Adhyaya 64

Verse 1

एवं तत्र स्थिते तीरे देव्याराधनतत्परे । सप्तलिंगार्चनरते भीमनन्दननन्दने

આ રીતે તે ત્યાં તટ પર રહ્યો—દેવી આરાધનામાં તત્પર—અને સાત લિંગોના અર્ચનમાં રત; ભીમના પૌત્ર (બર્બરીક) ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો.

Verse 2

ततः कालेन केनापि पांडवा द्यूतनिर्जिताः । तत्राजग्मुश्च क्रमतस्तीर्थस्नानकृते भुवम्

પછી થોડા સમય પછી, દ્યુતમાં પરાજિત પાંડવો તીર્થસ્નાનના હેતુથી ધરતી પર ક્રમે ક્રમે વિહાર કરતા ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 3

प्रागेव चंडिकां देवीं क्षेत्रादीशानतः स्थिताम् । आसेदुर्मार्गखिन्नास्ते द्रौपदीपंचमास्तदा

પ્રથમ તેઓ તે ક્ષેત્રના ઈશાન દિશામાં સ્થિત ચંડિકા દેવીને મળવા ગયા; માર્ગથી થાકેલા તેઓ ત્યારે ત્યાં પહોંચ્યા—દ્રૌપદી પાંચમી સાથે।

Verse 4

तत्रैव चोपविष्टोऽभूत्तदानीं चंडिकागणः । बर्बरीकश्च तान्वीरान्समायातानपश्यत

એ જ સ્થળે તે સમયે ચંડિકાનો ગણ બેઠેલો હતો; અને બર્બરીકે ત્યાં આવેલા તે વીરોને જોયા।

Verse 5

परं नासौ वेद पाण्डून्पाण्डवास्तं च नो विदुः । आजन्म यस्मान्नैवाभूत्पाण्डूनां चास्य संगमः

તે પાંડુને જાણતો ન હતો અને પાંડવો પણ તેને જાણતા ન હતા; કારણ કે જન્મથી જ પાંડુપુત્રો સાથે તેનો ક્યારેય સંગમ થયો ન હતો।

Verse 6

ततः प्रविश्य वै तस्मिन्देवीमासाद्य पांडवाः । पिंडकाद्यं तत्र मुक्त्वा तृषा प्रैक्षि जलं तदा

પછી તે સ્થળમાં પ્રવેશ કરીને દેવીને મળીને પાંડવોએ ત્યાં પિંડક વગેરે અર્પણ મૂક્યાં; અને તરસથી વ્યાકુળ થઈ ત્યારે પાણી શોધવા લાગ્યા।

Verse 7

ततो भीमः कुण्डमध्यं जलं पातुं विवेश ह । प्रविशंतं च तं प्राह युधिष्ठिर इदं वचः

પછી ભીમ જળ પીવા માટે કુંડના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો. તેને પ્રવેશતો જોઈ યુધિષ્ઠિરે આ વચન કહ્યું.

Verse 8

उद्धृत्य भीम तोयं त्वं पादौ प्रक्षाल्य भो बहिः । ततः पिबाऽन्यथा दोषो महांस्त्वामुपपत्स्यते

હે ભીમ! પાણી બહાર કાઢી બહાર જ પગ ધોઈ પછી પી. નહિંતર તને મહાન દોષ લાગશે.

Verse 9

एतद्राज्ञो वचो भीमस्तृषा व्याकुललोचनः । अश्रुत्वैव विवेशासौ कुण्डमध्ये जलेच्छया

રાજાના આ વચનને ભીમ, તરસથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળો, સાંભળ્યા વિના જ પાણીની ઇચ્છાથી કુંડના મધ્યમાં ઘૂસી ગયો.

Verse 10

स च दृष्ट्वा जलं पातुं तत्रैव कृतनिश्चयः । मुखं हस्तौ च चरणौ क्षालयामास शुद्धये

જળ જોઈ તેણે ત્યાં જ પીવાનો નિશ્ચય કર્યો અને શુદ્ધિ માટે એ જ જળમાં મુખ, હાથ અને પગ ધોવા લાગ્યો.

Verse 11

यतः पीतं जलं पुंसामप्रक्षाल्य च यद्भवेत् । प्रेताः पिशाचास्तद्रूपं संक्रम्य प्रपिबंति तत्

કારણ કે મનુષ્ય યોગ્ય પ્રક્ષાલન કર્યા વિના જળ પીવે તો પ્રેત અને પિશાચો એ જ રૂપ ધારણ કરીને તેના દ્વારા તે જળ પી લે છે.

Verse 12

एवं प्रक्षालयाने च पादौ तत्र वृकोदरे । उपरिस्थस्तदा प्राह सत्यं सुहृदयो वचः

આ રીતે ત્યાં વૃકોદર પગ ધોઈ રહ્યો હતો. ત્યારે ઉપર ઊભેલા એકે સુહૃદભાવથી જન્મેલું સત્ય વચન કહ્યું.

Verse 13

दुर्मते भोः किमेतत्त्वं कुरुषे पापनिश्चयः । देवीकुण्डे क्षालयसि मुखं पादौ करौ च यत्

અરે દુર્મતિ! પાપનો નિશ્ચય કરીને આ શું કરે છે? દેવીકુંડમાં તું મુખ, પગ અને હાથ કેમ ધોઈ રહ્યો છે?

Verse 14

यतो देवी सदानेन जलेन स्नाप्यते मया । दत्र प्रक्षिपंस्तोयं मलपापान्न बिभ्यसि

કારણ કે આ જ જળથી હું સદા દેવીને સ્નાન કરાવું છું. છતાં તું તેમાં પાણી નાખીને મલ અને પાપથી ડરતો નથી!

Verse 15

मलाक्ततोयं यन्नाम अस्पृश्यं तन्नरैरपि । कुतो देवैश्च तत्पापं स्पृश्यते तत्त्वतो वद

સાચું કહો: જે પાણી મલથી લિપ્ત હોવાથી મનુષ્યો માટે પણ અસ્પૃશ્ય કહેવાય, તે પાપ દેવતાઓને કેવી રીતે સ્પર્શી શકે?

Verse 16

शीघ्रं च त्वं निःसरास्मात्कुण्डाद्भूत्वा बहिः पिब । यद्येवं पाप मूढोऽसि तीर्थेषु भ्रमसे कुतः

ઝડપથી આ કુંડમાંથી બહાર નીકળી જા અને બહારથી જ પાણી પી. જો તું એવો પાપમૂઢ છે, તો તીર્થોમાં ભટકે છે કેમ?

Verse 17

भीम उवाच । किमेतद्भाषसे क्रूर परुषं राक्षसाधम । यतस्तोयानि जंतूनामुपभो गार्थमेव हि

ભીમ બોલ્યો—હે ક્રૂર રાક્ષસાધમ! તું આવા કઠોર અને પરુષ વચનો કેમ બોલે છે? જળ તો પ્રાણીઓના ઉપભોગ અને જીવનધારણ માટે જ છે.

Verse 18

तीर्थेषु कार्यं स्नानं चेत्युक्तं मुनिवरैरपि । अंगप्रक्षालनं स्नानमुक्तं मां निंदसे कुतः

મુનિવરોએ પણ કહ્યું છે કે તીર્થોમાં સ્નાન કરવું જોઈએ. અને સ્નાન એટલે અંગપ્રક્ષાલન એમ નિર્ધારિત છે; તો પછી તું મને કેમ નિંદે છે?

Verse 19

यदि न क्रियते पानमंगप्रक्षालनं तथा । तत्किमर्थं पूर्तधर्माः क्रियन्ते धर्मशालिभिः

જો પીવું અને અંગપ્રક્ષાલન કરવું જ ન હોય, તો ધર્મશીલ લોકો પૂર્તધર્મનાં કાર્યો શા માટે કરે છે?

Verse 20

सुहृदय उवाच । स्नातव्यं तीर्थमुख्येषु सत्यमेतन्न संशयः । चरेषु किं तु संविश्य स्थावरेषु बहिः स्थितः

સુહૃદય બોલ્યો—મુખ્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરવું સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી. વહેતા જળમાં તો પ્રવેશ કરીને સ્નાન યોગ્ય; સ્થિર જળમાં બહાર રહીને.

Verse 21

स्थावरेष्वपि संविश्य तन्न स्नानं विधीयते । न यत्र देवस्नानार्थं भक्तैः संगृह्यते जलम्

સ્થિર જળમાં પ્રવેશ કર્યાથી પણ તે વિધેય સ્નાન નથી—ખાસ કરીને જ્યાં ભક્તોએ દેવસ્નાન માટે જળ સંગ્રહ્યું હોય ત્યાં.

Verse 22

यच्च हस्तशतादूर्ध्वं सरस्तत्र विधीयते । संवेशेऽपि क्रमश्चायं पादौ प्रक्षाल्य यद्बहिः

જો સો હસ્ત દૂર સરોવર હોય તો ત્યાં સ્નાન કરવું વિધિસંમત છે. છતાં ક્રમ એ જ—બહાર રહી પહેલાં પગ ધોઈ, પછી અંદર પ્રવેશ કરવો.

Verse 23

ततः स्नानं प्रकर्तव्यमन्यथा दोष उच्यते । किं न श्रुतस्त्वया प्रोक्तः श्लोकः पद्मभुवा पुरा

તે પછી જ સ્નાન કરવું જોઈએ; નહીંતર દોષ કહેવાય છે. પૂર્વે પદ્મભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા કહેલો શ્લોક તું સાંભળ્યો નથી શું?

Verse 24

मलं मूत्रं पुरीषं च श्लेष्म निष्ठीनाश्रु च । गंडूषाश्चैव मुञ्चति ये ते ब्रह्महणैः समाः

જે તીર્થજળમાં મલ, મૂત્ર, વિષ્ઠા, કફ, થૂંક, આંસુ અને ગંડૂષનું પાણી પણ છોડે છે—તે બ્રાહ્મણહંતક સમાન ગણાય છે.

Verse 25

तस्मान्निःसर शीघ्रं त्वं यद्येवमजितेन्द्रियः । तत्किमर्थं दुराचार तीर्थेष्वटसि बालिश

અતએવ, જો તારી ઇન્દ્રિયો અજિત હોય તો તું તરત બહાર નીકળી આવ. તો પછી કેમ, દુરાચારી મૂર્ખ, તું તીર્થોમાં ભટકે છે?

Verse 26

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स हि तीर्थफलं लभेत्

જેનાં હાથ, પગ અને મન સુસંયમિત છે, અને જેના સર્વ કર્મો વિકૃતિરહિત છે—એ જ ખરેખર તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 27

भीम उवाच । अधर्मो वापि धर्मोऽस्तु निर्गंतुं नैव शक्नुयाम् । क्षुधा तृषा मया नित्यं वारितुं नैव शक्यते

ભીમે કહ્યું—અધર્મ હોય કે ધર્મ, હું બહાર જવાથી અટકી શકતો નથી. મારી અંદર સદા રહેલી ભૂખ અને તરસ રોકી શકાતી નથી.

Verse 28

सुहृदय उवाच । जीवितार्थे भवान्कस्मात्पापं प्रकुरुते वद । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः शिबिना यः समीरितः

સુહૃદયે કહ્યું—કેવળ જીવતા રહેવા માટે તું પાપ કેમ કરે છે, કહો. રાજા શિબિએ ઉચ્ચારેલો તે શ્લોક તું સાંભળ્યો નથી શું?

Verse 29

मुहूर्तमपि जीवेत नरः शुक्लेन कर्मणा । न कल्पमपि जीवेत लोकद्वयविरोधिना

માનવ શુદ્ધ કર્મથી એક મુહૂર્ત પણ જીવે તો શ્રેષ્ઠ; પરંતુ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેના વિરોધી કર્મોથી કલ્પ જેટલું પણ ન જીવવું.

Verse 30

भीम उवाच । काकारवेण ते मह्यं कर्णौ बधिरतां गतौ । पास्याम्येव जलं चात्र कामं विलप शुष्य वा

ભીમે કહ્યું—તારી કાગડાની જેમ કા-કા કરવાથી મારા કાન બહેરા થઈ ગયા. હું અહીંનું પાણી તો પીશ જ; મનગમતું વિલાપ કર, અથવા સૂકી જા.

Verse 31

सुहृदय उवाच । क्षत्रियाणां कुले जातस्त्वहं धर्माभिरक्षिणाम् । तस्मात्ते पातकं कर्तुं न दास्यामि कथंचन

સુહૃદયે કહ્યું—હું ધર્મરક્ષક ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો છું. તેથી તને આ પાતક કરવાનું હું કોઈ રીતે પણ થવા દઈશ નહીં.

Verse 32

तद्वराकाथ शीघ्रं त्वमस्मात्कुंडाद्विनिःसर

ત્યારે, અરે દુર્ભાગ્યા! તુરંત આ કુંડમાંથી બહાર નીકળી આવ.

Verse 33

इष्टकाशकलैः शीघ्रं चूर्णयिष्येऽन्यथा शिरः । इत्युक्त्वा चेष्टकां गृह्य मुमोच शिरसः प्रति

“નહીં તો ઈંટના ટુકડાઓથી તારો માથું તરત ચૂરચૂર કરી દઈશ.” એમ કહી તેણે ઈંટ પકડી માથા તરફ ફેંકી.

Verse 34

भीमश्च वंचयित्वा तामुत्प्लुत्य बहिराव्रजत् । भर्त्सयंतौ ततश्चोभावन्योन्यं भीमविक्रमौ

અને ભીમે તેને છલ કરીને ઝંપલાવી બહાર નીકળી ગયો. પછી તે બંને ભયંકર પરાક્રમી એકબીજાને વારો-વારો ધિક્કારવા લાગ્યા.

Verse 35

युयुधाते प्रलंबाभ्यां बाहुभ्यां युद्धपारगौ । व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ

યુદ્ધમાં પારંગત તે બંને લાંબા ફેલાયેલા બાહુઓથી લડતા રહ્યા—વિસ્તૃત વક્ષ, દીર્ઘ ભુજાઓ, અને બંને જ મલ્લયુદ્ધમાં સમાન કુશળ.

Verse 36

मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च जानुभिश्चाभिजघ्नतुः । ततो मुहूर्तात्कौरव्यः पर्यहीयत पांडवः

તેઓ એકબીજાને મુક્કાઓ, એડીના પ્રહારો અને ઘૂંટણોથી આઘાત કરવા લાગ્યા. થોડા જ સમયમાં કૌરવ ઉપરચઢ થયો અને પાંડવ નબળો પડવા લાગ્યો.

Verse 37

हीयमानस्ततो भीम उद्यतोऽभूत्पुनः पुनः । अहीयत ततोऽप्यंग ववृधे बर्बरीककः

ભીમ ક્ષીણ થતો હોવા છતાં વારંવાર ઊભો થયો; છતાં, હે પ્રિય, તે વધુ ને વધુ પછાત પડતો ગયો અને બર્બરીક તો સતત બળવાન બનતો ગયો।

Verse 38

ततो भीमं समुत्पाट्य बर्बरीको बलादिव । निष्पिपेष ततः क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्

પછી બર્બરીકે જાણે માત્ર બળથી જ ભીમને ઉપાડી ખેંચી કાઢ્યો અને ક્રોધમાં તેને ચકનાચૂર કરી નાખ્યો; તે દૃશ્ય અતિ અદ્ભુત લાગ્યું।

Verse 39

मूर्छितं चैवमादाय विस्फुरन्तं पुनःपुनः । सागराय प्रचलितः क्षेप्तुं तत्र महांभसि

મૂર્ચ્છિત થયેલા તેને ઉઠાવી, તે વારંવાર ફફડતો હોવા છતાં, તે સમુદ્ર તરફ ચાલ્યો—ત્યાંના મહાજળમાં તેને ફેંકવા માટે।

Verse 40

ददृशुः पांडवा नैतद्देव्या नयनयंत्रिताः

પાંડવો આ બધું જોઈ શક્યા નહીં; દેવી જાણે તેમની દૃષ્ટિને રોકી રાખી હતી।

Verse 41

तथा गृहीते कुरुवीरमुख्ये वीरेण तेनाद्भुतविक्रमेण । आश्चर्यमासीद्दिवि देवतानां देवीभिराकाशतले निरीक्ष्य तम्

કુરુવીરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે વીરને જ્યારે અદ્ભુત પરાક્રમી યોધ્ધાએ પકડી લીધો, ત્યારે સ્વર્ગમાં દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થયા; અને દેવીઓ પણ આકાશતલ પરથી તેને નિહાળવા લાગી।

Verse 42

सागरस्य ततस्तीरे बर्बरीकं गतं तदा । निरीक्ष्य भगवान्रुद्रो वियत्स्थः समभाषत

બર્બરીક જ્યારે સમુદ્રના કિનારે પહોંચ્યો, ત્યારે આકાશસ્થ ભગવાન રુદ્રે તેને જોઈને વાણી ઉચ્ચારી।

Verse 43

भोभो राक्षसशार्दूल बर्बरीक महाबल । मुंचैनं भरतश्रेष्ठं भीमं तव पितामहम्

“અરે અરે, રાક્ષસશાર્દૂલ મહાબલી બર્બરીક! આ ભરતશ્રેષ્ઠ ભીમને—જે તારો પિતામહ છે—મુક્ત કર.”

Verse 44

अयं हि तीर्थयात्रायां विचरन्भ्रातृभिर्युतः । कृष्णया चाप्यदस्तीर्थं स्नातुमेवाभ्युपाययौ

“આ પોતાના ભાઈઓ સાથે અને કૃષ્ણાસહ તીર્થયાત્રામાં ફરતો છે; માત્ર સ્નાન કરવા જ આ તીર્થે આવ્યો છે.”

Verse 45

सम्मानं सर्वथा तस्मादर्हः कौरवनंदनः । अपापो वा सपापो वा पूज्य एव पितामहः

“અતએવ, હે કૌરવનંદન, તે સર્વ રીતે સન્માનને પાત્ર છે. નિષ્પાપ હોય કે પાપયુક્ત—પિતામહ તો પૂજ્ય જ છે.”

Verse 46

सूत उवाच । इति रुद्रवचः श्रुत्वा सहसा तं विमुच्य सः । न्यपतत्पादयोर्हा धिक्कष्टं कष्टं च प्राह सः

સૂત બોલ્યા—રુદ્રના વચન સાંભળતાં જ તેણે તરત તેને મુક્ત કર્યો, પગે પડી ગયો અને બોલ્યો, “હાય! ધિક્કાર, કેવું દુઃખ—કેટલું ભયંકર, કેટલું ભયંકર!”

Verse 47

क्षम्यतां क्षम्यतां चेति पुनः पुनरवोचत । शिरश्च ताडयन्स्वीयं रुरोद च मुहुर्मुहुः

તે વારંવાર “મને ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો” એમ વિનંતી કરતો રહ્યો; પોતાનું માથું પીટતો તે ફરી ફરી રડી પડ્યો.

Verse 48

तं तथा परिशोचंतं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः । भीमसेनः समालिंग्य आघ्राय च वचोऽब्रवीत्

તેને આમ શોકમાં ડૂબેલો અને વારંવાર ગભરાતો જોઈ ભીમસેને તેને આલિંગન કર્યું; સ્નેહથી તેના મસ્તકને સૂંઘી પછી વચન બોલ્યો.

Verse 49

वयं त्वां नैव जानीमस्त्वं चास्माञ्जन्मकालतः । अत्र वासश्च ते पुत्र भैमेः कृष्णाच्च संश्रुतः

અમે તને બિલકુલ ઓળખી શક્યા નથી, અને તું પણ જન્મથી અમને જાણતો નથી; પરંતુ પુત્ર, અહીં તારા નિવાસનું વચન ભીમની તરફથી અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) દ્વારા પણ અપાયું છે.

Verse 50

परं नो विस्मृतं सर्वं नानादुःखैः प्रमुह्यताम् । दुःखितानां यतः सर्वा स्मृतिर्लुप्ता भवेत्स्फुटम्

વધુમાં, અનેક દુઃખોથી અમે વ્યાકુળ થઈ ગયા હોવાથી બધું જ ભૂલી ગયા છીએ; દુઃખિતોની સર્વ સ્મૃતિ ખરેખર સ્પષ્ટ રીતે લુપ્ત થઈ જાય છે.

Verse 51

तदस्माकमिदं दुःखं सर्वकालविधानतः । मा शोचस्त्वं च तनय न ते दोषोऽस्ति चाण्वपि

અતએવ અમારું આ દુઃખ કાળના વિધાનથી આવ્યું છે; પુત્ર, તું શોક ન કર—તારો અણુમાત્ર પણ દોષ નથી.

Verse 52

यतः सर्वः क्षत्रियस्य दंड्यो विपथिसंस्थि तः । आत्मापिदंड्यः साधूनां प्रवृत्तः कुपथाद्यदि

જે કોઈ કુપથ પર સ્થિત હોય તે ક્ષત્રિય દ્વારા દંડનીય છે; અને જો પોતાની આત્મા પણ દુષ્પથ તરફ પ્રવૃત્ત થાય, તો તે પણ સજ્જનોની દૃષ્ટિમાં દંડનીય બને છે।

Verse 53

पितृमातृसुहृद्भ्रातृपुत्रादीनां किमुच्यते । अतीव मम हर्षोऽयं धन्योहं पूर्वजाश्च मे

તો પછી પિતા, માતા, મિત્ર, ભાઈ, પુત્ર વગેરે વિશે શું કહેવું? મારો આ હર્ષ અતિ મહાન છે; હું ધન્ય છું અને મારા પૂર્વજો પણ ધન્ય છે।

Verse 54

यस्य त्वीदृशकः पौत्रो धर्मज्ञो धर्मपालकः । वरार्हस्त्वं प्रशंसार्हो भवान्येषां सतां तथा

જેનાનો એવો પૌત્ર હોય—ધર્મજ્ઞ અને ધર્મરક્ષક—તે (વૃદ્ધ) શ્રેષ્ઠ સન્માન અને પ્રશંસાને યોગ્ય છે; તેમ જ અન્ય સજ્જનો પણ।

Verse 55

तस्माच्छोकं विहायेमं स्वस्थो भवि तुमर्हसि

અતએવ આ શોક ત્યજીને તું શાંત અને સ્વસ્થ થવા યોગ્ય છે।

Verse 56

बर्बरीक उवाच । पापं मां ताततात त्वं ब्रह्मघ्नादपि कुत्सितम् । अप्रशस्यं नार्हसीह द्रष्टुं स्प्रष्टुमपि प्रभो

બર્બરીકે કહ્યું—હે પૂજ્ય પિતા, હે પિતામહ! હું પાપી છું, બ્રહ્મઘ્ન કરતાં પણ વધુ નિંદ્ય. હું પ્રશંસાને અયોગ્ય; હે પ્રભુ, અહીં મને જોવું પણ ન જોઈએ, સ્પર્શ કરવું તો બહુ દૂરની વાત।

Verse 57

सर्वेषामेव पापानां निष्कृतिः प्रोच्यते बुधैः । पित्रोरभक्तस्य पुनर्निष्कृतिर्नैव विद्यते

બધા પાપો માટે વિદ્વાનો પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે; પરંતુ જે માતા-પિતાનો ભક્ત નથી, તેને ફરી કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત મળતું નથી।

Verse 58

तद्येन देहेन मया ताततातोऽभिपीडितः । तत्त्वमेव समुत्स्रक्ष्ये महीसागरसंगमे

જે દેહથી મેં પિતા અને પિતામહને પીડા આપી, એ જ દેહને હું ધરતી-સમુદ્રના સંગમે ત્યજી દઈશ।

Verse 59

मैवं भवेयमन्येषु अपि जन्मसु पातकी । न मामस्मादभिप्रायादर्हः कोऽपि निवर्तितुम्

બીજા જન્મોમાં પણ હું એવો પાપી ન બનું. આ સંકલ્પમાંથી મને પાછો ફેરવવાનો અધિકાર કોઈને નથી।

Verse 60

यतोंऽशेन विलुप्येत प्रायश्चित्तान्निवारकः । एवमुक्त्वा समुत्प्लुत्य ययौ चैवार्णवं बली

પ્રાયશ્ચિત્તમાં અણુમાત્ર પણ ઘટાડો ન થાય—એમ કહી તે બલવાન ઉછળી ને સીધો સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 61

समुद्रोऽपि चकंपे च कथमेनं निहन्म्यहम् । ततः सिद्धांबिकायाश्च देव्यस्तत्र चतुर्दश

સમુદ્ર પણ કંપી ઊઠ્યો—‘હું એને કેવી રીતે ન હણું?’ ત્યારે ત્યાં સિદ્ધાંબિકાની ચૌદ દેવીઓ પ્રગટ થઈ।

Verse 62

समालिंग्य च संस्थाप्य रुद्रेण सहिता जगुः । अज्ञातविहिते पापे नास्ति वीरेंद्र कल्मषम्

તેણેને આલિંગન કરીને યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરી, રુદ્ર સાથે તેઓ ગાયા— “હે વીરેન્દ્ર! અજાણતાં થયેલા પાપમાં તને કલ્મષ લાગતું નથી।”

Verse 63

शास्त्रेषूक्तमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि । अमुं च पृष्ठलग्नं त्वं पश्य भोः स्वं पितामहम्

આ વાક્ય શાસ્ત્રોમાં કહેલું છે; તું અન્યથા કરવો યોગ્ય નથી. અને જો, હે મહાશય, તારો પોતાનો પિતામહ તારી પીઠે ચોંટેલો છે।

Verse 64

पुत्रपुत्रेति भाषंतमनु त्वा मरणोन्मुखम् । अधुना चेत्स्वकं देहं वीर त्वं परित्यक्ष्यसि

‘પુત્ર, પુત્ર!’ એમ બોલતો તે, મૃત્યુ તરફ વળેલા તારા પાછળ પાછળ આવે છે. હવે, હે વીર, તું પોતાનું દેહ ત્યજી દેશે તો…

Verse 65

ततस्त्यक्ष्यति भीमोऽपि पातकं तन्महत्तव । एवं ज्ञात्वा धारय त्वं स्वशरीरं महामते

ત્યારબાદ ભીમ પણ તારા તે મહાપાતકને ત્યજી દેશે. આ જાણીને, હે મહામતિ, પોતાનું શરીર ધારણ કર (ત્યાગ ન કર)।

Verse 66

अथ चेत्त्यक्तुकामस्त्वं तत्रापि वचनं शृणु । स्वल्पेनैव च कालेन कृष्णाद्देवकिनंदनात्

અને જો તું હજી પણ ત્યાગ કરવા ઇચ્છે, તો ત્યાં પણ આ વચન સાંભળ— અતિ અલ્પ સમયમાં દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણ તરફથી (સમાધાન થશે)।

Verse 67

देहपातस्तव प्रोक्तस्तं प्रतीक्ष यदीच्छ सि । यतो विष्णुकराद्वत्स देहपातो विशिष्यते

તારો દેહપાત (મૃત્યુ) પહેલેથી જ કહેલો છે—જો તું ઇચ્છે તો તે સમયની પ્રતીક્ષા કર. કારણ કે, હે વત્સ, વિષ્ણુના હસ્તે દેહત્યાગ વિશેષ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

Verse 68

तस्मात्प्रतीक्ष तं कालमस्माकं प्रार्थितेन च । एवमुक्तो निववृते बर्बरीकोऽपि दुर्मनाः

અતએવ, અમે પ્રાર્થના કરી છે તેમ તે સમયની પ્રતીક્ષા કર. આમ કહેવાતા બર્બરીક પણ—મન વ્યથિત કરીને—પાછો વળ્યો.

Verse 69

रुद्रं देवीश्च चामुंडां सोपालंभं वचोऽब्रवीत् । त्वमेव देवि जानासि रक्ष्यते शार्ङ्गधन्विना

તેણે રુદ્ર અને દેવી—અહીં સુધી કે ચામુંડાને પણ—ઉલાહનાભર્યા વચનો કહ્યા: “હે દેવી, શારઙ્ગધન્વી (વિષ્ણુ/કૃષ્ણ) દ્વારા આ કેવી રીતે રક્ષાય છે તે તું જ જાણે છે.”

Verse 70

पांडवा भूमिलाभार्थे तत्ते कस्मादुपेक्षितम् । त्वया च समुपागत्य रक्षितोऽयं वृकोदरः

“પાંડવો રાજ્યલાભ માટે પ્રયત્ન કરે છે—તો તે તું કેમ અવગણ્યું? અને તું આગળ આવી હસ્તક્ષેપ કરતાં આ વૃકોદર (ભીમ) રક્ષિત થયો.”

Verse 71

देव्युवाच । अहं च रक्षयिष्यामि स्वभक्तं कृष्णमृत्युतः । यस्माच्च चंडिकाकृत्ये कृतोऽनेन महारणः । तस्माच्चंडिलनाम्नायं विश्वपूज्यो भविष्यति

દેવીએ કહ્યું: “હું પણ મારા ભક્ત કૃષ્ણને મૃત્યુથી રક્ષીશ. અને ચંડિકાની સેવામાં તેણે મહારણ કર્યું છે, તેથી તે ‘ચંડિલ’ નામે વિશ્વવિખ્યાત અને પૂજ્ય બનશે.”

Verse 72

एवमुक्त्वा गताः सर्वे देवा देव्यस्त्वदृश्यताम् । भीमोऽपि तं समादाय पांडुभ्यः सर्वमूचिवान्

આવું કહી સર્વ દેવો અને દેવીઓ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા. પછી ભીમ તેને સાથે લઈ પાંડવોને સર્વ વૃત્તાંત કહી સંભળાવ્યો.

Verse 73

विस्मिताः पांडवास्तं च पूजयित्वा पुनः पुनः । यथोक्तविधिना चक्रुस्तीर्थस्नानमतंद्रिताः

વિસ્મિત પાંડવોએ તેમને વારંવાર પૂજ્યા અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે થાક્યા વિના તીર્થસ્નાન કર્યું.

Verse 74

भीमोपि यत्र रुद्रेण मोक्षितस्तत्र सुप्रभम् । लिंगं संस्थापयामास भीमेश्वरमिति श्रुतम्

અને ભીમને જ્યાં રુદ્ર દ્વારા મુક્તિ મળી હતી, ત્યાં જ તેણે અતિ તેજસ્વી લિંગની સ્થાપના કરી; તે ‘ભીમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 75

ज्येष्ठमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः । रात्रौ संपूज्य भीमेशं जन्मपापाद्विमुच्यते

જે જ્યેષ્ઠ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરે અને રાત્રે ભક્તિપૂર્વક ભીમેશનું સમ્યક્ પૂજન કરે, તે જન્મથી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 76

यथैव लिंगानि सुपूजितानि सप्तात्र मुख्यानि महाफलानि । भीमेश्वरं लिंगमिदं तथैव समस्तपापापहरं सुपूज्यम्

જેમ અહીંનાં સાત મુખ્ય લિંગો સુપુજિત થતાં મહાફળ આપે છે, તેમ જ આ ભીમેશ્વર લિંગ પણ સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર છે; તેથી તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજવું યોગ્ય છે.