Adhyaya 31

Verse 1

नारद उवाच । ते चैनं योज्य चाशीर्भिरयाचंत वरं गुहम् । एष एव वरोऽस्माकं यत्पापं तारकं जहि

નારદે કહ્યું—તેણે યોગ્ય રીતે નિયુક્ત કરીને અને આશીર્વાદ આપી, તેમણે ગુહ પાસે વર માગ્યો: “અમારો આ જ વર—એ પાપી તારકનો સંહાર કરો.”

Verse 2

एवमस्त्विति तानुक्त्वा योगोयोग इति ब्रुवन् । तारकारिमहातेजा मयूरं चाध्यरोहत

તેમને “એવમસ્તુ” કહી, “યોગો-યોગ” એમ ઉચ્ચારીને, તારકાસુરના વૈરી મહાતેજસ્વી પ્રભુ મયૂર પર આરોહણ કર્યા।

Verse 3

शक्तिहस्तो विनद्याथ गुहो देवांस्तदाब्रवीत् । यद्यद्य तारकं पापं नाहं हन्मि सुरोत्तमाः

શક્તિ હાથમાં લઈને ગુહે ગર્જના કરી દેવોને કહ્યું—“હે સુરોત્તમો! જો આજે હું તે પાપી તારકને ન હણું તો…”

Verse 4

गोब्राह्मणावमन्तॄणां ततो यामि गतिं स्फुटम् । एवं तेन प्रतिज्ञाते शब्दोऽतिसुमहानभूत्

“…તો હું ગાય અને બ્રાહ્મણનો અપમાન કરનારાઓની ગતિને નિશ્ચયે પામું.” એવી પ્રતિજ્ઞા થતાં જ અતિમહાન નાદ ઊઠ્યો।

Verse 5

योगोयोग इति प्राहुराज्ञया शरजन्मनः । अरजो वाससी रक्ते वसानः पार्वतीसुतः

શરજન્મા પ્રભુની આજ્ઞાથી સૌએ “યોગો-યોગ” એમ ઉચ્ચાર્યું. પાર્વતીપુત્ર નિર્મળ લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરીને પ્રગટ થયા।

Verse 6

अथाग्रे सर्वदेवानां स्थितो वीरो ययौ मुदा । तस्य केतुरलं भाति चरणायुधशोभितः

ત્યારે સર્વ દેવોના અગ્રમાં ઊભેલો તે વીર આનંદથી આગળ વધ્યો. પાદાયુધના ચિહ્નથી શોભિત તેની ધ્વજા અતિ તેજથી ઝળહળી।

Verse 7

चरणाभ्यां चरणाभ्यां गिरीञ्छक्तो यो विदारयितुं रणे । या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शांतिर्बलं यथा

જે રણે પોતાના જ ચરણદ્વયથી પર્વતોને વિદારિત કરવા સમર્થ હતો, તે સર્વભૂતોની ચેષ્ટાનો સ્વરૂપ હતો; તેમજ પ્રભા, શાંતિ અને બળ પણ તેમાં જ નિવાસ કરતાં હતાં।

Verse 8

तन्मया गुहशक्तिः सा भृशं हस्ते व्यरोचत । यद्दार्ढ्यं सर्वलोकेषु तन्मयं कवचं तथा

ગૂહની તે શક્તિ તેના હાથે અત્યંત તેજથી ઝળહળી, જાણે તેની જ તન્મયતાથી બનેલી હોય; તેમજ સર્વ લોકોમાં જે દૃઢતા છે, તે તન્મય બની તેનું કવચ થયું।

Verse 9

योत्स्यमानस्य वीरस्य देहेप्रादुरभूत्स्वयम् । धर्मः सत्यमसंमोहस्तेजः कांतत्वमक्षतिः

યુદ્ધ માટે ઉદ્યત તે વીરના દેહમાં સ્વયં પ્રગટ થયા—ધર્મ, સત્ય, અસંમોહ, તેજ, કાંતિ અને અક્ષતતા (અભેદ્યતા)।

Verse 10

बलमोजः कृपा चव बद्धा करयुगं तथा । आदेशकारीण्यग्रेऽस्य स्वयं तस्थुर्महात्मनः

બળ, ઓજ અને કૃપા—અને સેવામાં તત્પર બંધાયેલા જેવા કરયુગલ—તે મહાત્માના અગ્રે સ્વયં ઊભાં રહ્યાં, તેની આજ્ઞા પાલન કરવા ઉત્સુક।

Verse 11

तमग्रे चापि गच्छंतं पृष्ठतोनुययौ हरः । रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रभुः

તે આગળ વધતો હતો, અને પાછળથી હર (શિવ) અનુસર્યા; પ્રભુ પાર્વતી સહિત, સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી રથ પર આરુઢ હતા।

Verse 12

निर्मितेन हरेणैव स्वयमीशेन लीलया । सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन्युक्तं रथोत्तमे

એ પરમ રથ સ્વયં હર મહેશ્વરે લીલાથી રચ્યો હતો; તે શ્રેષ્ઠ રથમાં તેના એક હજાર સિંહો જોડાયા હતા.

Verse 13

अभीषून्पुरुषव्याघ्र ब्रह्मा च जगृहे स्वयम् । ते पिबंत इवाकाशं त्रासयंतश्चराचरम्

હે પુરુષવ્યાઘ્ર! બ્રહ્માએ સ્વયં લગામ પકડી; તે સિંહો જાણે આકાશ પી રહ્યા હોય તેમ, ચરાચર સર્વને ભયભીત કરતા હતા.

Verse 14

सिंहा रथस्य गच्छंतो नदंतश्चारुकेसराः । तस्मिन्रथे पशुपतिः स्थितो भात्युमया सह

રથના સિંહો આગળ વધતા ગર્જના કરતા હતા, તેમના કેશર મનોહર હતા; અને તે રથ પર ઉમાસહિત પશુપતિ તેજસ્વી રીતે શોભતા હતા.

Verse 15

विद्युता मेडितः सूर्यः सेंद्रचापघनो यथा । अग्रतस्तस्य भगवान्धनेशो गुह्यकैः सह

જેમ ઇન્દ્રધનુષ ધરાવતાં મેઘમાં વીજળીથી ઘેરાયેલો સૂર્ય હોય, તેમ તેમના અગ્રે ગુહ્યકો સાથે ભગવાન ધનેશ (કુબેર) આગળ વધ્યા.

Verse 16

आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः । ऐरावणं समास्ताय शक्रश्चापि सुरैः सह

નરવાહન (કુબેર) રુચિર પુષ્પક પર આરુઢ થઈ આગળ વધ્યો; અને શક્ર પણ ઐરાવત પર ચઢી દેવો સાથે ગયો.

Verse 17

पृष्ठतोनुययौ यांतं वरदं वृषभध्वजम् । तस्य दक्षिणतो देवा मरुतश्चित्रयोधिनः

વરદાન આપનાર વૃષભધ્વજ ભગવાન્ યાત્રા કરતાં હતાં ત્યારે તેઓ તેમના પાછળ પાછળ ચાલ્યા; અને તેમના જમણા બાજુએ દેવગણ તથા અદ્ભુત પરાક્રમી મરુતગણ આગળ વધ્યા.

Verse 18

गच्छंति वसुभिः सार्धं रुद्रैश्च सह संगताः । यमश्च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः

તેઓ વસુઓ સાથે આગળ વધ્યા અને રુદ્રો સાથે પણ જોડાયા; અને યમરાજ પણ મૃત્યુ સાથે, સર્વ દિશાઓથી ઘેરાયેલો થઈને ગતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 19

घोरैर्व्याधिशतैश्चापि सव्यतो याति कोपितः । यमस्य पृष्ठतश्चापि घोरस्त्रिशिखरः सितः

તે ક્રોધિત થઈ ડાબી બાજુએ ગયો, તેની સાથે સૈકડો ભયંકર વ્યાધિઓ પણ હતી; અને યમના પાછળ પણ શ્વેતવર્ણ, ત્રિશિખર નામનો અતિ ઘોર (સત્તા) ચાલ્યો.

Verse 20

विजयोनाम रुद्रस्य याति शूलः स्वयं कृतः । तमुग्रपाशो भगवन्वरुणः सलिलेश्वरः

રુદ્રનો સ્વયં રચિત ત્રિશૂલ ‘વિજય’ નામે આગળ વધ્યો; અને તેની પાછળ જળોના ઈશ્વર ભગવાન વરુણ ઉગ્ર પાશ ધારણ કરીને ચાલ્યા.

Verse 21

परिवार्य शतैयाति यादोभिर्विविधैर्वृतः । पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः

તે સૈકડો પરિચારકો દ્વારા ઘેરાયેલો, વિવિધ જલચરોથી આવૃત થઈ આગળ વધ્યો; અને ‘વિજય’ના પાછળ રુદ્રનો પટ્ટિશ (યુદ્ધકુહાડો) પણ ચાલ્યો.

Verse 22

गदामुशलशक्त्याद्यैर्वरप्रहरणैर्वृतः । पट्टिशं चान्वगात्पार्थ अस्त्रं पाशुपतं महत्

ગદા, મુસળ, શક્તિ વગેરે શ્રેષ્ઠ વર-પ્રહરણોથી ઘેરાયેલું, હે પાર્થ, પટ્ટિશના પીછે મહાન પાશુપત અસ્ત્ર પણ અનુસર્યું.

Verse 23

बहुशीर्षं महाघोरमेकपादं बहूदरम् । कमंडलुश्चास्य पश्चान्महर्षिगणसेवितः

પછી બહુશીર્ષ, મહાઘોર, એકપાદ અને બહુઉદરવાળું ભયંકર સ્વરૂપ આવ્યું; અને તેના પાછળ મહર્ષિગણસેવિત કમંડલુ પણ અનુસર્યું.

Verse 24

तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छञ्छ्रिया वृतः । भृग्वंगिरोभिः सहितो देवैरप्य भिपूजितः

તેના જમણા તરફ ગતિ કરતો દંડ શ્રીથી આવૃત થઈ તેજસ્વી દેખાતો હતો; ભૃગુ અને અંગિરસ સાથે, દેવતાઓ દ્વારા પણ અભિપૂજિત હતો.

Verse 25

राक्षसाश्चान्यदेवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा । नद्यो नदाः समुद्राश्च मुनयोऽप्सरसां गणाः

રાક્ષસો અને અન્ય દેવો, ગંધર્વો તથા ભુજંગો પણ; નદીઓ, નાળા અને સમુદ્રો; મુનિઓ અને અપ્સરાઓના ગણ—

Verse 26

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव जंगमं स्थावरं तथा । मातरश्च महादेवमनुजग्मुः क्षुधान्विताः

નક્ષત્રો અને ગ્રહો પણ, ચલ અને અચલ સર્વે; તેમજ ભૂખથી વ્યાકુળ માતૃકાઓ મહાદેવને અનુસરી ગઈ.

Verse 27

सर्वेषां पृष्ठतश्चासीत्तार्क्ष्यस्थो बुद्धिमान्हरिः । पालयन्पृतनां सर्वां स्वपरीवारसंवृतः

સર્વના પીઠભાગે બુદ્ધિમાન હરિ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પર આરુઢ થઈ, પોતાના પરિજનોથી ઘેરાઈ, સમગ્ર સેનાનું પાલન-રક્ષણ કરતો હતો।

Verse 28

एवं सैन्यसमोपेत उत्तरं तटमागतः । ताम्रप्राकारमाश्रित्य तस्थौ त्र्यंबकनंदनः

આ રીતે સમગ્ર સેનાસહિત તે ઉત્તર કાંઠે પહોંચ્યો; તામ્ર પ્રાકારનો આશ્રય લઈને ત્ર્યંબકનો પુત્ર અડગપણે ઊભો રહ્યો।

Verse 29

स तारकपुरस्यापि पश्यनृद्धि मनुत्तमाम् । विसिष्मिये महासेनः प्रशशंस तपोऽस्य च

તારકપુરની પણ અદ્વિતીય સમૃદ્ધિ જોઈ મહાસેન આશ્ચર્યચકિત થયો અને તે સમૃદ્ધિનું કારણ બનેલા તેના તપનું પણ પ્રશંસન કર્યું।

Verse 30

स्थितः पश्यन्स शुशुभे मयूरस्थो गुहस्तदा । छत्रेण ध्रियमाणेन स्वयं सोमसमस्त्विषा

ત્યારે મયૂર પર આરુઢ ગુહ (સ્કંદ) આગળ નજર કરતાં અતિશય શોભિત થયો; ઉપર ધારિત છત્ર સાથે તેની પોતાની કાંતિ ચંદ્રસમાન તેજસ્વી હતી।

Verse 31

वीज्यमानश्चामराभ्यां वाय्वग्रिभ्यां महाद्युतिः । मातृभिश्च सुरैर्दत्तैः स्वैर्गणैरपि संवृतः

તે મહાદ્યುತિમાનને વાયુ અને અગ્નિ ચામરોથી પંખો કરતાં હતા; દેવોએ આપેલા માતૃગણો તથા પોતાના ગણોથી પણ તે ઘેરાયેલો હતો।

Verse 32

ततः प्रणम्य तं शक्रो देव मध्ये वचोऽब्रवीत् । पश्यपश्य महासेन दैत्यानां बलशालिनाम्

ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) તેમને પ્રણામ કરીને દેવસમૂહની વચ્ચે બોલ્યો— “જો, જો, હે મહાસેન! દૈત્યોની પ્રબળ શક્તિ જુઓ।”

Verse 33

ये त्वां कालं न जानंति मर्त्या गृहरता इव । एतेषां च गृहे दूतो यस्त्वां शंसतु तारकम्

“જે મર્ત્યો તને સ્વયં કાળસ્વરૂપ તરીકે નથી જાણતા, તેઓ ઘરકામમાં રત ગૃહસ્થો જેવા છે; તેમના ઘરોમાં દૂત જઈ તારી મહિમા જાહેર કરે, હે તારકવધક!”

Verse 34

वीराणामुचितं त्वेतत्कीर्तिदं च महाजने । अनुज्ञया ततः स्कन्दभक्तं शक्रो धनंजय

“આ તો વીરોએ કરવું યોગ્ય છે અને મહાજનમાં કીર્તિ આપનારું છે.” પછી અનુમતિ લઈને શક્રે સ્કંદભક્ત ધનંજયને તે કાર્યે નિયુક્ત કર્યો।

Verse 35

मामादिश्यासुरेन्द्राय प्राहिणोद्दौत्ययोग्यकम् । अहं स्वयं गन्तुकामः शक्रेणापि च प्रेषितः

મને આદેશ આપી તેણે મને—દૂતકાર્ય માટે યોગ્ય—અસુરેન્દ્ર પાસે મોકલ્યો. હું પોતે પણ જવા ઉત્સુક હતો, અને શક્રે પણ મને પ્રેષિત કર્યો।

Verse 36

प्रासादे स्त्रीसहस्राणां प्रावोचं मध्यतोऽप्यहम् । असुराधमदुर्बुद्धे शक्रस्त्वामाह तच्छृणु

પ્રાસાદમાં હજારો સ્ત્રીઓની વચ્ચે પણ મેં ઉંચે સ્વરે કહ્યું— “હે અસુરાધમ, દુર્બુદ્ધિ! શક્ર તને કહે છે; તે સાંભળ।”

Verse 37

यज्जगद्दलनादाप्तं किल्बिषं दानव त्वया । तस्याहं नाशकस्तेऽद्य पुरुषश्चेद्भविष्यसि

હે દાનવ, જગતને કચડવાથી તને જે પાપ લાગ્યું છે, જો તું પુરુષાર્થ બતાવીશ તો આજે હું તેનો નાશ કરીશ.

Verse 38

शीघ्रं निःसर पापिष्ठ निःसरिष्यसि चेन्न हि । क्षणात्तव पुरं क्षेप्स्ये पावित्र्यायैव सागरे

હે પાપી, જલ્દી બહાર આવ! જો તું નહીં આવે, તો પવિત્રતા માટે હું ક્ષણભરમાં તારી નગરીને સમુદ્રમાં ફેંકી દઈશ.

Verse 39

इति श्रुत्वा रूक्षवाचं क्रुद्धः स्त्रीगणसंवृतः । मुष्टिमुद्यम्यमाऽधावद्भीतश्चाहं पलायितः

આવા કઠોર વચનો સાંભળીને તે ક્રોધિત થયો અને સ્ત્રીઓના ટોળાથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં મુઠ્ઠી ઉગામીને મારી તરફ દોડ્યો, અને હું ડરીને ભાગી ગયો.

Verse 40

व्याकुलस्तत्र वृत्तांतं कुमाराय न्यवेदयम् । मयि चाप्यागते दैत्यश्चिंतयामास चेतसि

વ્યાકુળ થઈને મેં ત્યાં કુમાર કાર્તિકેયને સઘળી હકીકત જણાવી. હું ત્યાં આવી પહોંચ્યો ત્યારે દૈત્ય મનમાં ચિંતા કરવા લાગ્યો.

Verse 41

नालब्ध संश्रयः शक्रो वक्तुमेतदिहार्हति । निमित्तानि च घोराणि संत्रासं जनयंति मे

'આશ્રય વિનાનો ઈન્દ્ર અહીં આવું બોલવાને લાયક નથી. અને ભયંકર અપશુકનો મને ભયભીત કરી રહ્યા છે.'

Verse 42

एवं विचिंत्य चोत्थाय गवाक्षं सोध्यरोहत । सहस्रभौमिकावासश्रृङ्गवातायनस्थितः

એમ વિચારી તે ઊઠ્યો અને ગવાક્ષ (ઝરોખા) પર ચઢ્યો. સહસ્ર-માળના પ્રાસાદના શિખરસ્થ વાતાયનમાં ઊભો રહી ઉપરથી નજર કરી.

Verse 43

अपश्यद्देवसैन्यं स दिवं भूमिं च संवृतम् । रतैर्गजैर्हयैश्चापि नादिताश्च दिशो दश

તેણે દેવસેનાને જોઈ, જે આકાશ અને ધરતી બંનેને ઢાંકી રહી હતી. રથો, ગજો અને અશ્વોના નાદથી દસેય દિશાઓ ગુંજી ઊઠीं.

Verse 44

विमानैश्चाद्भुताकारैः किंनरोद्गीतनादितैः । दुन्दुभिभिर्गोविषाणैस्तालैः शंखैश्च नादितैः

અદ્ભુત આકારનાં વિમાનો હતાં, જે કિન્નરોના ગાન-નાદથી ગુંજતાં હતાં. દુન્દુભિ, ગો-વિષાણ, તાલ અને શંખના ધ્વનિથી આકાશ નાદિત થયું.

Verse 45

अक्षोभ्यामिव तां सेनां दृष्ट्वा सोऽचिंतयत्तदा । एते मया जिताः पूर्वं कस्माद्भूयः समागताः

ક્ષુબ્ધ સમુદ્ર જેવી તે સેનાને જોઈ તેણે ત્યારે વિચાર્યું—‘આ તો મેં પહેલાં જ જીત્યા હતા; તો ફરી શા માટે એકત્ર થયા છે?’

Verse 46

इति चिंतापरो दैत्यः शुश्राव कटुकाक्षरम् । देवबंदिभिरुद्वुष्टं घोरं हृदयदारणम्

આ રીતે ચિંતામાં તલ્લીન તે દૈત્યે કટુ શબ્દો સાંભળ્યા—દેવબંદીઓએ ઉદ્ઘોષિત—ભયંકર અને હૃદયને ચીરનારાં.

Verse 47

जयातु लशक्तिदीधितिपिंजररुचारुणमंडलभुजोद्भासितदेवसैन्य पुरवनकुमुदकाननविकासनेंदो कुमारनाथ जय दितिकुलमहोदधिवडवानल मधुररवमयूररवासुरमुकुटकूटकुट्टितचरणनखांकुर महासेन तारकवंशशुष्कतृमदावानल योगीश्वरयॉ योगिजनहृदयगगनविततचिंतासंतानसंतमसनोदनखरकिरणकल्पनखनिकरविराजितचरणकमल स्कन्द जय बाल सप्तवासर भुवनावलिशोकसंदहन

જય હો, હે કુમારનાથ! શક્તિની દીપ્તિની લાલ-સુવર્ણ આભા જેની ભુજાઓને વલયિત કરે છે અને જેના તેજથી દેવસેના ઝળહળી ઊઠે છે; દેવપુરો અને વનોના કુમુદ-કાનનોને વિકસાવનાર ચંદ્ર સમ તમે છો. જય હો, હે મહાસેન! દિતિકુલરૂપ મહાસાગર માટે તમે વડવાનલ છો; તમારો મધુર ગર્જન મયૂરનાદ સમ; તમારા ચરણનખોના અંકુર અસુરોના મુકુટશિખરોને ચૂર કરે છે. હે યોગીશ્વર! તારકવંશની સૂકી તૃણરાશિ માટે તમે દાવાનલ; યોગીઓના હૃદય-ગગનમાં વ્યાપેલી ચિંતાના અંધકારને તમારી તીક્ષ્ણ કિરણો દૂર કરે છે; નખકિરણમાળાથી તમારા પદ્મચરણો વિરાજે છે. જય હો, હે બાલ સ્કંદ! સાત દિવસો સુધી સર્વ લોકના શોકને દહન કરનાર તમે।

Verse 48

नमो नमस्तेस्तु मनोरमाय नमोस्तु ते साधुभयापहाय । नमोस्तु ते बालकृताचलाय नमोनमो नाशय देवशत्रून्

નમો નમસ્તે, હે મનોહર પ્રભુ; નમો તમને, હે સાધુજનનો ભય હરનાર. નમો તમને, હે બાલરૂપે અચલને પણ નમાવનાર; નમો નમઃ—હે દેવ, દેવશત્રુઓનો નાશ કરો।