતો અધઃસ્થ રહે છે.

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

દાન ન આપવાથી ગરીબી, રોગ, મૂર્ખતા અને સદા પરાધીન સેવા જન્મે છે; એવા લોકો ખરેખર દુઃખના પાત્ર બને છે.

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

ધનવાન થઈને પણ જે દાન ન આપે, અને ગરીબ થઈને પણ જે તપ ન કરે—બન્નેને ગળે મોટો પથ્થર બાંધી પાણીમાં ફેંકવા યોગ્ય કહેવાયા છે.

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

સૈકડામાં એક શૂર જન્મે છે, હજારમાં એક પંડિત; લાખમાં એક વક્તા—પરંતુ સાચો દાતા જન્મે પણ, ન પણ જન્મે.

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

ગાયો, બ્રાહ્મણો, વેદો, પતિવ્રતા સતી સ્ત્રીઓ, સત્યવાદીઓ, નિર્લોભો અને દાનશીલો—આ સાતથી પૃથ્વી ધારિત થાય છે.

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

ઉશીનરપુત્ર શિબિએ બ્રાહ્મણહિતાર્થે પોતાના અંગો તથા પોતાના પ્રિય ઔરસ પુત્રને પણ અર્પણ કર્યા; અને અહીંથી સ્વર્ગલોકના શિખરે પહોંચ્યો.

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

કાશીપતિ પ્રતર્દ્દને બ્રાહ્મણને પોતાના નેત્રો દાન કરીને અતુલ કીર્તિ મેળવી—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ.

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

વૈદેહ નિમિએ પોતાનું રાજ્ય દાન કર્યું; જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) એ ધરતી દાન કરી; અને ગયએ પણ આધારિત આવકসহ ભૂમિ બ્રાહ્મણોને અર્પી.

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

જ્યારે મેઘો વરસ્યા નહીં, ત્યારે સર્વભૂતનિવાસના રક્ષક વસિષ્ઠે પ્રજાપતિની જેમ પ્રજાઓને પોષી જીવંત રાખી.

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

પાંચાલનો રાજા બ્રહ્મદત્ત, બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, દ્વિજશ્રેષ્ઠોને ‘શંખ’ નામની નિધિ દાન કરીને સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

મહાયશસ્વી રાજર્ષિ સહસ્રજિતે બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે પોતાના પ્રિય પ્રાણ પણ ત્યજીને અનुत્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

આ લોકો અને અન્ય અનેક ભક્તિપૂર્વક સ્થાણુ (શિવ)ને દાન અર્પીને રુદ્રલોકને ગયા—સદા શાંતાત્મા અને જિતેન્દ્રિય બનીને.

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

એમની પ્રતિષ્ઠિત કીર્તિ પૃથ્વી રહે ત્યાં સુધી ટકી રહેશે—એવું વિચારીને, હે સારાર્થી, સ્થાણુ (શિવ)ને અર્પિત દાનમાં પરાયણ થા.

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

તે પણ મોહ ત્યજીને, એ જ રીતે કાત્યાયન પરંપરાનો સાચો અનુયાયી બન્યો.

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

નારદે કહ્યું—સુશ્રવસે કહેલી આ કથા સાંભળી પદ્મભૂ બ્રહ્મા હર્ષાશ્રુથી ભરાઈ ગયા અને વારંવાર તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

વત્સ, તું સારું બોલ્યો—આવું જ છે, બીજું નથી। સારસ્વતે તેને સત્ય કહી જણાવ્યું છે અને શ્રુતિ પણ એ જ રીતે તેને સત્ય માને છે।

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

દાન યજ્ઞોનું રક્ષણકવચ છે અને લોકમાં પવિત્ર દક્ષિણા છે। દાનથી સર્વ પ્રાણીઓ દાતાપર આધાર રાખે છે। દાનથી આપત્તિઓ દૂર થાય છે, દાનથી શત્રુ પણ મિત્ર બને છે। સર્વ કંઈ દાનમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; તેથી દાનને પરમ કહે છે।

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

ધર્મ-અધર્મની તરંગોથી ઉથલપાથલ આ ભયંકર સંસારસાગરમાં દાનનું આચરણ કરવું જોઈએ; કારણ કે તે પાર ઉતારવા માટે નૌકાસમાન રચાયેલ છે।

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

આ રીતે વિચાર કરીને મેં પુષ્કરમાં દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) સ્થાપ્યા; તેમજ ગંગા-યમુના વચ્ચે આવેલા મધ્યદેશમાં પણ બ્રાહ્મણોને વસાવાયા।

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

પૂજ્ય એવા બે હરિઓ તથા શુભ ગૌરીએ વેદના પરમ વિદ્વાનોને સ્થાપિત કર્યા. રુદ્રે નાગરોને વસાવ્યા અને પાર્વતીએ શક્તિપુર-ઉદ્ભવોને સ્થિર કર્યા.

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

એ જ રીતે શ્રીમાલમાં લક્ષ્મીદેવી તથા એવા અન્ય દેવોત્તમોએ લોકઉદ્ધારની ઇચ્છાથી અનેક અગ્રહાર (દાનગ્રામ) અર્પણ કર્યા.

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

હે દેવોત્તમો! દાનના ફળની અમને કશી પણ ઇચ્છા નથી; અમારું દાન તો સાધુઓના સંરક્ષણ માટે જ પરિકીર્તિત છે.

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

બ્રાહ્મણો યોગ્ય સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત થઈ વિવિધ ધર્મોપદેશોથી ત્રણ વર્ણોનું ઉદ્ધાર કરે છે; તેથી દ્વિજ સર્વाधिक પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

દાન ચાર પ્રકારનું કહેવાયું છે—(૧) દાન, (૨) ઉત્સર્ગ, (૩) કલ્પિત, અને (૪) સંશ્રુત; આ ક્રમથી પરિકીર્તિત છે.

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

વાવ, કૂવો, તળાવ, વૃક્ષો, વિદ્યાસ્થાનો અને દેવાલય—તથા મઠ, પાણીપાઉ, આશ્રયગૃહ અને ભૂમિદાન—આ બધું ‘ઉત્સર્ગ’ કહેવાય છે।

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

આ દાનો પર આધાર રાખીને જીવિકા કરનાર પણ થોડું પુણ્ય પામે છે; હે દ્વિજ! દાતા દાન પાછું ન ખેંચે ત્યાં સુધી તેને પુણ્યનો છઠ્ઠો અંશ મળે છે।

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

અતએવ આ સર્વ દાનોમાં પરમ શ્રેષ્ઠ છે બ્રાહ્મણોની યોગ્ય સ્થાપના (પોષણ-વ્યવસ્થા); તેમજ દેવસ્થાપના (મંદિર-પૂજા) પણ. કારણ કે ધર્મ એ જ મૂળમાં સ્થિત છે।

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

દેવતાનું મંદિર જેટલો સમય ટકે અને બ્રાહ્મણનું ઘર જેટલો સમય ટકે, તેટલો સમય દાતાના પૂર્વજોને પુણ્યનો અંશ પ્રાપ્ત થતો રહે છે।

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

આ ‘વ્યાપાર’ પ્રયત્નમાં નાનો છે, પરંતુ ફળમાં બહુ મોટો છે; અને જીર્ણોદ્ધારમાં (જર્જરિતનું પુનઃસ્થાપન) આ જ પુણ્ય દ્વિગુણું કહેવાયું છે।

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

અતએવ, હે દેવશ્રેષ્ઠો, હું પણ આ જ ઘોષણા કરું છું—દાન સમાન કંઈ પણ નથી. આ સત્ય છે; એમ સારસ્વતે કહ્યું.

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

નારદ બોલ્યા—સારસ્વતે કહેલી અને તેમ જ પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા સમર્થિત તે વાણી સાંભળી, દેવગણ અને હું અત્યંત વિસ્મિત થઈ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી આનંદિત થયા.

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

પછી સભા વિસર્જિત થયા પછી, રમ્ય મેરુશિખર પર હું શિલાપીઠ પર બેસી આ વિષયનું ચિંતન કરવા લાગ્યો.

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

‘વિરંચિ (બ્રહ્મા) સત્ય બોલ્યા; પરંતુ જે તે (દાન)નું એક પણ કર્મ કરતો નથી અને જેના જીવનમાં કૃતાર્થતા નથી, તે શા માટે જીવે?’

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

‘તો હું દાનનું પુણ્ય સ્પષ્ટ રીતે કેવી રીતે કરું? મારી સંપત્તિ તો માત્ર કૌપીન અને દંડ છે; મારી પાસે થોડું પણ ધન નથી.’

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

જ્યારે મનુષ્ય અયોગ્યને દાન આપે અને યોગ્યને ન આપે, ત્યારે યોગ્ય-અયોગ્યનું પરિજ્ઞાન દુષ્કર હોવાથી દાનધર્મનું પાલન ખરેખર કઠિન બને છે।

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

જે શুদ্ধ મનથી દેશ, કાળ અને પાત્રનો વિચાર કરીને ન્યાયથી ઉપાર્જિત ધન દાન કરે છે, તે તેનું ફળ યુવાનીમાં પણ ભોગવે છે।

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

મોહના અંધકારથી આવૃત થઈ અથવા ક્રોધવશ દાન કરનાર, તે દાનનું ફળ ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ ભોગવે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

દંભના કારણે દાન કરનાર યુવાનીમાં પણ નાશ પામે છે; અને અન્યાયથી કમાયેલું ધન જો લૌકિક લાભ માટે દાન કરવામાં આવે, તો તે પણ પતન જ લાવે છે।

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

વૃદ્ધાવસ્થામાં મનુષ્ય નિશ્ચયે ક્ષીણ થાય છે—એમાં સંશય નથી। તેથી દેશ, કાળ અને સુપાત્રનો વિચાર કરીને વિધિપૂર્વક, શુભ રીતે ઉપાર્જિત ધન શ્રદ્ધાથી અને કપટ વિના દાન કરવું જોઈએ।

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

નિર્ધનતા હોય ત્યારે આ કેવી રીતે શક્ય બને?—એવું લોકો વિચારે છે. પરંતુ પ્રાચીન પુરાણોમાં નિર્મળ મુનિઓએ જે વચન કહ્યું છે, તે નિશ્ચયે સત્ય છે.

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

ધનહીન માટે જાણે આ લોક પણ નથી, પરલોક પણ નથી; બાજુમાં ઊભેલા ગરીબને લોકો શાપિત અને નિંદિત હોય તેમ જોઈને અવગણે છે.

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

લોકમાં દારિદ્ર્યને પાપ સમાન માનવામાં આવે છે—એવી વસ્તુની પ્રશંસા કોણ કરે? પતિતને સૌ દયા કરે છે, અને નિર્ધનને પણ સૌ દયા કરે છે.

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

જેનાં ઘોડાં ઓછાં, ધન ઓછું, સેવકો ઓછાં અને અતિથિ-સત્કાર પણ ઓછો—તે જ ખરેખર ‘કૃશ’ કહેવાય; માત્ર શરીરે પાતળો હોવો કૃશતા નથી.

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

ધનવાન હોય તો નીચ કુળનો માણસ પણ લોકમાં અત્યંત પૂજ્ય બને છે; પરંતુ ચંદ્ર સમાન ઉત્તમ વંશનો પણ જો નિર્ધન હોય, તો અપમાનિત અને તિરસ્કૃત થાય છે.

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

જ્ઞાનમાં વૃદ્ધ, તપમાં વૃદ્ધ અને બહુશ્રુત વૃદ્ધજન—તે સર્વે ધનવાનના દ્વારે સેવકોની જેમ ઊભા રહે છે।

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

ત્રિભુવનમાં આ ધન ખરેખર આપણું નથી, છતાં અન્ય કોઈ પ્રાર્થના કરીને માગે ત્યારે તેને દાન કરવું એ જ દાતાને ફળદાયી બને છે।

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

અથવા પહેલાં હું આ બધું અત્યંત સ્પષ્ટ રીતે વિચારું; અને સૌપ્રથમ કોઈ યોગ્ય સ્થાનને જોઈ લઉં।

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

તે અનેક રીતે વિચાર કરીને દેશો, ગામો, નગરો અને આશ્રમો નિહાળી ઘણું ફર્યો; છતાં જ્યાં વિપ્રોને સ્થાપી શકાય એવું હિતકારક સ્થાન તેને મળ્યું નહીં।