Adhyaya 41

Verse 1

करधम उवाच । केचिच्छिवं समाश्रित्य विष्णुमाश्रित्य वेधसम् । वर्णयंति परे मोक्षं त्वं तु कस्मात्तु मन्यसे

કરધમે કહ્યું—કેટલાંક શિવને આશ્રય લઈને, કેટલાંક વિષ્ણુને આશ્રય લઈને અને કેટલાંક વેધસ્ (બ્રહ્મા)ને આશ્રય લઈને પરમ મોક્ષનું વર્ણન કરે છે; પરંતુ તું મોક્ષનો સાચો આધાર કોને માને છે?

Verse 2

महाकाल उवाच । अपारवैभवा देवास्त्रयोऽप्येते नरर्षभ । योगींद्राणामपि त्वत्र चेतो मुह्यति किं मम

મહાકાલે કહ્યું—હે નરશ્રેષ્ઠ! આ ત્રણેય દેવો અપાર વૈભવવાળા છે. આ વિષયમાં તો યોગીન્દ્રોના ચિત્ત પણ મોહિત થાય છે; તો મારી વાત શું કહું?

Verse 3

पुरा किलैवं मुनयो नैमिषारण्यवासिनः । संदिह्यांतः श्रेष्ठतायां ब्रह्मलोकमुपागमन्

પ્રાચીન કાળે નૈમિષારણ્યમાં વસતા મુનિઓ—શ્રેષ્ઠતા વિષે સંશય ધરાવી—બ્રહ્મલોકમાં ગયા.

Verse 4

तस्मिन्क्षणे विरिंचोऽपि श्लोकं प्रह्वोऽब्रवीत्किल । अनंताय नमस्तस्मै यस्यांतो नोपलभ्यते

તે જ ક્ષણે વિરિંચ (બ્રહ્મા) પણ વિનમ્ર થઈ આ શ્લોક બોલ્યા—“જેનાનો અંત કદી મળતો નથી એવા અનંતને નમસ્કાર.”

Verse 5

महेशाय च भक्ते द्वौ कृपायेतां सदा मयि । ततः श्रेष्ठं च तं मत्वा क्षीरोदं मुनयो ययुः

“મહેશ અને ભક્ત—આ બંને સદા મારી ઉપર કૃપા કરે.” પછી તેને શ્રેષ્ઠ માની મુનિઓ ક્ષીરોદ (ક્ષીરસાગર) તરફ ગયા.

Verse 6

तत्र योगेश्वरः श्लोकं प्रबुध्यन्नमुमब्रवीत् । ब्रह्माणं सर्वभूतेषु परमं ब्रह्मरूपिणम्

ત્યાં યોગેશ્વરે સૌને પ્રબોધિત કરીને આ શ્લોક કહ્યું— ‘સર્વ ભૂતોમાં અંતર્યામી રૂપે રહેનાર બ્રહ્મા પરમ છે; તે બ્રહ્મસ્વરૂપ છે.’

Verse 7

सदाशिवं च वंदे तौ भवेतां मंगलाय मे । ततस्ते विस्मिता विप्रा अपसृत्य ययुः पुनः

‘અને હું સદાશિવને વંદન કરું છું; તે બંને મારા માટે મંગલકારી થાઓ.’ એમ સાંભળી વિસ્મિત વિપ્ર મુનિઓ દૂર સરકી ફરી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 8

कैलासे ददृशुः स्थाणुं वदंतं गिरिजां प्रति । एकादश्यां प्रनृत्यानि जागरे विष्णुसद्मनि

તેઓએ કૈલાસ પર સ્થાણુ (શિવ) ને ગિરિજા (પાર્વતી) પ્રત્યે બોલતા જોયા. અને એકાદશીએ વિષ્ણુધામમાં જાગરણ સમયે નૃત્ય-પ્રદર્શન થયા.

Verse 9

सदा तपस्यां चरामि प्रीत्यर्थं हरिवेधसोः । श्रुत्वेति चापसृत्यैव खिन्नास्ते मुनयोऽब्रुवन्

‘હરી અને વેધસ્ (બ્રહ્મા) ની પ્રીતિ માટે હું સદા તપસ્યા કરું છું.’ એમ સાંભળી તે મુનિઓ ખિન્ન થઈ તરત જ દૂર સરકી બોલ્યા.

Verse 10

यद्वा देवा न संयांति पारं ये च परस्परम् । तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु गणना काऽस्मदादिषु

જો દેવતાઓ પણ પરસ્પર એકબીજાની પરમ સીમા સુધી પહોંચી શકતા ન હોય, તો સૃષ્ટિ પર સૃષ્ટિ પર સૃષ્ટિ એવા વિસ્તારમાં અમારાં જેવા જીવોની ગણના કે તુલના શું હોઈ શકે?

Verse 11

उत्तमाधममध्यत्वममीषां वर्णयंति ये । असत्यवादिनः पापास्ते यांति निरयं ध्रुवम्

જે આ દિવ્ય દેવતાઓને ‘ઉત્તમ, અધમ કે મધ્યમ’ કહી ભેદ કરે છે, તે પાપી અસત્યવાદીઓ નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે।

Verse 12

एवं ते निश्चियामासुर्नैमिषेया स्तपस्विनः । सत्यमेतच्च राजेंद्र ममापीदं मतं स्फुटम्

આ રીતે નૈમિષના તપસ્વી મુનિઓ નિશ્ચય પર આવ્યા। ‘હે રાજેન્દ્ર, આ જ સત્ય છે; આ જ મારું પણ સ્પષ્ટ મત છે।’

Verse 13

जापकानां सहस्राणि वैष्मवानां तथैव च । शैवानां च विधिं विष्णुं स्थाणुं चाप्यन्वमूमुचन्

જપ કરનારાઓના હજારો સમૂહ—વૈષ્ણવ તેમજ શૈવ—વિધિ (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ અને સ્થાણુ (શિવ)ને પણ અનુસરી પૂજતા રહ્યા।

Verse 14

तस्माद्यस्य मनोरागो यस्मिन्देवे भवेत्स्फुटम् । स तं भजेद्विपापः स्यान्ममेदं मतमुत्तमम्

અતએવ જેનું હૃદય જે દેવમાં સ્પષ્ટ રીતે રાગ ધરાવે, તે એ જ દેવનું ભજન કરે; તે પાપમુક્ત બને—આ જ મારું ઉત્તમ મત છે।

Verse 15

करंधम उवाच । कानि पापानि विप्रेंद्र यैस्तु संमूढचेतसः । न वेदेषु न धर्मेषु रतिमापद्यते मनः

કરંધમે કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર, કયા પાપોથી ચિત્ત મોહગ્રસ્ત બને છે, જેથી મનને ન વેદોમાં ન ધર્મમાં રુચિ રહે?

Verse 16

महाकाल उवाच । अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः । स्थूलाः सूक्ष्मा असूक्ष्माश्च कोटिभेदैरनेकशः

મહાકાલે કહ્યું—ચિત્તવૃત્તિના ભેદ અનુસાર અધર્મના ભેદો જાણવાનાં છે. તે સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને મધ્યમ રૂપે કોટિ-કોટિ પ્રકારથી અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 17

तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते मनोवाक्कायसाधनाः

એમાં જે સ્થૂલ પાપસંચય નરકના હેતુ બને છે, તે સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવે છે—મન, વાણી અને કાયાના સાધનોથી કરાયેલા કર્મો.

Verse 18

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्

માનસ કર્મ ચાર પ્રકારનું—પરસ્ત્રી અથવા પરધનનો સંકલ્પ, ચિત્તથી અનિષ્ટનું ચિંતન, અને ન કરવાનું હોય તેમાં હઠપૂર્વક આસક્તિ.

Verse 19

अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परापवादपैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम्

વાચિક કર્મ ચાર પ્રકારનું—અસંબદ્ધ/વ્યર્થ પ્રલાપ, અસત્ય, અપ્રિય અથવા કઠોર વચન, અને પરનિંદા તથા પૈશુન્ય.

Verse 20

अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम् । परस्वानामुपादानं चतुर्धा कर्म कायिकम्

કાયિક કર્મ ચાર પ્રકારનું—અભક્ષ્યનું ભક્ષણ, હિંસા, મિથ્યા/અનૈતિક કામસેવન, અને પરસ્વનું ઉપાદાન (પરધન લેવું).

Verse 21

इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसंभवम् । अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्

આ રીતે મન, વાણી અને કાય—આ ત્રણ માર્ગોથી ઉત્પન્ન દ્વાદશવિધ કર્મ વર્ણવાયું. હવે તેના વધુ ભેદો ફરી કહું છું; જેમનાં ફળ અનંત છે.

Verse 22

ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् । सुमहात्पातकोपेतास्ते यांति नरकाग्निषु

જે સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનાર મહાદેવને દ્વેષ કરે છે, તે અતિ મહાપાપોથી ભરાઈ નરકની અગ્નિઓમાં જાય છે.

Verse 23

महांति पातकान्याहुर्निरंतरफलानि षट् । नाभिनंदंति ये दृष्ट्वा शंकरं न स्तुवंति ये

તેઓ અવિચ્છિન્ન ફળ આપતાં છ મહાપાતકો કહે છે. તેમાં શંકરને જોઈને આનંદ ન માનનાર અને જે તેની સ્તુતિ ન કરે તે પણ આવે છે.

Verse 24

यथेष्टचेष्टा निःशंकाः संतिष्ठंति रमंति च । उपचारविनिर्मुक्ताः शिवस्य गुरुसंनिधौ

શિવના ગુરુના સાન્નિધ્યમાં તેઓ મનગમતું, નિઃશંક થઈ ઊભા રહે છે અને રમે છે; બાહ્ય ઉપચાર-વિધિથી મુક્ત રહે છે.

Verse 25

शिवाचारं न मन्यंते शिवभक्तान्द्विषंति षट् । गुरुमार्त्तमशक्तं वा विदेशप्रस्थितं तथा

જે શિવાચારને માનતા નથી અને શિવભક્તોને દ્વેષ કરે છે—એવા છ (દોષ) છે; જેમ કે ગુરુ દુઃખિત હોય ત્યારે, અશક્ત હોય ત્યારે, અથવા વિદેશ પ્રસ્થાન કરેલું હોય ત્યારે પણ તેને ત્યજી દેવું.

Verse 26

अरिभिः परिभूतं वा यस्त्यजति स पापकृत् । तद्भार्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति वा

શત્રુઓ દ્વારા અપમાનિત થયેલા ગુરુને જે ત્યજે છે તે પાપકર્તા કહેવાય. તેમજ જે પત્ની, પુત્ર અને મિત્ર પ્રત્યે અવજ્ઞા કરે છે તે પણ દોષી બને છે.

Verse 27

इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिंदासमं महत् । ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

આ મહાપાતક જાણવું, જે ગુરુ-નિંદા સમાન છે. બ્રાહ્મણઘાતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર—

Verse 28

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः । क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदंति ये

આ બધા મહાપાતકી છે, અને તેમની સંગત કરનાર પાંચમો ગણાય છે. જે ક્રોધ, દ્વેષ, ભય કે લોભથી બ્રાહ્મણ વિરુદ્ધ બોલે છે—

Verse 29

मर्मांतिकं महादोषं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम्

મર્મને ભેદે એવો મહાદોષ કરનાર બ્રહ્મઘ્ન કહેવાય છે—જે ભિક્ષા માગતા નિર્ધન બ્રાહ્મણને બોલાવી (અપમાન કરે).

Verse 30

पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा स्मृतः । यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सद्द्विजम्

અને જે પછી ‘કંઈ નથી’ એમ કહે, તે પણ બ્રહ્મહા તરીકે સ્મૃત છે. તેમજ જે વિદ્યાના અભિમાનથી સદ્ દ્વિજનું તેજ અને માન હરી લે છે—

Verse 31

उदासीनः सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः । मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात्

સભામાં મધ્યે ઉદાસીન થઈ બેઠેલો મનુષ્ય બ્રહ્મહા તરીકે પ્રકીર્તિત છે. અને જે ખોટા ગુણો બતાવી બળપૂર્વક પોતાને ઉત્તમ પદે ચઢાવે, તે પણ એવો જ ગણાય છે.

Verse 32

विरुद्धं गुरुभिः सार्धं ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः । क्षुत्तृष्णातप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम्

ગુરુઓ સાથે વિરુદ્ધ ઊભો રહે તે બ્રહ્મઘ્ન કહેવાય છે. અને ભૂખ-તરસથી તપ્ત દેહવાળા દ્વિજ બ્રાહ્મણો ભોજન કરવા ઇચ્છે ત્યારે, તેમના વિષયમાં પણ (આ જ ભાવ છે).

Verse 33

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मगातकम् । पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः

જે જાણીને વિઘ્ન કરે તેને બ્રહ્મગાતક કહે છે. અને જે ચુગલખોર બની સર્વ લોકોના દોષ-છિદ્ર શોધવામાં જ સદા તત્પર રહે, તે પણ એવો જ છે.

Verse 34

उद्वेगजननः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः । गवां तृषाभिभूतानां जलार्थमुपसर्पताम्

જે ક્રૂર બની ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન કરે, તે પણ બ્રહ્મહા તરીકે સ્મૃત છે. ખાસ કરીને તરસથી પીડિત ગાયો પાણી માટે નજીક આવે ત્યારે તેમને અટકાવનાર.

Verse 35

यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । परदोषं परिज्ञाय नृपकर्णे जपेत यः

જે જાણીને વિઘ્ન કરે તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે. અને જે પરના દોષને જાણી તેને ગુપ્ત જપની જેમ રાજાના કાને ધીમેથી કહે, તે પણ એવો જ ગણાય છે.

Verse 36

पापीयान्पिशुनः क्रूरस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । न्यायेनोपार्जितं विप्रैस्तद्द्रव्यहरणं च यत्

અતિ પાપી, ચુગલખોર અને ક્રૂર મનુષ્યને બ્રહ્મઘાતક કહેવાય છે; તેમજ બ્રાહ્મણોએ ન્યાયથી ઉપાર્જિત કરેલું ધન હરી લેવું પણ તેવું જ પાપ છે.

Verse 37

छद्मना वा बलाद्वापि ब्रह्महत्यासमं मतम् । अधीत्य यश्च शास्त्राणि परित्यजति मूढधीः

છળથી કે બળપૂર્વક કરેલું વર્તન બ્રહ્મહત્યાસમાન માનવામાં આવ્યું છે; અને જે મૂઢબુદ્ધિ શાસ્ત્રો ભણીને પણ તેમને ત્યજી દે છે, તે પણ નિંદનીય છે.

Verse 38

सुरापानसमं ज्ञेयं जीवनायैव वा पठेत् । अग्निहोत्रपरित्यागः पंचयज्ञोपकर्मणाम्

જે માત્ર જીવિકાર્થે (શાસ્ત્ર) પાઠ કરે, તેનો પાઠ સૂરાપાનસમાન જાણવો; તેમજ અગ્નિહોત્ર અને પંચમહાયજ્ઞ સંબંધિત કર્મોનો ત્યાગ પણ (એવો જ પાપ) છે.

Verse 39

मातृपितृपरित्यागः कूटसाक्षी सुहृद्वधः । अभक्ष्यभक्षणं वन्यजंतूनां काम्यया वधः

માતા-પિતાનો પરિત્યાગ, ખોટી સાક્ષી આપવી, મિત્રવધ, અભક્ષ્યનું ભક્ષણ, અને કામનાથી વન્ય પ્રાણીઓનો વધ—આ બધાં ઘોર પાપો છે.

Verse 40

ग्रामं वनं गवावासं यश्च क्रोधेन दीपयेत् । इति घोराणि पापानि सुरापानसमानि च

જે ક્રોધમાં ગામ, વન અથવા ગૌશાળાને આગ ચાંપે—આ ઘોર પાપો છે અને સૂરાપાનસમાન ગણાય છે.

Verse 41

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरत्नसुवर्णानामौषधीनां रसस्य च

દીન-નિર્બળનું સર્વસ્વ હરી લેવું—પુરુષ, સ્ત્રી, હાથી, ઘોડા; ગાય, ભૂમિ, રત્ન અને સોનું; ઔષધિઓ તથા અમૂલ્ય રસનું અપહરણ—અતિ ઘોર પાપ ગણાયું છે.

Verse 42

चंदनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । हस्तन्यासापहरणं स्कमस्तेयसमं स्मृतम्

ચંદન, અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી, પટ્ટવસ્ત્રો તથા ઉત્તમ વસ્ત્રોનું હરણ, અને અન્યના હાથમાં ન્યાસરૂપે મૂકેલી વસ્તુનું અપહરણ—ઘોર ચોરી સમાન ગણાયું છે.

Verse 43

कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

વિવાહયોગ્ય કન્યાને યોગ્ય વરને ન આપવી પાપ છે; તેમજ પુત્રવધૂ, મિત્રની પત્ની અને પોતાની બહેન સાથે ગમન કરવું પણ ઘોર દોષ ગણાયું છે.

Verse 44

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

કુમારી પર બળાત્કાર, અંત્યજ સ્ત્રી સાથે સંસર્ગ, અને સવર્ણા (નિકટ સ્વજન-સંબંધિની) સ્ત્રી પાસે ગમન—આ બધું ગુરુતલ્પગમન સમાન ઘોર પાપ ગણાયું છે.

Verse 45

द्विजायार्थं प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छति यः पुनः । न च चस्मारयते विप्रं तुल्यं तदुपपपातकम्

દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) માટે કંઈક આપવાનો વચન આપી પછી ન આપવું, અને તે વિપ્રને સ્મરણ કરાવીને પણ પાલન ન કરવું—તે સમાન પ્રકારનું ઉપપાતક (ગંભીર ગૌણ પાપ) ગણાયું છે.

Verse 46

अभिमानोतिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता । अत्यंतविषयासक्तिः कार्पण्यं शाठ्यमत्सरम्

અહંકાર અને અતિશય ક્રોધ, દંભ અને કૃતઘ્નતા; વિષયોમાં અતિઆસક્તિ, કૃપણતા, છલ અને ઈર્ષ્યા—આ બધાં નિંદનીય દોષ ગણાય છે।

Verse 47

भृत्यानां च परित्यागः साधुबंधुतपस्विनाम् । गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च ताडनम्

આશ્રિત ભૃત્યોનો ત્યાગ, સાધુજન, બંધુઓ અને તપસ્વીઓનો સંગ છોડવો; તેમજ ગાયો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને મારવું—આ નિંદનીય કર્મો છે।

Verse 48

शिवाश्रमतरूणां च पुष्पारामविनाशनम् । अयाज्यानां याजनं चाप्ययाच्यानां च याचनम्

શિવાશ્રમોના વૃક્ષો અને પુષ્પઉદ્યાનોનો વિનાશ કરવો; અયાજ્યો માટે યજ્ઞ કરાવવો, અને અયાચ્યો પાસે યાચના કરવી—આ નિંદનીય કૃત્યો છે।

Verse 49

यज्ञारामतडागादिदारापत्यस्य विक्रयः । तीर्थयात्रोपवासानां व्रतायतनकर्मणाम्

યજ્ઞ-ઉદ્યાન, તળાવ વગેરેનું વેચાણ, અને પત્ની-પુત્રોનું પણ વેચી નાખવું; તેમજ તીર્થયાત્રા, ઉપવાસ અને વ્રત-સ્થાનસંબંધિત કર્મોનું વેપારી દુરુપયોગ—આ નિંદનીય આચરણ છે।

Verse 50

स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभिरत्यंतनिर्जिताः । अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम्

સ્ત્રીધન પર જીવવું, સ્ત્રીઓથી અત્યંત વશમાં પડી જવું; સ્ત્રીઓનું રક્ષણ ન કરવું, મદ્યપાન અને સ્ત્રીસંગ—આ નિંદનીય કર્મો છે।

Verse 51

ऋणानामप्रदानं च मिथ्याघृद्ध्युपजीवनम् । निंदितानां धनादानं साद्वीकन्योक्तिदूषणम्

ઋણ ન ચૂકવવું, અસત્ય અને લોભથી જીવનનિર્વાહ કરવો, નિંદિત દુષ્ટોને ધન આપવું, તથા સાધ્વી સ્ત્રી/કન્યાના વચનોને દૂષિત કરવું—આ બધાં નિંદ્ય કર્મો કહેવાય છે.

Verse 52

विषमारणयंत्राणां प्रोयगो मूलकर्मणाम् । उच्चाटनाभिचाराश्च रागविद्वेषणक्रिया

વિષથી મારવાના યંત્રોનો પ્રયોગ, મૂળકર્મ (મૂળ-આધારિત ટોણા-મંત્ર) કરવું, ઉચ્ચાટન અને અભિચાર, તેમજ રાગ કે દ્વેષ ઉકેલવાની ક્રિયાઓ—આ બધું નિંદ્ય ગણાય છે.

Verse 53

जिह्वाकामोपभो गार्थं यस्यारंभः स्वकर्मसु । मूल्येनाध्यापयेद्यस्तु मूल्येनाधीयते च ये

જે પોતાના કર્મો માત્ર જિહ્વાસુખ અને કામભોગ માટે શરૂ કરે છે; અને જે મૂલ્ય લઈને ભણાવે છે તથા જે મૂલ્ય આપી ભણે છે—આ બધાં નિંદિત આચાર ગણાય છે.

Verse 54

व्रात्यता व्रतसंत्यागः सर्वाहारनिषेवणम् । असच्छास्त्राभिगमनं शुष्कतर्काव लंबनम्

વૈદિક શિસ્તથી બહારનું વ્રાત્ય જીવન, વ્રતોનો ત્યાગ, સર્વ પ્રકારના આહારનું અવિચારપૂર્વક સેવન, અસત્ શાસ્ત્રોમાં ગમન, અને શુષ્ક તર્કનો આશ્રય—આ બધાં મલિન જીવનમાર્ગો નિંદ્ય છે.

Verse 55

देवाग्निगुरुसाधूनां निंदा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मंडलिनामपि

દેવો, પવિત્ર અગ્નિ, ગુરુ અને સાધુઓની નિંદા; તેમજ ગાય અને બ્રાહ્મણનું અપમાન—પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે—અને રાજાઓ તથા શાસકોની પણ નિંદા—આ પાપાચાર નિંદ્ય છે.

Verse 56

उत्सन्नपतृदेवेज्याः स्वकर्मत्यागिनश्च ये । दुःशीला नास्तिकाः पापा न सदा सत्यवादिनः

જે પિતૃ અને દેવોની પૂજાને ઉપેક્ષે છે, પોતાના સ્વધર્મકર્મનો ત્યાગ કરે છે, દુશીલ, નાસ્તિક, પાપી છે અને સદા સત્યવચનમાં સ્થિર નથી—એવા લોકો નિંદિત ગણાયા છે।

Verse 57

पर्वकाले दिवा चाप्सु वियोनौ पशुयोनिषु । रजस्वलास्वयोनौ च मैथुनं यः समाचरेत्

જે પરવકાળે, દિવસે, પાણીમાં, અપ્રાકૃત રીતે, પશુઓ સાથે અથવા રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે મૈથુન કરે—તેનું આચરણ પાપમય અને નિંદ્ય છે।

Verse 58

स्त्रीपुत्रमित्रसुहृदामाशाच्छेदकराश्च ये । जनस्याप्रियवक्तारः क्रूराः समयभेदिनः

જે પત્ની, પુત્ર, મિત્ર અને સુહૃદોની આશા તોડી નાખે છે, લોકોને અપ્રિય વચન કહે છે, ક્રૂર છે અને કરાર-નિયમ ભંગ કરે છે—તે પાપી ગણાય છે।

Verse 59

भेत्ता तडागकूपानां संक्रमाणांरसस्य च । एकपंक्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः

જે તળાવ-કૂવો તોડી નાંખે, જાહેર ઘાટ/પુલ/પારાવાર તથા જળવ્યવસ્થા ભંગ કરે, અને એક જ પંક્તિમાં બેઠેલા લોકોના ભોજનમાં રસોઈ/ભાગ અલગ કરી ભેદ ઊભો કરે—તે નિંદ્ય પાપી છે।

Verse 60

इत्येतैश्च नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः । युक्तास्तदुनकैः पापैः पापिनस्तान्निबोध मे

આ પાપોથી મનુષ્યો ‘ઉપપાતકી’ તરીકે સ્મૃત થયા છે; અને આવા સમાન પાપોથી યુક્ત લોકોને પણ પાપી માન—મારી પાસેથી જાણ।

Verse 61

ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । अन्तरं यांति कार्येषु ते स्मृताः पापिनो नराः

જે ગાય, બ્રાહ્મણ અને કન્યાઓના કાર્યોમાં અડચણ કરે છે, તથા સ્વામી, મિત્ર અને તપસ્વીઓના વિષયોમાં ભેદ કે વિઘ્ન ઊભું કરે છે—એવા મનુષ્યો પાપી ગણાયા છે।

Verse 62

परश्रियाभितप्यंते हीनां सवंति ये स्त्रियाम् । पंक्त्यर्थं ये न कुर्वंति दानयज्ञादिकाः क्रियाः

જે પરની સમૃદ્ધિ જોઈ ઈર્ષ્યાથી તપે છે, જે નિષિદ્ધ/હીન સ્ત્રીમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, અને જે પંક્તિ-ધર્મ માટે દાન-યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ કરતો નથી—એવા લોકો નિંદિત છે।

Verse 63

गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायानगेषु च । त्यजंति ये पुरीषाद्यमारामायतनेषु च

જે ગોશાળામાં, અગ્નિ પાસે, પાણીમાં, માર્ગ પર, વૃક્ષછાયામાં, પર્વતો પર, તેમજ બગીચા અને મંદિર-પરિસરમાં મલમૂત્રાદિ ત્યાગ કરે છે—તે અશૌચ અને પાપના કારણે નિંદિત છે।

Verse 64

गीतवाद्यरता नित्या मत्ताः किलकिलापराः । कूटवेषक्रियाचाराः कूटसंव्यवहारिणः

જે સદા ગીત-વાદ્યમાં આસક્ત રહે છે, સતત મદમાં ઉન્મત્ત થઈ નિરર્થક કિલકિલા કરે છે; જે કૂટવેષ ધારણ કરી છલભર્યો આચાર કરે છે અને કપટથી વ્યવહાર ચલાવે છે—તે ધર્મભ્રષ્ટ તરીકે નિંદિત છે।

Verse 65

कूटशासनकर्तारः कूटयुद्धकराश्च ये । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमनश्च यः

જે કપટભર્યા શાસન-આદેશો ઘડે છે અને દગાખોર યુદ્ધો કરાવે છે; જે સેવકો પ્રત્યે અત્યંત નિર્દય છે; અને જે પશુઓને દમન કરી પીડાવે છે—એવા લોકો ધર્મસંમત વ્યવસ્થાના વિરોધી છે।

Verse 66

मिथ्याप्रसादितो वाक्यमाकर्णयति यः शनैः । चपलश्चापिमायावी शठो मिथ्याविनीतकः

જે ખોટી ચાપલૂસીથી પ્રસન્ન થઈ જાય અને ઉપદેશ પણ ધીમે ધીમે સાંભળે; જે ચંચળ, માયાવી, શઠ અને માત્ર વિનયનો ઢોંગ કરે—એવા મનુષ્યને વિદ્વાનો ધર્મમાર્ગ માટે અયોગ્ય કહી નિંદે છે।

Verse 67

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्राति बुभुक्षितान्

જે પત્ની, પુત્ર અને મિત્રોને ત્યજી દે; બાળ, વૃદ્ધ, કૃશ અને રોગીઓને અવગણે; સેવક, અતિથિ અને બંધુઓને છોડીને તેઓ ભૂખ્યા રહે ત્યારે પોતે જ ભોજન કરે—તે ગૃહસ્થધર્મનું ઉલ્લંઘન કરે છે।

Verse 68

यः स्वयं मृष्टमश्राति विप्रायान्यत्प्रयच्छति । वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिविगर्हितः

જે પોતે ઉત્તમ, શુદ્ધ ભોજન કરે અને બ્રાહ્મણને નીચું આપે—તેને ‘વૃથા-પાક’ જાણવો; બ્રહ્મસત્યના વક્તાઓ તેને ગર્હે છે।

Verse 69

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । ये ताडयंति गां नित्यं वाहयंति मुहुर्मुहुः

જે નિયમો પોતે સ્વીકારીને પણ ઇન્દ્રિયો અજિત હોવાથી તેમને ત્યજી દે; અને જે નિત્ય ગાયોને મારતા તથા વારંવાર હાંકે—આવું આચરણ નિંદનીય, સંયમધર્મવિરુદ્ધ છે।

Verse 70

दुर्बलान्नैव पुष्णंति प्रणष्टार्था द्विषंति च । पीडयन्त्यभिचारेण सक्षतान्वाहयंति च

તેઓ દુર્બળોને પોષતા નથી; ધન નષ્ટ થાય ત્યારે દ્વેષી બને છે; અભિચારથી અન્યને પીડાવે છે અને ઘાયલ લોકોને પણ ભાર વહન કરાવે છે—એવા લોકો ઘોર અધર્મમાં પડે છે।

Verse 71

तेषा मदत्त्वा चाश्रंति चिकित्संति न रोगिणः । अजाविको माहिषिकः समुद्री वृषलीपतिः

તેઓ મદ્યપાનથી મત્ત થઈ રડે છે અને રોગીઓની સારવાર કરતા નથી. બકરી‑ઘેટાંનો પાલક, ભેંસોનો ગોપાલ, સમુદ્રયાત્રી અને શૂદ્રા‑સ્ત્રીનો પતિ—આ અહીં પતિત આચરણનાં લક્ષણો તરીકે ગણાયા છે.

Verse 72

हीनवर्णात्मवृत्तिश्च वैद्यो धर्मध्वजी च यः । यश्च शास्त्रमतिक्रम्य स्वेच्छयैवाहरेत्करम्

જે નીચ વર્ણની વૃત્તિથી જીવિકા કરે; (ધર્મસંયમ વિના) વૈદ્ય; ધર્મને ધ્વજ બનાવી ઢોંગ કરનાર; અને જે શાસ્ત્રોનું ઉલ્લંઘન કરીને પોતાની ઇચ્છાથી કર વસૂલ કરે—એવા લોકો અહીં ધર્મમર્યાદા ભંગ કરનાર તરીકે નિંદિત છે.

Verse 73

सदा दण्डरुचिर्यश्च यो वा दण्डरुचिर्न हि । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैस्च प्रपीड्यते

જે સદા દંડમાં રુચિ રાખે, અથવા દંડમાં રુચિ ન રાખે—તે બંને રીતે લાંચખોર અધિકારીઓ અને ચોરો દ્વારા પીડિત થાય છે.

Verse 74

यस्य राज्ञः प्रजा राष्ट्रे पच्यते नरकेषु सः । अचौरं चौरवत्पश्येच्चौरं वाऽचौररूपिणम्

જે રાજાના રાજ્યમાં પ્રજા નરકમાં સળગે તેમ પીડાય છે—એ જ રાજા નિર્દોષને ચોર સમજે છે, અથવા ચોરને નિર્દોષરૂપે માને છે.

Verse 75

आलस्योपहतो राजा व्यसनी नरकं व्रजेत् । एवमादीनि चान्यानि पापान्याहुः पुराविदः

આળસથી પીડિત રાજા અને વ્યસનોમાં આસક્ત રાજા નરકમાં જાય છે. આવા જ પ્રકારનાં અન્ય પાપો પણ પુરાણવિદોએ કહ્યાં છે.

Verse 76

यद्वातद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् । अपहृत्य नरः पापो नारकी नात्र संशयः

જે પાપી મનુષ્ય પરધનને, તે સરસવના દાણા જેટલું નાનું હોય તોય, ચોરી લે છે—તે નિશ્ચયે નરકગામી બને છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 77

एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रान्तैः समनंतरम् । शरीरं यातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात्

આવા પાપો સાથે દેહ ત્યજીને મનુષ્ય તરત જ યાતના ભોગવવા માટે પૂર્વવત્ એ જ પ્રકારનું શરીર ફરી પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 78

तस्मात्त्रिविधमप्येतन्नारकीयं विवर्जयेत् । सदाशिवं च शरणं व्रजेत्सच्छ्रद्धया युतः

અતએવ નરક તરફ દોરી જતું આ ત્રિવિધ આચરણ ત્યજી, સાચી શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ સદાશિવનું શરણ લેવું જોઈએ।

Verse 79

नमस्कारः स्तुतिः पूजा नामसंकीर्तनं तथा । संपर्कात्कौतुकाल्लोभान्न तस्य विफलं भवेत्

નમસ્કાર, સ્તુતિ, પૂજા અને નામસંકીર્તન—આ બધું, સંપર્કથી, કૌતુકથી કે લોભથી કરેલું હોય તોય, કદી નિષ્ફળ થતું નથી।

Verse 80

करंधम उवाच । संक्षेपाच्छिवपूजाया विधानं वक्तुमर्हसि । कृतेन येन मनुजः शिवपूजाफलं लभेत्

કરંધમે કહ્યું—“કૃપા કરીને શિવપૂજાની વિધિ સંક્ષેપમાં કહો, જેને કરવાથી મનુષ્ય શિવપૂજાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે.”

Verse 81

महाकाल उवाच । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने शंकरं सर्वदा भजेत् । दर्शनात्स्पर्शनान्मर्त्यः कृततृत्यो भवेत्स्फुटम्

મહાકાલે કહ્યું—પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજે સદા શંકરનું ભજન-પૂજન કરવું. તેમના દર્શન અને સ્પર્શથી મનુષ્ય નિશ્ચયે કૃતકૃત્ય બને છે.

Verse 82

आदौ स्नानं प्रकुर्वित भस्मस्नानमथापि वा । आपद्गतः कण्ठस्नानं मन्त्रस्नानमथापि वा

પ્રથમ સ્નાન કરવું—જલસ્નાન અથવા ભસ્મસ્નાન પણ. આપત્તિમાં કણ્ઠસ્નાન (આંશિક શુદ્ધિ) અથવા મંત્રસ્નાન (મંત્રથી શુદ્ધિ) પણ કરી શકાય.

Verse 83

आविकं परिदध्याच्च ततो वासः सितं च वा । धातुरक्तमथो नव्यं मलिनं संधितं न च

ઊનનું વસ્ત્ર ધારણ કરીને પછી શ્વેત વસ્ત્ર પહેરવું. ધાતુરક્ત (ગેરુ/લાલ) રંગેલું વસ્ત્ર પણ ચાલે; પરંતુ તે નવું હોય, મેલું ન હોય અને સીલેલું-જોડેલું ન હોય.

Verse 84

उत्तरीयं च संदध्याद्विना तन्निष्फलार्चनम् । भस्मत्रिपुण्ड्रधारी च ललाटे हृति चांसयोः

ઉત્તરીય (ઉપરનું વસ્ત્ર) પણ ધારણ કરવું; તેના વિના અર્ચન નિષ્ફળ થાય છે. ભસ્મ ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરીને લલાટે, હૃદયે અને બંને ખભા પર લગાવવું.

Verse 85

पूजयेद्यो महादेवं प्रीतः पश्यति तं मुहुः । सर्वदोषान्बहिः क्षिप्य शिवायतनमाविशेत्

જે મહાદેવની પૂજા કરે છે અને પ્રીતિભાવે વારંવાર તેમના દર્શન કરે છે, તે સર્વ દોષોને બહાર ત્યજી પછી શિવાલયમાં પ્રવેશ કરે.

Verse 86

प्रविश्य च प्रणम्येशं ततो गर्भगृहं विशेत् । पाणी प्रक्षाल्य तच्चित्तो निर्माल्यमवरोपयेत्

મંદિરમાં પ્રવેશ કરીને ઈશ્વરને પ્રણામ કરી પછી ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશ કરવો. હાથ ધોઈ, ચિત્ત એકાગ્ર કરી, પૂર્વ અર્પિત નિર્માલ્ય ઉતારવું.

Verse 87

येन रुद्रायते भक्त्या कुरुते मार्जनक्रियाम् । तस्मान्मार्जयते त्वेवं स्थाणुनैतत्परस्परम्

જે ભક્તિથી સાધક ‘રુદ્રસમાન’ બની માર্জનક્રિયા કરે છે, એ જ ભક્તિથી જાણે સ્થાણુ-પ્રભુ પણ શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ આ પરસ્પરનું શાબ્દિક શोधन નથી.

Verse 88

रुद्रभक्त्या च संतिष्ठेनमालिन्यं मार्जयेत्ततः । भक्तिर्देवस्य तिष्ठेन्न मालिन्यं मार्जतः सदा

રુદ્રભક્તિમાં દૃઢ રહી પછી અશુદ્ધિ દૂર કરવી. દેવની ભક્તિ સ્થિર રહે છે; જે સદા માર্জન-સેવામાં રત છે, તેના માટે મલિનતા ટકતી નથી.

Verse 89

गडुकान्पूरयेत्पश्चान्निर्मलेन जलेन वै । गडुकास्तु समाः सर्वे सर्वे च शुभदर्शनाः

પછી નિર્મળ જળથી ગડુકો ભરવા. બધા ગડુકો સમાન હોવા જોઈએ અને બધા શુભ દર્શનવાળા હોવા જોઈએ.

Verse 90

निर्व्रणाः सौम्यरूपाश्च सर्वे चोदकपूरिताः । वस्त्रपूतजलैः पूर्णागन्धधूपैश्च वासिताः

તેમાં ચીરા કે દાગ ન હોવા જોઈએ, સૌમ્યરૂપ હોવા જોઈએ અને બધા જળથી ભરેલા હોવા જોઈએ—વસ્ત્રથી ગાળેલા જળથી પૂર્ણ, તથા ગંધ અને ધૂપથી સુવાસિત.

Verse 91

क्षालिताः पूरिता नीताः षडक्षरजपेन च । गडुकाष्चशतं कुर्यादथवाप्यष्टविंशतिः

ધોઈને, ભરીને અને (પૂજાર્થે) લઈ જઈ, ષડક્ષર મંત્રજપ સાથે—સો ગડુકાઓ ગોઠવવા; અથવા ઓછામાં ઓછા અઠ્ઠાવીસ તો કરવાં।

Verse 92

अष्टादशापि चतुरस्ततोन्यूनं न कारयेत् । पयो दधि घृतं चैव क्षौद्रमिक्षुरसं तथा

અઠાર કે ચાર પણ કરી શકાય; પરંતુ તેનાથી ઓછું ન કરવું. તેમજ દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને શેરડીનો રસ પણ તૈયાર રાખવો।

Verse 93

एवं सर्वं च तद्द्रव्यं वामतः संन्यसेद्भवात् । ततो बहिर्विनिष्क्रम्य पूजयेत्प्रतिहारकान्

આ રીતે તે સર્વ દ્રવ્ય ભગવાન ભવ (શિવ)ની ડાબી બાજુ મૂકવું. પછી બહાર જઈ પ્રતિહારકો (દ્વારપાલ સેવકો)ની પૂજા કરવી।

Verse 94

सर्वेषां वाचका मन्त्राः कथ्यंतेऽतः परं क्रमात्

હવે આગળ ક્રમશઃ, સર્વના વાચક (આહ્વાન-સૂચક) મંત્રો જણાવવામાં આવે છે।

Verse 95

ओंगं गणपतये नमः ओंक्षां क्षेत्रपालाय नमः ओंगं गुरुभ्यो नमः इति आकाशे ओंकौं कुलदेव्यै नमः ॐ नंदिने नमः ओंमहाकालाय नमः ओंधात्रे विधात्रै नमः । ततः प्रविस्य लिंगाच्च किञ्चिद्दक्षिणतः शुचिः । उदङ्मुखः क्षणं ध्यायेत्समकायासनस्थितः

“ઓંગં ગણપતયે નમઃ। ઓંક્ષાં ક્ષેત્રપાલાય નમઃ। ઓંગં ગુરુભ્યો નમઃ।” પછી આકાશ તરફ “ઓંકૌં કુલદેવ્યૈ નમઃ।” તેમજ “ॐ નંદિને નમઃ। ॐ મહાકાલાય નમઃ। ॐ ધાત્રે વિધાત્રૈ નમઃ।” એમ ઉચ્ચારી, ત્યારબાદ અંદર પ્રવેશ કરી શુદ્ધ રહી, લિંગની જમણી બાજુ થોડું દૂર ઊભો રહે; ઉત્તરમુખ થઈ, દેહને સ્થિર આસનમાં રાખી ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરે।

Verse 96

दर्भादिभिः परिवृतं मध्यपद्मार्कमंडलम् । सोममण्डलमध्यस्थं ध्यायेद्वै वह्निमंडलम्

દર્ભ વગેરે વડે પરિભ્રમિત, મધ્યમાં પદ્મરૂપ સૂર્યમંડળનું ધ્યાન કરવું; અને ચંદ્રમંડળના મધ્યસ્થ અગ્નિમંડળનું પણ ચિંતન કરવું।

Verse 97

तन्मध्ये विश्वरूपं च वामाद्यष्टादिशक्तिकम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं चंद्रभूषितम्

તેના મધ્યમાં વિશ્વરૂપ પ્રભુનું ધ્યાન કરવું—વામા વગેરે અષ્ટદિશા-શક્તિઓથી યુક્ત, પંચવક્ત્ર, દશભુજ, ત્રિનેત્ર અને ચંદ્રભૂષિત।

Verse 98

वामांकगिरिजं देवं ध्यायेत्सिद्धैः स्तुतं मुहुः । ततः पूर्वं प्रदद्याच्च पाद्यार्घं शंभवे नृप

વામાંકે ગિરિજાને ધારણ કરનાર, સિદ્ધો દ્વારા વારંવાર સ્તુત દેવનું ધ્યાન કરવું; ત્યારબાદ, હે નૃપ, પ્રથમ શંભુને પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 99

पानीयमक्षता दर्भा गंधपूष्पं ससर्पिषम् । क्षीरं दधि मधु पुनर्नवांगोऽर्घः प्रकीर्तितः

પાણી, અક્ષત, દર્ભ, ગંધ અને પુષ્પ ઘૃતসহ; તેમજ ફરી દૂધ, દહીં અને મધ—આને નવાંગ અર્ઘ્ય કહેવાયું છે।

Verse 100

ततः श्रद्धार्द्रचित्तस्य स्नानं लिंगस्य चाचरेत् । गृहीत्वा गडुकं पूर्वं मलस्नानं समाचरेत्

ત્યારબાદ શ્રદ્ધાથી દ્રવિત ચિત્તવાળો લિંગનું સ્નાન કરાવે; પહેલાં ગડુક (જલપાત્ર) લઈને મલસ્નાન એટલે શુદ્ધિકારક સ્નાન કરવું।

Verse 101

अर्द्धेन स्नापयेत्पूर्वं कुर्याच्च मलघर्षणम् । सर्वेण स्नापयेत्पश्चात्पूजयेत्स्नापयेत्ततः

પ્રથમ જળના એક ભાગથી લિંગને સ્નાન કરાવી મલઘર્ષણ કરીને અશુદ્ધિ દૂર કરવી. ત્યારબાદ સંપૂર્ણ રીતે સ્નાન કરાવવું; પછી પૂજન કરીને વિધિ મુજબ ફરી સ્નાન કરાવવું.

Verse 102

प्रणम्य च ततो भक्त्या स्नापयेन्मूलमंत्रतः । ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नम । इति द्वादशाक्षरो मूलमंत्रः

પછી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને મૂળમંત્રથી સ્નાન કરાવવું—“ઓં હૂં વિશ્વમૂર્તયે શિવાય નમઃ।” આ દ્વાદશાક્ષર મૂળમંત્ર કહેવાય છે.

Verse 103

वारिक्षरदधिक्षौद्रघृतेनेक्षुरसेन च । स्नापयेन्मूलमन्त्रेण जलधूपार्चनात्पृथक्

જળ, શર્કરા, દહીં, મધ, ઘી અને ઇક્ષુરસથી મૂળમંત્ર જપ સાથે સ્નાન કરાવવું; આ જલાર્પણ, ધૂપ અને અર્ચન જેવી અલગ ક્રિયાઓથી ભિન્ન છે.

Verse 104

गडुकैः स्नापयेत्सर्वैः स्नातं गन्धैर्विरूक्षयेत्

બધા ગડુક (જળપાત્રો) વડે સ્નાન કરાવવું; સ્નાન પછી સુગંધિત દ્રવ્યો વડે ધીમે ધીમે સુકવવું.

Verse 105

विरूक्षितं ततः स्नाप्य श्रीखण्डेन विलेपयेत् । पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्विधिना येन तच्छृणु

પછી તેને સુકવી ફરી સ્નાન કરાવી શ્રીખંડ (ચંદન)થી લેપન કરવું. વિધિ મુજબ વિવિધ પુષ્પોથી પૂજન કરવું—તે વિધાન સાંભળો.

Verse 106

आग्नेयपादे ओंधर्माय नमः नैरृतके ओंज्ञानाय नमः वायव्ये ओंवैराग्याय नमः ईशानपादे ओंऐश्वर्याय नमः पूर्वपादे ओंअधर्माय नमः दक्षिणे ओंअज्ञानाय नमः पश्चिमे ओंअवैराग्याय नमः उत्तरे ओंअनैश्वर्याय नमः ओंअनन्ताय नमः ओंपद्माय नमः ओंअर्कमण्डला नमः ओंसोममण्डलाय नमः ओंवह्निमण्डला नमः ओंवामाज्येष्ठादिपंचमन्त्रशक्तिभ्यो नमः ओंपरमप्रकृत्यै देव्यै नमः ओंईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातपञ्चवक्त्राय रुद्रसाध्यवस्वादित्यविश्वेदेवादिदेवविश्वरूपाय अण्डजस्वेदजोद्भिज्जजरायुजरूपस्थावरजङ्गममूर्तये परमेश्वराय ओंहूं विश्वमूर्तये शिवाय नमस्त्रिशूलधनुःखड्गकपालदण्डकुठारेभ्यः

આગ્નેય પાદે—‘ઓં ધર્માય નમઃ’; નૈઋત્યે—‘ઓં જ્ઞાનાય નમઃ’; વાયવ્યે—‘ઓં વૈરાગ્યાય નમઃ’; ઈશાન પાદે—‘ઓં ઐશ્વર્યાય નમઃ’। પૂર્વે—‘ઓં અધર્માય નમઃ’; દક્ષિણે—‘ઓં અજ્ઞાનાય નમઃ’; પશ્ચિમે—‘ઓં અવૈરાગ્યાય નમઃ’; ઉત્તરે—‘ઓં અનૈશ્વર્યાય નમઃ’। અનંતને નમસ્કાર, પદ્મને નમસ્કાર; અર્કમંડળ, સોમમંડળ અને વહ્નિમંડળને નમસ્કાર। વામા-જ્યેષ્ઠા આદિ પંચમંત્ર-શક્તિઓને નમસ્કાર; પરમપ્રકૃતિ દેવીને નમસ્કાર। ઈશાન-તત્પુરુષ-અઘોર-વામદેવ-સદ્યોજાત એવા પંચવક્ત્ર, દેવાધિદેવ વિશ્વરૂપ, અંડજ-સ્વેદજ-ઉદ્ભિજ્જ-જરાયુજ તથા સ્થાવર-જંગમ સર્વ ભૂતોની મૂર્તિ પરમેશ્વરને નમસ્કાર; ‘ઓં હૂં’ વિશ્વમૂર્તિ શિવને નમસ્કાર; ત્રિશૂલ, ધનુષ્ય, ખડ્ગ, કપાલ, દંડ અને કુઠારને પણ નમસ્કાર।

Verse 107

ततो जलाधारमुखे चण्डीश्वराय नमः । एवं संपूज्य विधिवत्ततोऽर्घं संनिवेशयेत्

પછી જલાધારના મુખે—‘ઓં ચંડીશ્વરાય નમઃ’ કહી નમસ્કાર કરવો। આ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરીને પછી અર્ઘ્ય સ્થાપિત કરવો।

Verse 108

पानीयमक्षताः पुष्पमेतैर्युक्तं फलोत्तमैः । गृहाणार्घ्यं महादेव पूजासंपूर्तिहेतवे

પાનિય જળ, અક્ષતા અને પુષ્પ—ઉત્તમ ફળો સાથે—અર્પણ છે। હે મહાદેવ, પૂજાની સંપೂರ್ಣતા માટે આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો।

Verse 109

अर्घादनंतरं शक्तः पूजयेद्वसुपूजया । धूपं दीपं च नैवेद्यं क्रमात्पश्चान्निवेदयेत्

અર્ઘ્ય પછી, જે સમર્થ હોય તે ‘વસુ-પૂજા’ દ્વારા પૂજન કરે। પછી ક્રમશઃ ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરે।

Verse 110

घण्टां च वादयेत्तत्र ततो नीराजनं चरेत् । भ्रामयेद्देवदेवस्य शंखवादित्रनिःस्वनैः

ત્યાં ઘંટા વગાડવો; પછી નીરાજન કરવું। શંખ અને વાદ્યોના નાદ સાથે દેવદેવના સમક્ષ તેને પરિક્રમારૂપે ફેરવવું।

Verse 111

नीराजनं च यः पश्ये द्देवदेवस्य शूलिनः । स मुच्येत्पातकैः सर्वैः किं पुनर्यः करिष्यति

જે શૂલધારી દેવદેવનું નીરાજન દર્શે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તો જે સ્વયં નીરાજન કરે છે, તેનું પુણ્ય કેટલું વધુ હશે!

Verse 112

नृत्यं गीतं च वाद्यं च अलीकमपि यश्चरेत् । तस्य तुष्येदनंतंहि गीतवाद्यफलं यतः

કોઈ નૃત્ય, ગીત અને વાદ્ય અપૂર્ણ રીતે પણ કરે તો પણ અનંત પ્રભુ પ્રસન્ન થાય છે; કારણ કે ભક્તિપૂર્વક અર્પિત ગાન-વાદ્યમાંથી જ તેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 113

स्तोत्रैस्ततश्च संस्तूय दण्डवत्प्रणमेद्भुवि । क्षमापयेच्च देवेशं सुकृतं कुकृतं क्षम

પછી સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરવો. અને દેવેશને ક્ષમા માગવી— ‘મારા સુકૃત અને કુકૃત, બન્ને ક્ષમા કરો’.

Verse 114

य एवं यजते रुद्रमस्मिंल्लिंगे विशेषतः । पितरं पितामहं चैव तथैव प्रपितामहम्

જે આ લિંગમાં વિશેષ ભક્તિથી રુદ્રની પૂજા કરે છે, તે પોતાના પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—ત્રણેને તૃપ્તિ અને ઉદ્ધાર આપે છે।

Verse 115

सर्वात्पापात्समुत्तार्य रुद्रलोके वसेच्चिरम् । एवं माहेश्वरो भूत्वा सदाचारव्रतस्थितः

તે સર્વ પાપોથી ઉદ્ધરાઈ રુદ્રલોકમાં દીર્ઘકાળ વસે છે. આ રીતે માહેશ્વર-ભક્ત બની અને સદાચાર-વ્રતમાં સ્થિત રહી તે તે પદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 116

पशुपाशविमोक्षार्थं पूजयेत्तन्मना यदि । य एवं यजते रुद्रं तेनैतत्तर्पितं जगत्

પશુભાવથી બંધાયેલા જીવના પાશવિમોચનાર્થે જે તન્મય થઈ પૂજન કરે—જે આ રીતે રુદ્રનું યજન કરે, તેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત તૃપ્ત અને પોષિત થયેલું ગણાય છે.

Verse 117

किं त्वेतत्सफलं राजन्नाचारयो न लंघयेत् । आचारात्फलते धर्मो ह्याचारात्स्वर्गमश्नुते

પરંતુ, હે રાજન, આ ફળદાયી થવા માટે આચારનું ઉલ્લંઘન ન કરવું. આચારથી જ ધર્મ ફળે છે અને આચારથી જ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 118

आचाराल्लभते ह्यायुराचारो हंत्यलक्षणम् । यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये

સદાચારથી આયુષ્ય મળે છે; સદાચાર અમંગળ લક્ષણોનો નાશ કરે છે. પરંતુ આચાર વિના યજ્ઞ, દાન અને તપ અહીં પુરુષની સાચી સમૃદ્ધિ કરાવતા નથી.

Verse 119

भवन्ति यः सदाचारं समुल्लंघ्य प्रवर्तते । तस्य किञ्चित्समुद्देशं वक्ष्ये तं श्रृणु पार्थिव

જે સદાચારને સંપૂર્ણ લંઘીને મનમાની રીતે વર્તે છે, એવા વ્યક્તિનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન હું કહું છું—હે પાર્થિવ, સાંભળો.

Verse 120

त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । तत्संसिद्धौ गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च

ગૃહસ્થએ ત્રિવર્ગ—ધર્મ, અર્થ અને કામ—સાધવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. તે યોગ્ય રીતે સિદ્ધ થાય તો ગૃહસ્થને ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં સિદ્ધિ મળે છે.

Verse 121

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येन धर्मार्थौ चापि चिन्तयेत् । समुत्थाय तथाचम्य दंतधावनपूर्वकम्

બ્રાહ્મમુહૂર્તે નિર્મળ બુદ્ધિથી ધર્મ અને અર્થનું ચિંતન કરવું. પછી ઉઠીને વિધિપૂર્વક આચમન કરી, દંતધાવનથી આરંભ કરીને શૌચાચાર કરવો.

Verse 122

सन्ध्यामुपासीत बुधः संशांतः प्रयतः शुचिः । पूर्वां सन्ध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम्

જ્ઞાની પુરુષ શાંત, નિયત અને શુચિ બની સંધ્યા-ઉપાસના કરે. પ્રાતઃસંધ્યા નક્ષત્રો દેખાતાં હોય ત્યારે અને સાયંસંધ્યા સૂર્ય હાજર હોય ત્યારે કરે.

Verse 123

उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि । वर्जयेदनृतं चासत्प्रलापं परुषं तथा

યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે સંધ્યા-ઉપાસના કરવી; આપત્તિ ન હોય તો તેને કદી છોડવી નહીં. અસત્ય, વ્યર્થ અસત્ પ્રલાપ અને કઠોર વાણીનો ત્યાગ કરવો.

Verse 124

असत्सेवां ह्यसद्वादं ह्यसच्छास्त्रं च पार्थिव । आदर्शदर्शनं दंतधावनं केशसाधनम्

હે રાજન, દુષ્ટોની સંગતિ, અસદ્વાદ અને ભ્રમિત કરનાર શાસ્ત્રનો ત્યાગ કરવો; તેમજ (અનુચિત કાળે) અરીસો જોવો, દંતધાવન અને કેશસાધન પણ ટાળવું.

Verse 125

देवार्चनं च पूर्वाह्णे कार्याण्याहुर्महर्षयः । पालाशमासनं चैव पादुके दंतधावनम् । वर्जयेदासनं चैव पदा नाकर्षयेद्बुधः

મહર્ષિઓ કહે છે કે પૂર્વાહ્ને દેવાર્ચન કરવું જોઈએ. પાલાશનું આસન, પાદુકા ધારણ કરવી અને વિધિપૂર્વક દંતધાવન કરવું. જ્ઞાની આસનનો અપમાન ન કરે અને તેને પગથી ઘસેડે નહીં.

Verse 126

जलमग्निं च निनयेद्यगपन्न विचक्षणः

વિવેકી પુરુષે પાણી ને અગ્નિ સાથે બેદરકારીથી સ્પર્શમાં ન લાવવું જોઈએ; તેમજ અશિસ્તભર્યું કે અયોગ્ય વર્તન ન કરવું જોઈએ।

Verse 127

पादौ प्रसारयेन्नैव गुरुदेवाग्निसंमुखौ । चतुष्पथं चैत्यतरुं देवागारं तथा यतिम्

ગુરુ, દેવતાઓ અને પવિત્ર અગ્નિ સામે ક્યારેય પગ લંબાવા ન જોઈએ. તેમજ ચોરાસ্তা, ચૈત્યવૃક્ષ, દેવાલય અને યતિ પ્રત્યે પણ આદર રાખવો જોઈએ।

Verse 128

विद्याधिकं गुरुं वृद्धं कुर्यादेतान्प्रदक्षिणान्

વિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના ગુરુ અને પૂજ્ય વૃદ્ધ—એમની શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ।

Verse 129

आहारनीहारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदानुकार्याः । वाग्बुद्धिवीर्याणि तपस्तथैव वार्तायुषी गुप्ततमे च कार्ये

આહાર, શૌચાદિ દૈનિક ક્રિયાઓ, વિહાર અને યોગ—આ બધું સુસંયમિત રાખીને ધર્મજ્ઞોના માર્ગનું અનુસરણ કરવું જોઈએ। વાણી, બુદ્ધિ અને બળને નિયંત્રિત કરીને તપ કરવો; હિતકારી વચન બોલવું અને અતિ ગુપ્ત બાબતોનું રક્ષણ કરવું।

Verse 130

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ ह्येवमायुर्न रिष्यते

મૂત્ર અને મલત્યાગ—બન્ને સમયે દિવસે ઉત્તરમુખ થઈ કરવું, અને રાત્રે દક્ષિણમુખ થઈ કરવું। આમ કરવાથી આયુષ્ય અને પ્રાણશક્તિને હાનિ થતી નથી।

Verse 131

प्रत्यग्निं प्रति सूर्यं च प्रति गां व्रतिनं प्रति । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः

જે પવિત્ર અગ્નિ, સૂર્ય, ગાય, વ્રતધારી, સોમોદક અથવા સંધ્યાવંદન તરફ મુખ કરીને મૂત્રત્યાગ કરે છે, તેની પ્રજ્ઞા નાશ પામે છે—એવું કહેવાય છે।

Verse 132

भोजने शयने स्थाने उत्सर्गे मलमूत्रयोः । रथ्याचंक्रमणे चार्द्रपञ्चकश्चाचमेत्सदा

ભોજન પછી, શયન પછી, સ્થાન બદલ્યા પછી, મલ-મૂત્ર ઉત્સર્ગ પછી અને ગલી/રસ્તામાં ચાલ્યા પછી—હંમેશાં આચમન તથા ‘આર્દ્રપંચક’ (જલશુદ્ધિ કર્મ) કરવું જોઈએ।

Verse 133

न नद्यां मेहनं कुर्यान्न श्मशाने नभस्मनि । न गोमये न कृष्टे च नैवालूने न शाड्वले

નદીમાં, શ્મશાનમાં, રાખ પર, ગોમય પર, ખેડેલી જમીન પર, ન કાપેલી પાક પર અને લીલા ઘાસ પર મૂત્રત્યાગ ન કરવો જોઈએ।

Verse 134

उद्धृत्ताभिस्तथाद्भिस्तु शौचं कुर्याद्विचक्षणः । अंतर्जलाद्देवकुलाद्वल्मीकान्मूषकस्थलात्

વિવેકી પુરુષે ઉપાડેલી માટી અને જળથી શૌચ-શુદ્ધિ કરવી; ખાસ કરીને ઘરના અંદરના જળસ્પર્શથી, દેવાલય-પરિસરમાં, વલ્મીક (ચીંટીઓનો ટેકરો) પાસે અને મૂષકસ્થળ (ઉંદરવાસ)માં થયેલા અશૌચમાં।

Verse 135

अपविद्धापशौचाश्च वर्जयेत्पंच मृत्तिकाः । गन्धलेपापहरणं शौचं कुर्यात्तथा बुधः

શૌચ માટે કહેલી પાંચ પ્રકારની મૃત્તિકા જો અપવિત્ર હોય અથવા અયોગ્ય રીતે ફેંકવાથી દૂષિત થઈ હોય તો તેને ટાળવી; બુદ્ધિમાને દુર્ગંધ અને લેપ (મેલ) દૂર થાય તેવી શुद्धિ કરવી।

Verse 136

नात्मानं ताडयेन्नैव दद्याद्दुः खेभ्य एव च । उभाभ्यामपि पाणिभ्यां कण्डूयेन्नात्मनः शिरः

માણસે ક્યારેય પોતાને મારવું નહીં, ન તો દુઃખને વશ થવું. તેમજ બંને હાથથી પોતાનું માથું ખંજવાળવું પણ નહીં.

Verse 137

रक्षेद्दारांस्त्यजेदीष्यां तासु निष्कारणं बुधः । सूर्यास्तं न विनाकाश्चित्क्रिया नैवाचरेत्तथा

બુદ્ધિમાન પુરુષે પત્નીની રક્ષા કરવી અને તેના પ્રત્યે નિષ્કારણ ઈર્ષ્યા ત્યજવી. તેમજ સૂર્યાસ્તનો વિચાર કર્યા વિના કોઈ ક્રિયા-કર્મ કરવું નહીં.

Verse 138

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । शिवचित्तोर्जयोद्वित्तं न चातिकृपणो भवेत्

બધા પ્રાણીઓ પ્રત્યે અદ્રોહ રાખીને—અથવા ઓછામાં ઓછું હાનિ ઘટાડીને—શિવભક્ત ચિત્તથી ધન-સમૃદ્ધિ મેળવો; અને અતિ કৃপણ ન બનો.

Verse 139

नेर्ष्युः स्यान्न कृतघ्नः स्यान्न परद्रोहकर्मधीः । न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः

માણસ ઈર્ષ્યાળુ ન બને, કૃતઘ્ન ન બને, અને પરદ્રોહ કરવાના વિચારમાં ન રહે. હાથ-પગમાં ચંચળ ન રહે, આંખોમાં અસ્થિરતા ન રહે, અને વર્તનમાં વાંકાપણું ન રહે.

Verse 140

न च वागङ्गचपलो न चाशिष्टस्य गोचरः । न शुष्कवादं कुर्वीत शुष्क्रवैरं तथैव च

વાણી અને અંગચેષ્ટામાં ચંચળ ન રહે, અને અશિષ્ટ લોકોની સંગતમાં ન જાય. નિરર્થક વાદવિવાદ ન કરે, તેમજ વ્યર્થ વૈર પણ ન રાખે.

Verse 141

उपायैः साधयेदर्थान्दण्डस्त्वगतिका गतिः । भिन्नाशनं भिन्नशय्यां वर्जयेद्भिन्नभाजनम्

યોગ્ય ઉપાયોથી જ કાર્ય સિદ્ધ કરવું; બીજો માર્ગ ન રહે ત્યારે જ દંડ અંતિમ ગતિ છે. તૂટેલું આસન, તૂટેલી શય્યા અને તૂટેલું વાસણ ટાળવું.

Verse 142

अंतरेण न गच्छेन द्वयोर्ज्वलनलिंगयोः । नाग्न्योर्न विप्रयोश्चैव न दंपत्योर्नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! બે જ્વલંત અગ્નિચિહ્નોની વચ્ચેથી ન જવું; બે પવિત્ર અગ્નિઓની વચ્ચેથી પણ નહીં. બે બ્રાહ્મણોની વચ્ચે તથા દંપતિની વચ્ચે પણ ન જવું.

Verse 143

न सूर्यव्योमयोर्नैव हरस्य वृषभस्य च । एतेषामंतरं कुर्वन्यतः पापमवाप्नुयात्

સૂર્ય અને આકાશની વચ્ચે ઊભા ન રહેવું, તેમજ હર (શિવ) અને તેમના વૃષભ (નંદી)ની વચ્ચે પણ નહીં. એમની વચ્ચે ભેદ કરનાર પાપ પામે છે.

Verse 144

नैकवस्त्रश्च भुंजीत नाग्नौ होममथाचरेत् । न चार्चयेद्द्विजान्नैव कुर्याद्देवार्चनं बुधः

બુદ્ધિમાન ભક્ત એક જ વસ્ત્ર પહેરીને ભોજન ન કરે અને અગ્નિમાં વિધિવિરુદ્ધ હોમ ન કરે. નિયમભંગ સ્થિતિમાં બ્રાહ્મણપૂજન કે દેવપૂજન ન કરવું.

Verse 145

खंडनं पेषणं मार्ष्टिं जलसंशोधनं तथा । रंधनं भोजनं स्वाप उत्थानं गमनं क्षुतम्

કાપવું, પીસવું, ઝાડવું અને પાણી શુદ્ધ કરવું; રાંધવું, ભોજન, નિદ્રા, ઊઠવું, ચાલવું અને ભૂખ લાગવી—આ નિત્યક્રિયાઓ પણ નિયમપૂર્વક સંયમથી કરવી.

Verse 146

कार्यारंभं समाप्तिं च वचः प्रोच्य तथा प्रियम् । पिबञ्जिघ्रन्स्पृशञ्छृण्वन्विवक्षुर्मैथुनं तथा

કાર્યનો આરંભ અને સમાપ્તિ, વાણીનું ઉચ્ચારણ—even પ્રિય વચન પણ—પાન, ગંધ લેવી, સ્પર્શ, શ્રવણ, બોલવાની ઇચ્છા તથા મૈથુન—આ બધું પણ માહેશ્વર શિસ્તમાં સંયમ અને નિયમ હેઠળ રાખવું જોઈએ।

Verse 147

शुचित्वं च जपं स्थाणुं यः कुर्याद्विंशतिं तथा । माहेश्वरः स विज्ञेयः शेषोन्यो नामधारकः

જે શુચિત્વ જાળવી સ્થાણુ (શિવ) નો જપ વિધિપૂર્વક વીસ વાર કરે, તે જ સાચો માહેશ્વર જાણવો; બાકીના માત્ર નામધારક છે।

Verse 148

स वै रुद्रमयो भूत्वा ततश्चांते शिवं व्रजेत् । परस्त्रियं नाभिभाषेत्तथा संभाषयेद्यदि

તે રુદ્રમય બની અંતે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે। પરસ્ત્રીને સંબોધન ન કરવું; અને જો બોલવું જ પડે તો સંયમિત અને યથોચિત વાણીથી જ વાત કરવી।

Verse 149

मातः स्वसरथो पुत्रि आर्येति च वदेद्बुधः । उचछिष्टो नालभेत्किंचिन्न च सूर्यं विलोकयेत्

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ (સ્ત્રીઓને) ‘માતા’, ‘બહેન’, ‘પુત્રી’ અથવા ‘આર્યા’ કહીને આદરપૂર્વક સંબોધે। ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં કશું સ્પર્શ ન કરે અને સૂર્ય તરફ નજર ન કરે।

Verse 150

नेन्दुं न तारकाश्चैव नादयेन्नात्मनः शिरः । स्वस्रा दिहित्रा मात्रा वा नैकांतासन माचरेत्

તે ચંદ્રમા કે તારાઓ તરફ નજર ન કરે; અને ક્યારેય પોતાનાં માથાં પર પ્રહાર ન કરે। તેમજ બહેન, પુત્રી અથવા માતા સાથે પણ એકાંતમાં બેસવું ન જોઈએ।

Verse 151

दुर्जयो हींद्रियग्रामो मुह्यते पंडितोऽपि सन् । गुरुमभ्यागतं गेहे स्वयमुत्थाय यत्नतः

ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ ખરેખર દુર્જય છે; પંડિત પણ ક્યારેક મોહમાં પડે છે. તેથી ગુરુ ગૃહે આવે ત્યારે પોતે ઊભા થઈ પ્રયત્નપૂર્વક આદરથી સ્વાગત કરવું જોઈએ.

Verse 152

आसनं कल्पयेत्तस्य कुर्यात्पादाभिवंदनम् । नोदक्छिराः स्वपेज्जातु न च प्रत्यक्छिरा बुधः

તેમના માટે આસન તૈયાર કરવું અને પાદાભિવંદન કરવું. બુદ્ધિમાન પુરુષે ક્યારેય ઉત્તર તરફ માથું રાખીને ન સૂવું, તેમજ પશ્ચિમ તરફ પણ નહીં.

Verse 153

शिरस्यगस्त्यमाधाय तथैव च पुरंदरम् । उदक्यादर्शनं स्पर्शं वर्ज्यं संभाषणं तथा

અગસ્ત્ય અને પુરંદર (ઇન્દ્ર)નું સ્મરણ રાખીને, રજસ્વલા સ્ત્રીનું દર્શન, સ્પર્શ અને તેની સાથે સંભાષણ—આ બધું વર્જ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 154

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् । कृत्वा विभवतो देवमनुष्यर्षिसमर्चनाम्

પાણીમાં મૂત્ર કે પુરીષ ન કરવું, અને ત્યાં જ મૈથુન પણ ન કરવું. પોતાની શક્તિ મુજબ પહેલાં દેવતાઓ, માનનીય મનુષ્યો અને ઋષિઓનું યથોચિત પૂજન કરવું.

Verse 155

पितॄणां च ततः शेषं भोक्तुं माहेश्वरोऽर्हति । वाग्यतः शुचिराचांतः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा

પછી પિતૃઓને અર્પણ કર્યા પછી જે શેષ રહે, તે માહેશ્વર-ભક્તે ભોજન કરવા યોગ્ય છે. વાણી સંયમિત રાખીને, શુચિ બની, આચમન કરીને પૂર્વમુખે—અથવા ઉત્તરમુખે—ભોજન કરવું.

Verse 156

अन्तर्जानुश्च तच्चित्तो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् । नोपघातं विना दोषान्न तस्योदाहरेद्बुधः

ઘૂંટણ અંદર ખેંચી, ચિત્ત એકાગ્ર રાખી, અન્નની નિંદા કર્યા વિના ભોજન કરવું. સાચો ઉપઘાત ન હોય તો વિદ્વાન તેના દોષો ન બતાવે.

Verse 157

नग्नस्नानं न कुर्वीत न शयीत व्रजेत वा । दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात्क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत्

નગ્ન સ્નાન ન કરવું, તેમજ અયોગ્ય રીતે સૂવું કે ભટકવું નહીં. ગુરુ સમક્ષ દુષ્કૃત્યની વાત ન કરવી; ગુરુ ક્રોધિત થાય તો તેમને પ્રસન્ન કરવું.

Verse 158

परिवादं न श्रृमुयादन्येषामपि जल्पताम् । सदा चा कर्णयेद्धमास्त्यक्त्वा कृत्यशतान्यपि

બીજાઓ નિંદા બોલતા હોય તોય તે ન સાંભળવી. સૈંકડો કાર્યો ત્યજીને પણ સદા ધર્મોપદેશ સાંભળવા કાન ધરવું.

Verse 159

नित्यं नित्यं हि संमार्ष्टि गेहदर्पणयोरिव । शुक्लायां च चतुर्दश्यां नक्तभोजी सदा भवेत्

ઘર અને દર્પણ જેમ રોજ ચમકાવાય તેમ નિત્ય સ્વચ્છતા રાખવી. અને શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ હંમેશાં નક્તભોજન—રાત્રે જ ભોજન—પાળવું.

Verse 160

तिस्रो रात्रीर्न शक्तश्चेदेवं माहेश्वरो भवेत् । संयावकृशरामांसं नात्मानमुपसाधयेत्

ત્રણ રાત્રિ સુધી આ નિયમ પાળવામાં અસમર્થ હોય તો પણ આ રીતે તે માહેશ્વર ગણાય. પરંતુ સંયાવ, કૃશરા અને માંસ જેવા સમૃદ્ધ ભોજનથી પોતાને લાડ ન કરવો.

Verse 161

सायंप्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा ह्यतिथि भोजनम् । स्वप्नाध्ययनभोज्यानि संध्ययोश्च विवर्जयेत्

સાંજે અને સવારમાં ભોજન કરવું, પહેલાં અતિથિને ભોજન કરાવીને. સંધ્યાકાળે નિદ્રા, અધ્યયન અને ભોજન ત્યજવા યોગ્ય છે.

Verse 162

भुंजानः संध्ययोर्मोहादसुरावसथो भवेत् । स्नातो न धूनयेत्केशान्क्षुते निष्ठीवितेऽध्वनि

સંધ્યાકાળે મોહવશ ભોજન કરનાર અસુરોનું નિવાસસ્થાન બને છે. સ્નાન પછી વાળ ન ઝાટકવા; અને માર્ગમાં છીંક કે થૂંક થાય તો શૌચ-સંયમ પાળવો.

Verse 163

आलभेद्दक्षिणं कर्णं सर्वभूतानि क्षामयेत् । न चापि नीलीवासाः स्यान्न विपर्यस्तवस्त्रधृक्

જમણા કાનને સ્પર્શ કરીને સર્વ ભૂતો પાસે ક્ષમા માગવી. નીલા વસ્ત્રો ન પહેરવા, અને ઉલટાં કે અયોગ્ય રીતે ગોઠવેલાં વસ્ત્રો ધારણ ન કરવા.

Verse 164

वर्ज्यं च मलिनं वस्त्रं दशाभिश्च विवर्जितम् । प्रक्षाल्य मुखहस्तौ च पादौ चाप्युपविश्य च

મલિન વસ્ત્રો ત્યજવા, અને જેમના કિનારા/દશા ન હોય એવા દોષયુક્ત વસ્ત્રો પણ ન પહેરવા. મુખ, હાથ અને પગ ધોઈને પછી વિધિપૂર્વક બેસવું.

Verse 165

अंतजानुस्त्रिराचामेद्दिर्मुखं परिमार्जयेत् । तोयेन स्पर्शयेत्खानि स्वमूर्धानं तथैव च

ઘૂંટણ અંદર ખેંચીને બેસી ત્રણ વાર આચમન કરવું અને મુખ સારી રીતે પુંછવું. જળથી ઇન્દ્રિય-રંધ્રોને સ્પર્શ કરવો અને તેમ જ પોતાના મસ્તકને પણ સ્પર્શ કરવો.

Verse 166

आचम्य पुनराचम्य क्रियाः कुर्वीत सर्वशः । क्षुते निष्ठीविते चैव दंतलग्ने तथैव च

આચમન કરીને અને જરૂર પડે ત્યારે ફરી આચમન કરીને સર્વ ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ. છીંક આવ્યા પછી, થૂંક્યા પછી તથા દાંતમાં કંઈ અટવાય ત્યારે પણ શુદ્ધિ માટે ફરી આચમન કરવું.

Verse 167

पतितानां च संभाषे कुर्यादाचमनिक्रियाम् । अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता

પતિતો (ધર્મથી ચ્યૂત લોકો) સાથે વાતચીત કર્યા પછી આચમન-ક્રિયા કરવી જોઈએ. નિત્ય વેદત્રયીનું અધ્યયન કરવું અને સાચા વિવેકી બનવા પ્રયત્ન કરવો.

Verse 168

धर्मतो धनमाहार्य यष्टव्यं चापि यत्नतः । हीनेभ्योपि न युंजीत त्वंकारं कर्हिचिद्बधः । त्वंकारो वा वधो वापि गुरूणामुभयं समम्

ધર્મથી ધન ઉપાર્જન કરવું અને પ્રયત્નપૂર્વક યજ્ઞયાગ કરવો. નીચલા લોકો પ્રત્યે પણ કદી તિરસ્કારથી ‘તું’ કહીને ‘ત્વંકાર’ ન કરવો; એ પણ વધ સમાન હિંસા છે. ગુરુઓ માટે ઉદ્ધત સંબોધન અને વાસ્તવિક વધ—બન્ને સમાન ગંભીર છે.

Verse 169

सत्यं वाच्यं नित्यमैत्रेण भाव्यं कार्यं त्याज्यं नित्यमायासकारि । लोकेऽमुष्मिन्यद्दिनं स्यात्तथास्मिन्नात्मा योगे येजनीयो गभीरैः

હંમેશા સત્ય બોલવું, નિત્ય મૈત્રીભાવ રાખવો; જે કર્મ સતત થાક અને ઉદ્વેગ લાવે તે ત્યજી દેવું. આ લોકમાં દિવસ જેમ પસાર થાય તેમ પરલોકનું સ્વરૂપ બને; તેથી વિદ્વાનોને ગાઢ યોગ દ્વારા આત્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 170

तीर्थस्नानैः सोपवासैर्व्रतैश्च पात्रे दानैर्होमजप्यैश्चयज्ञैः । भवार्चनैर्देवपूजाविशेषैरात्मा नित्यं शोधनीयो मलाक्तः

તીર્થસ્નાન, ઉપવાસসহ વ્રતો, યોગ્ય પાત્રને દાન, હોમ, જપ અને યજ્ઞ, તેમજ ભવ (શિવ)ની અર્ચના અને વિશેષ દેવપૂજા—આ બધાથી મલિન આત્માને દરરોજ શુદ્ધ કરવી જોઈએ.

Verse 171

यत्रापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पार्थिव । तत्कर्तव्यसमसंगेन यन्नगोप्यं महाजने

હે પાર્થિવ! જે કર્મ કરતાં પોતાની અંતરાત્મા જुगુપ્સાથી સંકોચે નહિ, તે જ કર્તવ્યભાવથી સજ્જનસંગે કર; અને જે મહાજન સમક્ષ ગોપ્ય ન હોય, તે જ આચર।

Verse 172

इति ते वै समुद्देशः कीर्तितः किंचिदेव च । शेषः स्मृतिपुराणेभ्यस्त्वया श्रोतव्य एव च

આ રીતે તને સંક્ષેપમાં ઉપદેશ કહેવાયો. બાકીનું તો સ્મૃતિઓ અને પુરાણોમાંથી તારે અવશ્ય શ્રવણ કરવું જોઈએ।

Verse 173

एवमाचरतो धर्मं महेशस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसंप्राप्तौ परत्रेह च शोभनम्

મહેશના ગૃહમાં (શૈવ ગૃહસ્થધર્મમાં) રહી આ રીતે ધર્મ આચરનારને ધર્મ-અર્થ-કામની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત છે; અને ઇહ તથા પર—બન્ને લોકમાં શુભ થાય છે।

Verse 174

एवं नानाविधान्धर्मान्महाकालस्य फाल्गुन । वदतो ध्वनिराकाशे सुमहानभ्यजायत

હે ફાલ્ગુન! મહાકાલ જ્યારે આ રીતે નાનાવિધ ધર્મોનું વર્ણન કરતા હતા, ત્યારે આકાશમાં અતિ મહાન નાદ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 175

यावत्पश्यंति ये तत्र समाजग्मुः श्रृणुष्व तान् । ब्रह्मा विष्णुः स्वयं रुद्रो दे वी रुद्रगणास्तथा

તેઓ ત્યાં જોઈ રહ્યા હતા—સાંભળ, કોણ કોણ એકત્ર થયા: બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સ્વયં રુદ્ર, દેવી અને રુદ્રગણો પણ।

Verse 176

इंद्रादयस्तथा देवा वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तुंबरुप्रवराश्चापि गंधर्वाप्सरसां गणाः

ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો, વસિષ્ઠાદિ મુનીશ્વરો, તેમજ તુંબુરુ-પ્રમુખ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણો પણ ત્યાં આવ્યા।

Verse 177

तान्महेशमुखान्सर्वान्महाकालो महामतिः । अर्चयामास बहुधा भक्त्युद्रेकातिपूरितः

મહામતિ મહાકાલ ભક્તિના ઉદ્રેકથી પરિપૂર્ણ થઈ મહેશ વગેરે સર્વનું અનેક રીતે પૂજન કરવા લાગ્યો।

Verse 178

ततो ब्रह्मादिभिर्देवैर्वरे रत्नमयासने । उपविष्टोऽभिषिक्तश्च महीसागरसंगमे

પછી બ્રહ્મા આદિ દેવોએ તેને ઉત્તમ રત્નમય આસન પર બેસાડ્યો અને પૃથ્વી-સમુદ્રના સંગમે તેનું અભિષેક કર્યું।

Verse 179

ततो देव्या समालिंग्य नीत्वोत्संगं स्वकं मुदा । पुत्रत्वे कल्पितः पार्थ महाकालो महामतिः

પછી દેવીએ તેને આલિંગન કરીને આનંદથી પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો; હે પાર્થ, મહામતિ મહાકાલને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યો।

Verse 180

उक्तञ्च यावद्ब्रह्माण्डमिदमास्ते शिवव्रत । तावत्तिष्ठ शिवस्थाने शिववच्छिवभक्तितः

અને એવી ઘોષણા થઈ—‘હે શિવવ્રતધારી, જેટલો સમય આ બ્રહ્માંડ ટકશે, તેટલો સમય શિવધામમાં રહો અને શિવ સમાન શિવભક્તિમાં સ્થિર રહો।’

Verse 181

देवेन च वरो दत्तस्त्वल्लिंगं योऽर्चयिष्यति । जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा ऊर्ध्वं मल्लोकमेष्यति

દેવે આ વર આપ્યો—જે કોઈ શુદ્ધ બની અને ઇન્દ્રિયોને જીતીને તારા લિંગની પૂજા કરશે, તે ઊર્ધ્વે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 182

दर्शनं स्तवनं पूजा प्रणामश्च ततो जपः । दानं चात्र कृतं लिंगे ममातितृप्तिकारणम्

દર્શન, સ્તવન, પૂજા, પ્રણામ અને પછી જપ; તેમજ અહીં લિંગ માટે કરેલું દાન—આ બધું મારી પરમ તૃપ્તિના કારણો છે।

Verse 183

इत्युक्ते विस्मिता देवाः साधु साध्विति ते जगुः । ब्रह्मविष्णुमुखाश्चैव महाकालं प्रतुष्टुवुः

આવું કહેવાતાં દેવો આશ્ચર્યચકિત થઈ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી ઉઠ્યા; અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ વગેરે મહાકાળની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 184

ततः सुरैःस्तूयमानो वंद्यमानश्च चारणैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कीतैर्गंधर्वजैः शुभैः

પછી દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી, ચારણોએ વંદન કર્યું; અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને શુભ ગંધર્વગીતોથી તેમનું કીર્તન થયું।

Verse 185

कोटिकोटिगणैश्चैव स्तुवद्भिः सर्वतो वृतः

અને તે સર્વ તરફથી કરોડો કરોડ ગણોથી ઘેરાયેલો હતો, જે સ્તુતિ કરતા હતા।

Verse 186

महाकालो रुद्रभवनं गतो भवपुरस्सरः । एवमेतन्महालिंगमुत्पन्नं कुरुनंदन

ભવ (શિવ)ને અગ્રેસર રાખીને મહાકાળ રુદ્રના ધામે ગયા. આ રીતે, હે કુરુનંદન, આ મહાલિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું.

Verse 187

कूपश्चापि सरः पुण्यं महाकालस्य सिद्धिदम् । अत्र ये मनुजाः पार्थ लिंगस्याराधने रताः

અહીં એક કૂવો અને એક પવિત્ર સરોવર પણ છે, જે મહાકાળ સંબંધિત સિદ્ધિ આપે છે. હે પાર્થ, અહીં લિંગની આરાધનામાં રત મનુષ્યો—

Verse 188

महाकालः समालिंग्य ताञ्छिवाय निवेदयेत् । एतदत्यद्भुतं लिंगं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

મહાકાળ તેમને આલિંગન કરીને શિવને અર્પણ કરે છે. આ અતિઅદ્ભુત લિંગ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે.

Verse 189

दृष्टं स्पृष्टं पूजितं च गतास्ते भवसद्म तत् एवमेतानि लिंगानि सप्त जातानि फाल्गुन

તેને જોઈને, સ્પર્શ કરીને અને પૂજા કરીને તેઓ ભવ (શિવ)ના ધામે ગયા. આ રીતે, હે ફાલ્ગુન, આ સાત લિંગો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 190

ये श्रृण्वंति गृणंत्येतत्तेपि धन्या नरोत्तमाः

જે આ વર્ણન સાંભળે છે અને જે તેનું પાઠ કરે છે—તે નરશ્રેષ્ઠો પણ ધન્ય છે.