Adhyaya 32

Verse 1

नारद उवाच । श्रुत्वैतं संस्तवं दैत्यः संघुष्टं देवबंदिभिः । सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्

નારદે કહ્યું—દેવવંદીઓએ ઊંચા ઘોષથી ગાયેલો આ સ્તવ સાંભળીને તે દૈત્યને બ્રહ્માનું વચન યાદ આવ્યું કે દિવ્ય બાલકના હાથે તેનો વધ હવે નજીક આવી ગયો છે।

Verse 2

श्रुत्वा स क्लिन्नसर्वांगो द्वाःस्थं राजा वचोऽब्रवीत् । अमात्यान्द्रष्टुमिच्छामि शीघ्रमानय मा चिरम्

આ સાંભળીને રાજાનું સર્વ અંગ વ્યાકુલતાથી ભીંજાઈ ગયું. તેણે દ્વારપાળને કહ્યું—“હું અમાત્યોને જોવા ઈચ્છું છું; તરત લાવી દે, વિલંબ ન કર।”

Verse 3

ततस्ते राजवचनात्कालनेमि मुखागताः । प्राह तांस्तारको दैत्यः किमिदं वो विचेष्टितम्

પછી રાજાના વચનથી તેઓ કાલનેમિના સમક્ષ આવ્યા. દૈત્ય તારકે તેમને કહ્યું—“તમારું આ વર્તન શું છે?”

Verse 4

यैः शत्रुसंभवा वार्ता कापि न श्रीवितस्त्वहम् । मदिराकाममत्तानां मंत्रित्वं वो न युज्यते । हितं मन्त्रयते राज्ञस्तेन मंत्री निगद्यते

તમારા કારણે શત્રુમાંથી ઊભી થયેલી કોઈ પણ વાત મને જરાય જણાવાઈ નથી. મદિરા અને કામમાં મત્ત થયેલાઓને મંત્રિત્વ શોભતું નથી. જે રાજાને હિતનો ઉપદેશ આપે તે જ મંત્રી કહેવાય છે.

Verse 5

अमात्या ऊचुः । को जानाति सुरान्दीनान्दैत्यानामिति नो मतिः

અમાત્યોએ કહ્યું—દેવો દુર્બળ અને દૈત્યો બળવાન છે—એ કોણ જાણી શકે? અમારી તો એવી જ મતિ છે.

Verse 6

मा विषीद महाराज वयं जेष्यामहे सुरान् । बालादपि भयं किं वा लज्जायै चिंतितं त्विदम्

મહારાજ, નિરાશ ન થાઓ; અમે દેવોને જીતશું. એક બાળકથી પણ ભય શાનો? શું આ ચિંતા માત્ર લાજ-માન માટે છે?

Verse 7

सर्वमेतत्सुसाध्यं च भेरी संताड्यतां दृढम् । ततो दैत्येन्द्रवचनात्संनाहजननी तदा

આ બધું સહેલાઈથી સિદ્ધ થાય—યુદ્ધભેરીને દૃઢતાથી વગાડો. પછી દૈત્યેન્દ્રના વચનથી તત્ક્ષણે શસ્ત્રસજ્જાની તૈયારી શરૂ થઈ.

Verse 8

भृशं संताडिता भेरी कंपयामास सा जगत् । स्मरणाद्दैत्यराजस्य पर्वतेभ्यो महासुराः

ભયંકર રીતે વાગેલી તે ભેરીએ જગતને કંપાવી દીધું. દૈત્યરાજના સ્મરણમાત્ર આહ્વાનથી જ પર્વતોમાંથી મહાસુરો બહાર આવ્યા.

Verse 9

निम्नगाभ्यः समुद्रेभ्यः पातालेभ्योंऽबरादपि । सहसा समनुप्राप्ता युगांतानलसप्रभाः

નદીઓમાંથી, સમુદ્રોમાંથી, પાતાળમાંથી અને આકાશમાંથી પણ તેઓ અચાનક આવી પહોંચ્યા—યુગાંતની અગ્નિ સમા તેજસ્વી।

Verse 10

कोटिकोटिसहस्रैस्तु परार्धैर्दशभिः शतैः । सेनापतिः कालनेमिः शीघ्रं देवानुपाययौ

કરોડો પર કરોડો, હજારો પર હજારો અને અપરિમિત પરાર્ધ સૈન્યસમૂહો સાથે સેનાપતિ કાલનેમિ ઝડપથી દેવતાઓ તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 11

चतुर्योजनविस्तीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते । रथे स्थितो मनाग्दीनस्तारकः समदृश्यत

ચાર યોજન વિસ્તૃત, અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત રથ પર સ્થિત તારક દેખાયો—પરંતુ તેના ચહેરે થોડો વિષાદ હતો।

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे पार्थ क्रुद्धैः स्कन्दस्य पार्षदैः । प्राकारः पातितः सर्वो भग्नान्युपवनानि च

આ દરમ્યાન, હે પાર્થ! સ્કંદના ક્રોધિત પાર্ষદોએ સમગ્ર પ્રાકાર પાડી નાખ્યો અને ઉપવનોને પણ ભાંગી નાંખ્યાં।

Verse 13

ततश्चचाल वसुधा देवी सवनकानना । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्

પછી દેવી વસુધા વન-કાનનો સહિત કંપી ઊઠી; નક્ષત્રો સહિત આકાશ જાણે દહકી ઊઠ્યું, અને સર્વ ભુવન અત્યંત વ્યાકુળ બન્યાં।

Verse 14

तमोभूतं जगच्चसीद्गृध्रैर्व्याप्तं नभोऽभवत् । ततो नानाप्रहरणं प्रलयांबुदसन्निभम्

જગત્ તમસાથી ઢંકાઈ ગયું અને આકાશ ગિધ્ધોથી વ્યાપ્ત થયું. ત્યારબાદ અનેક શસ્ત્રોનો ભયંકર કકળાટ ઊઠ્યો, જાણે પ્રલયના મેઘસમૂહ સમાન.

Verse 15

कालनेमिमुखं पार्थ अदृश्यत महद्बलम् । तद्धि घोरमसंख्येयं जगर्ज विविधा गिरः

હે પાર્થ! કાલનેમીના નેતૃત્વમાં એક મહાબળ દૃશ્યમાન થયું. તે અત્યંત ઘોર અને અસંખ્ય હતું, અને વિવિધ પ્રકારની ગર્જનાઓ કરતું હતું.

Verse 16

अभ्यद्रवद्रणे देवान्भगवंतं च शंकरम् । विनदद्भिस्ततो दैत्यैन्देवानीकं महायुधैः

પછી યુદ્ધમાં ગર્જના કરતા દૈત્યો મહાયુધો સાથે દેવો પર અને ભગવાન શંકર પર પણ તૂટી પડ્યા, અને દેવસેનાને આઘાત કર્યો.

Verse 17

पर्वतैश्च शतघ्नीभिरायसैः परिधैरपि । क्षणेन द्रावितं सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत

પર્વતો, શતઘ્નીઓ અને લોખંડના ગદાઓથી પણ ક્ષણમાં બધું જ હાંકી કાઢવામાં આવ્યું; તે વિમુખ થઈ પાછું ફરતું દેખાયું.

Verse 18

असुरैर्वध्यमाने तु पावकैरिव काननम् । अपतद्दावभूमिष्ठ महाद्रुमवनं यथा

અસુરો દ્વારા વધ થતો હતો ત્યારે તેઓ અગ્નિથી દગ્ધ વન જેમ ધરાશાયી થયા; જાણે દાવાનલમાં મહાવૃક્ષોનું વન જમીન પર પડી જાય.

Verse 19

ते भिन्नास्थिशि रोदेहाः प्राद्रवंत दिवौकसः । न नाथमध्यगच्छंत वध्यमाना महासुरैः

અસ્થિ, શિર અને દેહ ભંગાઈ સ્વર્ગવાસી દેવો દોડી ગયા. મહા અસુરો દ્વારા વધ થતા તેઓ કોઈ નાથ-રક્ષકને મેળવી શક્યા નહીં.

Verse 20

अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वाः पुरंदरः । आश्वासयन्नुवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्

પછી તે ભાગતું સૈન્ય જોઈ પુરંદર (ઇન્દ્ર)એ તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને બલવાન દાનવો દ્વારા પીડિત તે દળને આ વચન કહ્યું.

Verse 22

एष कालानलप्रख्यो मयूरं समुपस्थितः । रक्षिता वो महासेनः कथं भीतिस्तथापि वः

જુઓ, કાળાગ્નિ સમાન તેજસ્વી મયૂરારૂઢ મહાસેન અહીં ઉપસ્થિત છે. એ જ તમારો રક્ષક છે—તો પણ તમામાં ભય કેમ રહે?

Verse 23

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवोकसः । दानवान्प्रत्ययुध्यंत शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्

શક્રના વચન સાંભળી સ્વર્ગવાસી દેવો આશ્વસ્ત થયા. શક્રને આશ્રય-આધાર બનાવી તેઓ પાછા વળ્યા અને દાનવો સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 24

कालनेमिर्महेन्द्रेण संयुगे समयुज्यत । सहस्राक्षौहिणीयुक्तो जंभकः शंकरेण च

યુદ્ધમાં કાલનેમિ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) સાથે સંઘર્ષમાં જોડાયો; અને સહસ્ર અક્ષૌહિણી સેનાથી યુક્ત જંભકે શંકર (શિવ)નો સામનો કર્યો.

Verse 25

कुजंभो विष्णुना चैव तावत्य क्षौहिणीवृतः । अन्ये च त्रिदशाः सव मरुतश्च महाबलाः

કુજંભ પણ એટલી જ અક્ષૌહિણી સેનાથી ઘેરાઈને વિષ્ણુનો સામનો કરવા આવ્યો. અન્ય સર્વ દેવગણ તથા મહાબલી મરુતો પણ એકસાથે યુદ્ધમાં જોડાયા.

Verse 26

प्रत्ययुध्यंतं दैत्येंद्रेः साध्याश्च वसुभिः सह । ततो बहुविधं युद्धं कालनेमिर्विधायच

દૈત્યેન્દ્ર સામે સાધ્યગણ વસુઓ સાથે પ્રતિહિંસા રૂપે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ત્યાર પછી કાલનેમિએ પણ અનેક પ્રકારની યુક્તિઓથી વિવિધ યુદ્ધ રચ્યું.

Verse 27

उत्सृज्य सहसा पार्थ ऐरावणशिरःस्थितः । स तु पादप्रहारेण मुष्टिना चैव तं गजम्

ત્યારે તે વીર અચાનક ઝંપલાવી ઐરાવતના મસ્તક પર ચઢ્યો. તેણે પગના પ્રહારથી અને મুষ্টિપ્રહારથી તે ગજને આઘાત કર્યો.

Verse 28

शक्रं च चघ्ने विनदन्पेततुस्तावुभौ भुवि । ततः शक्रं समादाय कालनेमिर्विचेतसम्

ગર્જના કરતાં તેણે શક્ર પર પણ પ્રહાર કર્યો અને તેઓ બંને ભૂમિ પર પટકાયા. ત્યાર પછી કાલનેમિએ અચેત થયેલા શક્રને પકડી લીધો.

Verse 29

रथमाश्रित्य भूयोपि तारकाभिमुखो ययौ । अथ क्रुद्धं तदा देवैः सहसा चांतकादिभिः

તે ફરી રથ પર આરોહણ કરીને તારક તરફ આગળ વધ્યો. ત્યારે દેવગણ અંતક આદિ સાથે અચાનક ક્રોધિત થઈ પ્રતિપ્રહાર માટે આગળ ધસી આવ્યા.

Verse 30

ह्रियते ह्रियते राजा त्राता कोऽपि न विद्यते । एतस्मिन्नंतरे शर्वं पिनाकधनुषश्च्युतैः

“રાજાને લઈ જવાઈ રહ્યો છે—લઈ જવાઈ રહ્યો છે! કોઈ પણ રક્ષક નથી!” એ જ ક્ષણે શર્વ (શિવ) એ પિનાક ધનુષમાંથી છૂટેલા બાણો વડે પ્રહાર કર્યો।

Verse 31

भयं त्यजत भद्रं वः शुराः शस्त्राणि गृह्णत । कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा च काचिद्व्यथास्तु वः

ભય ત્યજો—તમારું કલ્યાણ થાઓ! હે શૂરવીરો, શસ્ત્રો ધારણ કરો. પરાક્રમમાં બુદ્ધિ સ્થિર કરો; તમામાં કોઈ વ્યથા ન રહે।

Verse 32

किमेतेन महेन्द्रेण मया युध्यस्व दानव । वीरंमन्य सुदुर्बुद्धे ततो ज्ञास्यसि वीरताम्

આ મહેન્દ્રની શું જરૂર? હે દાનવ, મારી સાથે યુદ્ધ કર. હે દુર્બુદ્ધિ, જે પોતાને વીર માને છે—ત્યારે તું સાચી વીરતા જાણીશ।

Verse 33

कानेमिरुवाच । नग्नेन सह को युध्येद्धतेनापि च येन वा । शंसत्सु दैत्यवीराणामुपहासः प्रजायते

કાનેમિરુ બોલ્યો—નગ્ન માણસ સાથે કોણ યુદ્ધ કરે? અથવા જેના દ્વારા કોઈ પાડી દેવાયો હોય, તેની સાથે કોણ લડે? દૈત્યવીરો જોતા અને શેખી મારતા હોય ત્યારે આપણાં પર ઉપહાસ ઊભો થશે।

Verse 34

आत्मनस्तु समं किंचिद्विलोक्य सुदुर्मते । तदाकर्ण्य च सावज्ञं वचः शर्वो विसिष्मिये

પરંતુ શર્વ (શિવ) — હે અતિ દુર્મતિ — પોતાને સમાન કંઈક જોયું હોય તેમ, અને તે અવમાનનાભર્યા વચનો સાંભળીને, આશ્ચર્યથી વિસ્મિત થયો।

Verse 35

ततः कुमारः सहसा मयूरस्थोऽभ्यधावत । कुजंभं सानुगं हत्वा वासुदेवोप्यधावत

ત્યારે કુમાર (સ્કંદ) મયૂર પર આરુઢ થઈ સહસા ધાવ્યા. કુજંભને તેના અનુચરો સહિત વધ કરીને વાસુદેવ (વિષ્ણુ) પણ આગળ ધાવ્યા.

Verse 36

ततो हरिः स्कंदमाह किमेतेन तव प्रभो । दैत्याधमेन पापेन मुहूर्तं पश्य मे बलम्

પછી હરિ (વિષ્ણુ) સ્કંદને કહ્યું—“પ્રભો, આ પાપી અધમ દૈત્યથી તમને શું કામ? એક ક્ષણ મારું બળ જુઓ.”

Verse 37

एवमुक्त्वा निवार्यैनं केशवो गरुडस्थितः । शार्ङ्गकोदंडनिर्मुक्तैर्बाणैर्दैत्यमवाकिरत्

આમ કહી ગરુડારૂઢ કેશવે (સ્કંદને) અટકાવ્યો અને શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા બાણોથી તે દૈત્ય પર બાણવર્ષા વરસાવી.

Verse 38

स तैर्बाणैस्ताड्यमानो वज्रैरिव महासुरः । विमुच्य वासवं क्रुद्धो बाणांस्तान्व्यधमच्छरैः

તે બાણોથી વજ્રઘાત સમાન આઘાત પામી મહાસુર ક્રોધિત થયો; વાસવ (ઇન્દ્રાસ્ત્ર) છોડીને પોતાના શરોથી તે બાણોને ચૂરચૂર કરી નાખ્યા.

Verse 39

यान्यान्बाणान्हरिर्दिव्यानस्त्राणि च मुमोच ह । निवारयति दैत्यस्तान्प्रहसंल्लीलयैव च

હરિએ જે જે દિવ્ય બાણો અને અસ્ત્રો છોડ્યા, તે બધાંને દૈત્યે અટકાવ્યા—હસતાં હસતાં, જાણે આ બધું માત્ર લીલા હોય તેમ.

Verse 40

ततः कौमोदकीं गृह्य क्षिप्रकारी जनार्दनः । मुमोच सैन्यनाथाय सारथिं च व्यचूर्णयत्

ત્યારે ક્ષિપ્રકર્મા જનાર્દને કૌમોદકી ગદા ગ્રહણ કરીને સેનાનાયક પર ફેંકી, અને સારથીને પણ ચૂર્ણ કરી નાખ્યો।

Verse 41

ततो रथादवप्लुत्य विवृत्य वदनं महत् । गरुडं चंचुनादाय स विष्णुं क्षिप्तवान्मुखे

પછી તે રથ પરથી કૂદી પડ્યો, વિશાળ મોં ખોલીને ગરુડની ચાંચ પકડી, તેને વિષ્ણુના મુખ પર ફેંકી દીધો।

Verse 42

ततोऽभूत्सर्वदेवानां विमोहो जगतामपि । चचाल वसुधा चेलुः पर्वताः सप्त चार्णवाः

ત્યારે સર્વ દેવતાઓને અને લોકોને પણ મોહ છવાઈ ગયો. ધરતી કંપી ઉઠી, પર્વતો હલ્યા અને સાતે સમુદ્રો ઉથલપાથલ થયા।

Verse 43

कालनेमिर्नश्चैव प्रानृत्यत महारणे । असंमूढस्ततो विष्णुस्त्वराकाल उपस्थिते

તે મહારણમાં કાલનેમિ પણ નાશ પામ્યો; પડતાં પડતાં તે તડફડતો અને લથડતો રહ્યો. પછી નિર્ણાયક ક્ષણ આવી પહોંચતાં અસમ્મૂઢ વિષ્ણુ તત્ક્ષણે પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 44

कुक्षिं विदार्य चक्रेण भास्करोऽभादिवोदितः । बहिर्भूतो हरिश्चैनं महोयित्वा स्वनिन्दया

ચક્રથી (દૈત્યની) કુક્ષિ વિદારતાં હરિ નવોદિત ભાસ્કર સમા પ્રજ્વલિત થયા. બહાર આવી, તેની પોતાની નિંદા-લજ્જાથી જ તેને દબાવી પરાસ્ત કર્યો।

Verse 45

पातालस्य तलं निन्ये तत्र शिश्ये स काष्ठवत् । ततश्चक्रेण दैत्यानां निहता दशकोट्यः

તેને પાતાળના તળ સુધી ધકેલવામાં આવ્યો; ત્યાં તે લાકડાની જેમ નિષ્ક્રિય પડી રહ્યો. પછી ચક્ર વડે દૈત્યોના દસ કરોડ સંહારાયા.

Verse 46

प्रमोदितास्तथा देवा विमोहास्तत्क्षणाद्बभुः । ततःशर्वस्तमालिंग्य साधुसाधु जनार्दन

દેવો આનંદિત થયા, પરંતુ એ જ ક્ષણે આશ્ચર્યથી મોહિત બની ગયા. ત્યારબાદ શર્વે તેને આલિંગન કરીને કહ્યું—“સાધુ સાધુ, હે જનાર્દન!”

Verse 47

त्वया यद्विहितं कर्म तत्कर्तान्यो न विद्यते । महिषाद्याः सुदुर्जेया देव्या ये विनिपतिताः

તમે જે કાર્ય કર્યું છે, તે કરવા સમર્થ બીજો કોઈ નથી. મહિષથી આરંભ કરીને દેવી દ્વારા પાતિત થયેલા અતિ દુર્જેય શત્રુઓ પણ મહાબલ પ્રતિસ્પર્ધી ગણાય છે.

Verse 48

तेषामतिबलो ह्येष त्वया विष्णो विनिर्जितः । तारकामयसंग्रामे वध्यस्तेसौ जनार्दन

તેમામાં આ અતિ બળવાન પણ, હે વિષ્ણુ, તમારા દ્વારા જીતાયો છે. તારકામય યુદ્ધમાં એ તમારાથી જ વધ્ય છે, હે જનાર્દન.

Verse 49

कंसरूपः पुनस्तेऽयं हंतव्योऽष्टमजन्मनि । एवं प्रशंसमानास्ते वासुदेवं जगद्गुरुम्

આ ફરી કংসરૂપ ધારણ કરીને તમારા આઠમા જન્મમાં તમારા દ્વારા જ હણાશે. આ રીતે તેમણે જગદગુરુ વાસુદેવની પ્રશંસા કરી.

Verse 50

शस्त्रजालैर्लब्धसंज्ञान्दैत्यसैन्याननाशयत् । तानि दैत्यशरीराणि जर्जराणि महायुधैः

શસ્ત્રવર્ષામાં ફરી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી તેણે દૈત્યસેનાનો નાશ કર્યો. મહાયુદ્ધના પ્રચંડ અસ્ત્રોથી તે દૈત્યોના દેહો ચુરચુરા થઈ જર્જર બન્યા.

Verse 51

अपतन्भूतले पार्थ च्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः । ततस्तद्दानवं सैन्यं हतनाथमभूत्तदा

હે પાર્થ, તેઓ સર્વત્ર ધરતી પર છિન્ન વાદળોની જેમ પડી ગયા. ત્યાર પછી તે દાનવસેના નાયક હણાઈ જતા નાથહીન બની ગઈ.

Verse 52

देवैः स्कंदानुगैश्चैव कृतं शस्त्रैः पराङ्मुखम् । अथो क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैर्मुदायुतैः

દેવો અને સ્કંદના અનુગામીઓએ શસ્ત્રોથી તેમને પરાઙ્મુખ કરી પાછા હંકાર્યા. ત્યારબાદ હર્ષ અને આનંદથી ભરેલા સર્વ દેવોએ વિજયઘોષ કર્યો.

Verse 53

संहतानि च सर्वाणि तदा तूर्याण्यवादयन् । अथ भग्नं बलं प्रेक्ष्य हतवीरं महारणे

ત્યારે સર્વ દળો એકત્ર થઈ તૂર્યવાદ્યો વગાડવા લાગ્યા. પરંતુ તે મહારણે સેનાને ભંગ થયેલી અને વીરોએ હણાયેલા જોયા ત્યારે (તેમના મનમાં ભય ઊઠ્યો).

Verse 54

देवानां च महामोदं तारकः प्राह सारथिम् । सारथे पश्य सैन्यानि द्राव्यमाणानि मे सुरैः

દેવોના મહા આનંદને જોઈ તારકે પોતાના સારથિને કહ્યું—“સારથી, જો! દેવો મારી સેનાને હંકારતા દોડાવી રહ્યા છે.”

Verse 55

येस्माभिस्तृणवद्दृष्टाः पश्य कालस्य चित्रताम् । तन्मे वाहय शीघ्रं त्वं रथमेनं सुरान्प्रति

જેઓને અમે ક્યારેક તૃણ સમાન ગણ્યા હતા, કાળની આ વિચિત્ર ફેરબદલી જો. તેથી મારા માટે આ રથને ત્વરિત હાંક, સીધો દેવતાઓ તરફ.

Verse 56

पश्यंतु मे बलं बाह्वोर्द्रवंतु च सुराधमाः । ब्रुवन्नेवं सारथिं स विधुन्वन्सुमहद्धनुः

તેઓ મારા ભુજબળને જુએ અને તે અધમ દેવો ભાગી જાય! એમ કહી તેણે સારથિને કહ્યું અને પોતાનું અતિ વિશાળ ધનુષ હલાવ્યું.

Verse 57

क्रोध रक्तेक्षणो राजा देवसैन्यं समाविशत् । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा हरिः स्कंदमथाब्रवीत्

ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો રાજા દેવસેનામાં ઘૂસી પડ્યો. તેને આગળ વધતો જોઈ હરિ (વિષ્ણુ) એ ત્યારે સ્કંદને કહ્યું.

Verse 58

कुमार पश्य दैत्येंद्रं कालं यद्वद्युगात्यये । अयं स येन तपसा घोरेणाराधितः शिवः

હે કુમાર, આ દૈત્યેન્દ્રને જો—યુગાંતના કાળ સમાન. ઘોર તપથી શિવને આરાધિત કરનાર એ જ આ છે.

Verse 59

अयं स येन शक्राद्याः कृता मर्काः समार्बुदम् । अयं स सर्वशस्त्रैगैर्योऽस्माभिर्न जितो रणे

આ જ તે છે, જેના કારણે શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવો અણગણિત વર્ષો સુધી દુર્દશામાં પડ્યા. આ જ તે છે, જેને અમે સર્વ પ્રકારના શસ્ત્રોથી આઘાત કર્યો છતાં યુદ્ધમાં જીત્યો નથી.

Verse 60

नावज्ञया प्रद्रष्टव्यस्तारकोऽयं महासुरः । सप्तमं हि दिनं तेऽद्य मध्याह्नोऽयं च वर्तते

આ મહાસુર તારકને અવજ્ઞાભાવે જોવો નહિ. આજે તમારો સાતમો દિવસ છે અને અત્યારે મધ્યાહ્નનો સમય પણ છે।

Verse 61

अर्वागस्तमनादेनं जहि वध्योऽन्यथा नहि । एवमुक्त्वा स शक्रादींस्त्वरितः केशवोऽब्रवीत्

સૂર્યાસ્ત પહેલાં જ એને વધ કરો; ત્યારે જ એ વಧ್ಯ છે, નહિતર નહિ. એમ કહી કેશવે ત્વરાથી ઇન્દ્ર આદિ દેવોને કહ્યું।

Verse 62

आयासयत दैत्येंद्रं सुखवध्यो यथा भवेत् । ततस्ते विष्णुवचनाद्विनदन्तो दिवौकसः

દૈત્યેન્દ્રને થકાવી દો, જેથી તે સહેલાઈથી વધ્ય બને. પછી વિષ્ણુના વચનથી સ્વર્ગવાસી દેવો ગર્જના કરવા લાગ્યા।

Verse 63

तमासाद्य शरव्रातैर्मुदिताः समवाकिरन् । प्रहसन्निव देवांस्तान्द्रावयामास तारकः

તેની પાસે પહોંચી દેવોએ આનંદથી બાણોની વર્ષા કરી. પરંતુ તારક જાણે હસતો હોય તેમ એ જ દેવોને હાંકી કાઢ્યો।

Verse 64

यथा नास्तिकदुर्वृत्तो नानाशास्त्रोपदेशकान् । सोढुं शक्ता न ते वीरं महति स्यंदने स्थितम्

જેમ દુર્વૃત્ત નાસ્તિક અનેક શાસ્ત્રોના ઉપદેશકોને સહન કરી શકતો નથી, તેમ તેઓ મહારથ પર સ્થિત તે વીરને સહન ન કરી શક્યા।

Verse 65

महापस्मारसंक्रांतं यथैवाप्रियवादिनम् । विधूय सकलान्देवान्क्षणमात्रेण तारकः

જેમ મહાપસ્મારથી પીડિત પુરુષ અપ્રિય વચન બોલનારને ઝાટકી દૂર કરે છે, તેમ તારકે ક્ષણમાત્રમાં સર્વ દેવોને ઝાટકી છૂટા છવાયા કરી દીધા।

Verse 66

आजगाम कुमाराय विधुवन्स महाधनुः । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा स्कंदः प्रत्युद्ययौ ततः

પછી મહાધનુષધારી (તારક) સેનાને વિખેરીને કુમાર તરફ આવ્યો. તેને આવતો જોઈ સ્કંદ તરત જ સામેથી મળવા આગળ વધ્યા।

Verse 67

तस्यारक्षद्भवः पार्श्वं दक्षिणं चैव तं हरिः । पृष्ठे च पार्षदास्तस्य कोटिशोऽर्बदशस्तथा

તેના બાજુનું રક્ષણ ભવ (શિવ) કરતા હતા અને તેના જમણા ભાગનું રક્ષણ હરિ (વિષ્ણુ) કરતા હતા; અને પાછળ તેના પારષદો કરોડો તથા દસ-કરોડોની સંખ્યામાં ઊભા હતા।

Verse 68

ततस्तौ सुमहायुद्धे संसक्तौ देवदैत्ययौः । धर्माधर्माविवोदग्रौ जगदाश्चर्यकारकौ

પછી તે મહાયુદ્ધમાં દેવ અને દૈત્ય પરસ્પર ઘનિષ્ઠ રીતે અથડાયા—જાણે ધર્મ અને અધર્મ જ યુદ્ધમાં બંધાયા હોય—અને સમગ્ર જગતને આશ્ચર્યમાં મૂક્યું।

Verse 69

ततः कुमारमासाद्य लीलया तारकोऽब्रवीत् । अहो बालातिबालस्त्वं यत्त्वं गीर्वाणवाक्यतः

પછી તારક કુમાર પાસે જઈ રમૂજી રીતે બોલ્યો—“અહો! તું તો અતિ નાનો બાળક છે; દેવોના વચનથી પ્રેરાઈને અહીં આવ્યો છે.”

Verse 70

आसादयसि मां युद्धे पतंग इव पावकम् । वधेन तव को लाभो मम मुक्तोऽसि बालक

તું યુદ્ધમાં મને એવો પડકારે છે જાણે પતંગ અગ્નિમાં ધસી જાય. મને વધ કરવાથી તને શું લાભ? બાલક, તું તો મુક્ત થઈ જશે.

Verse 71

पिष क्षीरं गृहाणेमं कंदुकं क्रीड लीलया । एवमुक्तः प्रहस्याह तारकं योगिनां गुरुः

‘દૂધ ઘસ; આ કંદુક લઈ અને લીલાથી રમ.’ એમ કહ્યે, યોગીઓના ગુરુ (સ્કંદ) હસ્યા અને તારકને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 72

शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कष्टो भुजंगमः । दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालो दुःस्पर्शोऽल्पोऽपि पावकः

મારા બાળપણને તુચ્છ ન માન. નાનો સાપ પણ ભયંકર; ઉગતો સૂર્ય પણ જોવો કઠિન; અને નાની આગ પણ સ્પર્શે દાહક હોય છે.

Verse 73

अल्पाक्षरो न मंत्रः किं सस्फुरो दैत्य दृश्यते । एवमुक्त्वा दैत्यमुक्तं गृहीत्वा कंदुकं च तम्

‘આટલા ઓછા અક્ષરનો આ કેવો મંત્ર? દૈત્ય કેમ કંપે છે?’ એમ કહી તેણે દૈત્યે છોડેલું શસ્ત્ર જાણે કંદુક હોય તેમ પકડી લીધું.

Verse 74

तस्मिञ्छक्त्यस्त्रमादाय दैत्याय प्रमुमोच ह । तस्य तेन प्रहारेम रथश्चूर्णिकृतोऽभवत्

પછી તેણે શક્તિ-અસ્ત્ર ઉઠાવી દૈત્ય પર પ્રહાર કર્યો; તે ઘા વડે દૈત્યનો રથ ધૂળમાં ચુરચુર થઈ ગયો.

Verse 75

चतुर्योजनमात्रो यो नानाश्चर्यसमन्वितः । गरुडस्य सुता ये च शीर्यमाणे रथोत्तमे

ચાર યોજન પ્રમાણનું, અનેક અદ્ભુતોથી યુક્ત તે ઉત્તમ રથ, અને ગરુડના પુત્રો પણ—જ્યારે તે પરમ રથ તૂટી રહ્યો હતો…

Verse 76

मुक्ताः कथंचिदुत्पत्य सागरांतरमाविशन् । ततः क्रुद्धस्तारकश्च मुद्गरं क्षिप्तवान्गुहे

કેમક કરીને છૂટીને તેઓ ઉછળી ને સમુદ્રના મધ્યમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ ક્રોધિત તારકે ગુહ (સ્કંદ) પર ગદા ફેંકી.

Verse 77

विंध्याद्रिमिव तं स्कंदो गृहीत्वा तं व्यताडयत् । स्थिरे तस्योरसि व्यूढे मुद्गरः शतधाऽगमत्

સ્કંદે તેને વિંધ્ય પર્વત સમાન પકડીને પ્રહારથી નીચે પાડી. તેના દૃઢ, વિસ્તૃત વક્ષ પર પડતાં જ ગદા સો ખંડમાં તૂટી ગઈ.

Verse 78

मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदा षड्वदनं रणे । चिंतयामास बुद्ध्या च प्राप्तं तद्ब्रह्मणो वचः

ત્યારે દૈત્યે રণে ષડ્વદન (સ્કંદ) ને અજય માન્યો; અને બ્રહ્માના વચનનું ફળ પ્રાપ્ત થયું એમ વિચારી મનમાં ચિંતન કર્યું.

Verse 79

तं भीतमिव चालक्ष्य दैत्यवीराश्च कोटिशः । नदंतोऽतिमहासेनं नानाशस्त्रैरवाकिरन्

તેને જાણે ભયભીત જોયા પછી, કરોડો દૈત્યવીરો ગર્જના કરતાં તે મહાસેન પર નાનાપ્રકારના શસ્ત્રોનો વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા.

Verse 80

क्रुद्धस्तेषु ततः स्कंदः शक्तिं घोरामथाददे । अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कंदनामिततेजसा

તેમના પર ક્રોધિત થઈ ત્યારે સ્કંદે ઘોર શક્તિ (ભાલો) ધારણ કરી. અપરિમિત તેજવાળા સ્કંદે જ્યારે શક્ત્યસ્ત્ર ચલાવવાનું આરંભ્યું…

Verse 81

उल्काजालं महाघोरं पपात वसुधातले । चाल्यमाना तथा शक्तिः सुघोरा भवसूनुना

અતિ ભયંકર ઉલ્કાઓનો ઝંઝાવાત ધરતી પર પડ્યો. આ રીતે ભવપુત્ર (સ્કંદ) એ તે અત્યંત ઘોર શક્તિને ચલાવી.

Verse 82

ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भर्तर्षभ । स शक्त्यस्त्रेण बलवान्करस्थेनाहनत्प्रभुः

ત્યારે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, શક્તિઓ (ભાલાઓ)ની કરોડો ધારાઓ ફૂટીને નીકળી. તે બલવાન પ્રભુએ હાથમાં ધરેલા શક્ત્યસ્ત્રથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 83

अष्टौ पद्मानि दैत्वानां दशकोटिशतानि च । तथा नियुतसाहस्रं वाहनं कोटिरेव च

દૈત્યોની સંખ્યા આઠ પદ્મ હતી; અને દશ-કોટિ-શત પણ હતી. તેમના વાહનો પણ અસંખ્ય—એક કોટિ અને તેથી પણ વધુ હતા.

Verse 84

ह्रंदोदरं च दैत्येंद्रं निखर्वैर्दशभिर्वृतम् । तत्राकुर्वन्सुतुमुलं नादं वध्येषु शत्रुषु

અને દૈત્યેન્દ્ર હ્રંદોદર, દસ નિખર્વોથી ઘેરાયેલો, ત્યાં વધયોગ્ય શત્રુઓ સામે અત્યંત ભયંકર નાદ કરવા લાગ્યો.

Verse 85

कुमारानुचराः पार्थ पूरयंतो दिशो दश । शक्त्यस्त्रस्यार्चिः संभूतशक्तिभिः केऽपि सूदिताः

હે પાર્થ! કુમારના અનુચરો દસેય દિશાઓને ભરતા છવાઈ ગયા; અને શક્તિ-અસ્ત્રની જ્વાળાથી ઉત્પન્ન શક્તિઓએ કેટલાક દાનવોને સંહાર્યા।

Verse 86

पताकयावधूताश्च हताः केचित्सहस्रशः । केचिद्धंटारवत्रस्ताश्छिन्नभिन्नहृदोऽपतन्

કેટલાક ધ્વજોની જેમ ઝંઝાવાતે ઉડી વિખેરાઈ, હજારોની સંખ્યામાં માર્યા ગયા; અને કેટલાક ઘંટનાદથી ભયભીત થઈ, છિન્નભિન્ન હૃદયવાળા પડી ગયા।

Verse 87

केचिन्मयूरपक्षाभ्यां चरणाभ्यां च सूदिताः । कोटिशस्ताम्रचूडेन विदार्यैव च भक्षिताः

કેટલાક મયૂરના પાંખો અને પગોથી કચડાયા; અને કરોડો તામ્રચૂડે ચીરી-ફાડી ને જ ભક્ષી લીધા।

Verse 88

पार्षदैर्मातृभिः सार्धं पद्मशो निहताः परे । एवं निहन्यमानेषु दानवेषु गुहादिभिः

બીજા દાનવો પાર્ષદો સાથે માતૃગણો દ્વારા પદ્મસમૂહોની જેમ ઢગલાબંધ માર્યા ગયા; આ રીતે ગુહ આદિ ગણો દાનવોનો સંહાર કરતા રહ્યા।

Verse 89

अभाग्यैरिव लोकेषु तारकः स्कंदमाययौ । जग्राह च गदां दिव्यां लक्षघंटादुरासदाम्

જેમ લોકોએ પર દુર્ભાગ્ય ઉતરે તેમ તારક સ્કંદ તરફ આગળ વધ્યો; અને લાખ ઘંટોના નાદથી દુર્જેય એવી એક દિવ્ય ગદા તેણે પકડી।

Verse 90

तया मयूरमाजघ्ने मयूरो विमुखोऽभवत् । दृष्ट्वा पराङ्मुखं लोकेषु वासुदेवोऽब्रवीत्त्वरन्

તે ગદાથી તેણે મયૂર પર પ્રહાર કર્યો અને મયૂર વિમુખ થયો. લોકસમક્ષ તેનું મુખ ફેરવાયેલું જોઈ વાસુદેવે ત્વરિત વચન કહ્યું.

Verse 91

देवसेनापते शीघ्रं शक्तिं मुंच महासुरे । प्रतिज्ञामात्मनः पाहि लंबते रविमंडलम्

હે દેવસેનાપતિ! મહાસુર પર ત્વરાએ શક્તિ પ્રક્ષેપ કર. પોતાની પ્રતિજ્ઞાનું રક્ષણ કર—રવિમંડળ ઢળી રહ્યું છે.

Verse 92

स्कंद उवाच । त्वयैव रुद्रभक्तोऽयं जनार्दन ममेरितम् । वधार्थं रुद्रभक्तस्य बाहुः शक्तिं मुंचति

સ્કંદ બોલ્યા—હે જનાર્દન! તારા દ્વારા જ આ રુદ્રભક્ત મારા દ્વારા પ્રેરિત થયો છે. આ રુદ્રભક્તના વધાર્થે મારો બાહુ શક્તિ પ્રક્ષેપ કરે છે.

Verse 93

नारुद्रः पूजयेद्रुद्रं भक्तरूपस्य यो हरः । रुद्ररूपममुं हत्वा कीदृशं जन्मनो भवेत्

જે રુદ્ર નથી તે રુદ્રની પૂજા કેવી રીતે કરે—જ્યારે સ્વયં હર ભક્તરૂપ ધારણ કરે છે? આ રુદ્રરૂપધારીને હણીને જન્માંતરે કેવી ગતિ થશે?

Verse 94

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ताः प्रपीडिताः । रुद्रभक्ताः कुलं सर्वं निर्दहंति हताः किमु

તિરસ્કૃત, છેતરાયેલા, શપ્ત, આઘાતિત કે પીડિત થયેલા રુદ્રભક્તો આખા કુળને દહન કરી શકે—તો જો તેઓ હણાય, તો શું કહેવું!

Verse 95

एष चेद्धंति तद्भद्रं हन्यतामेष मां रणे । रुद्रभक्ते पुनर्विष्णो नाहं शस्त्रमुपाददे

જો તે યુદ્ધમાં મને પ્રહાર કરે—તો ભદ્ર; તેને મને પ્રહાર કરવા દો. પરંતુ હે વિષ્ણુ, રુદ્રભક્ત સામે હું ફરી શસ્ત્ર ઉઠાવું નહીં.

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । नैतत्तवोचितं स्कंद रुद्रभक्तो यथा श्रृणु । द्वे तनू गिरिजाभर्तुर्वेदज्ञा मुनयो विदुः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે સ્કંદ, આ તને યોગ્ય નથી. ‘રુદ્રભક્ત’ ખરેખર કેવો હોય તે સાંભળ. વેદજ્ઞ મુનિઓ કહે છે કે ગિરિજાભર્તાના બે સ્વરૂપ છે.

Verse 97

एका जीवात्मिका तत्र प्रत्यक्षा च तथापरा । द्रोग्धा भूतेषु भक्तश्च रुद्रभक्तो न स स्मृतः

એ બે સ્વરૂપોમાં એક જીવંત પ્રાણીઓમાં રહેલું જીવાત્મારૂપ છે, અને બીજું પ્રત્યક્ષ (દૃશ્ય) સ્વરૂપ છે. પરંતુ જે ભૂતો પ્રત્યે દ્રોહી છે—ભક્ત કહેવાય તોય—તે રુદ્રભક્ત ગણાતો નથી.

Verse 98

भक्तो रुद्रो कृपावांश्च जंतुष्वेव हरव्रतः । तदेनं भूतमर्त्येषु द्रोग्धारं त्वं पिनाकिनः

રુદ્રભક્ત કરુણાવાન હોય છે અને જીવજંતુઓ પ્રત્યે હરનાં વ્રતમાં અડગ રહે છે. તેથી, હે પિનાકધારી, ભૂત-મર્ત્યોમાં જે દ્રોહી છે તેને તું સંહાર કર.

Verse 99

जहि नैवात्र पश्यामि दोषं कंचन ते प्रभो । श्रुत्वेति वाचं गोविंदात्सत्यार्थामपि भारत

“એને સંહાર કર; હે પ્રભુ, અહીં તારો કોઈ દોષ મને દેખાતો નથી.” ગોવિંદની સત્યાર્થી વાણી સાંભળી, હે ભારત…

Verse 100

हंतुं न कुरुते बुद्धिं रुद्रभक्त इति स्मरन् । तारकस्तु ततः क्रुद्धो ययौ वेगेन केशवम्

'આ રુદ્રભક્ત છે' એમ સ્મરણ કરીને તેમણે વધ કરવાનો વિચાર ન કર્યો. ત્યારે તારક ક્રોધિત થઈને વેગપૂર્વક કેશવ તરફ ધસ્યો.

Verse 101

प्राह चैवं सुदुर्बुद्धे हन्मि त्वां पश्य मे बलम् । देवानां चापि धर्माणां मूलं मतिमतां तथा । हत्वा त्वामद्य सर्वांस्तांश्छेत्स्ये पश्याद्य मे बलम्

અને તેણે કહ્યું - 'હે દુર્બુદ્ધિ! હું તને હણીશ, મારું બળ જો. તું દેવો, ધર્મો અને જ્ઞાનીઓનું મૂળ છે. આજે તને મારીને હું તે બધાનો નાશ કરીશ, આજે મારું પરાક્રમ જો.'

Verse 102

विष्णुरुवाच । दैत्येंद्र तव चास्माभिः किमहो श्रृणु सत्यताम्

વિષ્ણુ બોલ્યા - 'હે દૈત્યેન્દ્ર! તારે અમારી સાથે શું વેર છે? અહો, સત્ય વાત સાંભળ.'

Verse 103

रथे य एष शर्वोऽयं हतेऽस्मिन्सकलं हतम् । श्रुत्वेति तारकः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ

'રથ પર આ જે શર્વ (શિવ) છે, તેમના હણાઈ જવાથી સઘળું હણાઈ જશે.' એમ સાંભળીને તારક ક્રોધિત થઈ તુરંત રુદ્રના રથ તરફ ગયો.

Verse 104

अभिसृत्य स जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् । यदा स कूबरं क्रुद्धस्तारकः सहसाऽग्रहीत्

નજીક જઈને તેણે રુદ્રના રથનો કૂબર (ધૂંસરી) પકડી લીધો. જ્યારે તે ક્રોધિત તારકે એકાએક કૂબર પકડ્યો...

Verse 105

रेसतू रोदसी तूर्णं मुमुहुश्च महर्षयः । व्यनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः

તત્ક્ષણે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી કંપી ઉઠ્યાં અને આર્ત ક્રંદન કરવા લાગ્યાં; મહર્ષિઓ મોહિત થઈ ગયા. અને વાદળોના સમૂહ સમા મહાકાય દૈત્યો ઊંચી ગર્જના કરવા લાગ્યા.

Verse 106

आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत । तार कस्याप्यभिप्रायं भगवान्वीक्ष्य शंकरः

તેમને દૃઢ નિશ્ચય થયો—“નિશ્ચયે અમે જીત્યા.” પરંતુ ભગવાન શંકરે તારકના અંતરાભિપ્રાયને પણ જાણી લીધો.

Verse 107

उमया सह संत्यक्त्वा रथं वृषभमावहत् । ओमित्यथ जपन्ब्रह्मा आकाशं सहसाश्रितः

ઉમાસહ રથ ત્યજી તેઓ વૃષભ પર આરોહણ કર્યા. ત્યાર પછી બ્રહ્મા ‘ઓં’ જપતા જપતા તત્ક્ષણે આકાશમાં આશ્રયે ગયા.

Verse 108

ततस्तं शतसिंहं च रथं रुद्रेण निर्मितम् । उत्क्षिप्य पृथ्व्यामास्फोट्य चूर्णयामास तारकः

પછી તારકે રુદ્રે બનાવેલ ‘શતસિંહ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે રથને ઉઠાવી ક્રોધથી પૃથ્વી પર પછાડી, તેને ચૂર્ણ કરી નાખ્યો.

Verse 109

शूलपाशुपतादीनि सहसोपस्थितानि च । वारयामास गिरिशो भवः साध्य इति ब्रुवन्

ત્રિશૂલ, પાશુપત વગેરે અસ્ત્રો સહસાઝ ઉપસ્થિત થયા; પરંતુ ગિરીશ ભવએ “આ નિર્ધારિત રીતે સાધ્ય છે” એમ કહી તેમને રોકી દીધા.

Verse 110

ततः स्ववंचितं ज्ञात्वा रुद्रेणात्मानमीर्ष्यया । विनदन्सहसाऽधावद्वृषभस्थं महेश्वरम्

ત્યારે રુદ્રે પોતાને છલ્યો છે એમ જાણી, ઈર્ષ્યાથી દગ્ધ તારક ગર્જના કરીને સહસા વૃષભારૂઢ મહેશ્વર પર ધસી ગયો।

Verse 111

ततो जनार्दनोऽधावच्चक्रमुद्यम्य वेगतः । वज्रमिंद्रस्तथोद्यम्य दंडं चापि यमो नदन्

પછી જનાર્દન વેગથી આગળ ધસી ચક્ર ઉચક્યું; ઇન્દ્ર પણ વજ્ર ઉચકી આગળ વધ્યો; અને યમ ગર્જના કરીને દંડ ઉચકી આવ્યો।

Verse 112

गदां धनेश्वरः क्रुद्धः पाशं च वरुणो नदन् । वायुर्महांकुशं घोरं शक्तिं वह्निर्महाप्रभाम्

ક્રોધિત ધનેશ્વરે ગદા ઉચકી; વરુણ ગર્જના કરીને પાશ પકડી આગળ વધ્યો. વાયુએ ભયંકર મહાંકુશ ઉચક્યો અને વહ્નિએ મહાપ્રભામય શક્તિ ધારણ કરી।

Verse 113

निरृतिर्निशितं खड्गं रुद्राः शूलानि कोपिताः । धनूंषि साध्या देवाश्च परिघान्वसवस्तथा

નિરૃતિએ તીક્ષ્ણ ખડ્ગ ઉચક્યો; ક્રોધિત રુદ્રોએ શૂળ ધારણ કર્યા. સાધ્ય અને અન્ય દેવોએ ધનુષ લીધાં, અને વસુઓએ પણ પરિઘ ઉચક્યા।

Verse 114

विश्वेदेवाश्च मुसलं चंद्रार्कौ स्वप्रभामपि । ओषधीश्चाश्विनौ देवौ नागाश्च ज्वलितं विषम्

વિશ્વેદેવોએ મુસળ ઉચક્યાં; ચંદ્ર અને સૂર્યે પોતાની જ પ્રભા અર્પી. ઔષધિઓ પણ એકત્ર થઈ, અશ્વિનીકુમાર દેવો જોડાયા, અને નાગોએ જ્વલંત વિષ પ્રગટ કર્યું।

Verse 115

हिमाद्रि प्रमुखाश्चापि समुद्यम्य महीधरान् । भृशमुन्नदतो देवान्धावतो वीक्ष्य तारकः

હિમાદ્રિ વગેરે પર્વતોને પણ શસ્ત્ર સમા ઉઠાવી, દેવતાઓ ઘોર ગર્જના કરતાં ધસી આવ્યા; તેમને જોઈ તારકે તેમની ઘાતને સામનો કરવા મન દૃઢ કર્યું।

Verse 116

निवृत्तः सहसा पार्थ महागज इवोन्नदन् । स वज्रमुष्टि नाहत्य भुजे शक्रमपातयत्

પછી તે અચાનક પાછો વળી મહાગજ સમ ગર્જ્યો. વજ્ર સમ કઠોર મুষ্টિથી ઇન્દ્રના ભુજ પર પ્રહાર કરી શક્રને ધરતી પર પાડી દીધો।

Verse 117

दंडं यमादुपादाय मूर्ध्न्याहत्य न्यपातयत् । उरसाहत्य सगदं धनदं भुव्यपातयत्

યમનો દંડ ઝૂંટી લઈને તેના મસ્તક પર પ્રહાર કરી તેને પાડી દીધો. પછી ગદાધારી ધનદ (કુબેર)ના ઉર પર ઘા મારી તેને પણ ધરતી પર ફેંકી દીધો।

Verse 118

वरुणात्पाशमादाय तेन बद्धा न्यपातयत् । महांकुशेन वायुं च चिरं मूर्ध्नि जघान सः

વરুণનો પાશ લઈને તેણે તેને બાંધીને પાડી દીધો. અને મહા અંકુશથી વાયુના મસ્તક પર લાંબા સમય સુધી વારંવાર પ્રહાર કર્યો।

Verse 119

फूल्कारैरुद्धतं वह्निं शमयामास तारकः । निरृतिंखड्गमादाय हत्वा तेन न्यपातयत्

પોતાના ફૂંકારોથી તારકે ઉદ્ધત રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિને શમાવી દીધી. પછી નિરૃતિની ખડ્ગ લઈને એ જથી તેને ઘાયલ કરી ધરતી પર પાડી દીધી।

Verse 120

शूलैरेव तथा रुद्राः साध्याश्च धनुषार्दिताः । परिघैरेव वसवो मुशलैरेव विश्वकाः

એ જ શૂલોથી રુદ્રગણ ઘાયલ થયા; સાધ્યો પોતાના ધનુષ્યોથી જ પીડિત થયા; વસુઓ પોતાના પરિઘોથી, અને વિશ્વદેવો પોતાના મુશળોથી જ પ્રતિહત થયા।

Verse 121

रेणुनाच्छाद्य चंद्रार्कौ वल्मीकस्थाविवेक्षितौ । महोग्राश्चौषधीस्तालैरश्विभ्यां सोऽभ्यवर्तयत्

ધૂળથી ચંદ્ર અને સૂર્યને ઢાંકી તેણે તેમને જાણે વલ્મીકમાં સ્થિત હોય તેમ દેખાડ્યા. અને અતિ પ્રચંડ ઔષધિઓને તાળદંડોથી આઘાત કરી અશ્વિનિકુમારો પાસેથી દૂર હંકારી દીધી.

Verse 122

सविषाश्च कृता नागा निर्विषाः पादकुट्टनैः । पर्वताः पर्वतैरेव निरुच्छ्वासा भृशं कृताः

પગના કચડતા પ્રહારો વડે નાગો ક્યારેક વિષવાળા, ક્યારેક નિર્વિષ બની ગયા. અને પર્વતો પર્વતો સાથે જ અથડાઈ એટલા દબાઈ ગયા કે જાણે અત્યંત સ્તબ્ધ અને નિશ્વાસહીન થઈ ગયા.

Verse 123

एवं तद्देवसैन्यं च हाहाभूतमचेतनम् । कृत्वा मुहूर्तादाधावच्चक्रपाणिं तमुन्नदन्

આ રીતે દેવસેનાને ક્ષણમાં ‘હા હા’ કરતા અચેતનપ્રાય બનાવી, તે ગર્જના કરતો ચક્રપાણિ (વિષ્ણુ) તરફ દોડી ગયો।

Verse 124

ततश्चांतर्दधे सद्यः प्रहसन्निव केशवः । कुयोगिन इव स्वामी सदा बुद्धिमतां वरः

પછી કેશવ તત્કાળ જાણે સ્મિત કરતો હોય તેમ અંતર્ધાન થયો—જેમ સદા બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ સ્વામી કુયોગીથી પોતાને અદૃશ્ય રાખે છે.

Verse 125

अपश्यंस्तारको विष्णुं पुनर्वृषभवा हनम् । आधावत्कुपितो दैत्यो मुष्टिमुद्यम्य वेगतः

વિષ્ણુને ફરી ન જોઈ તારક દૈત્ય ક્રોધિત થયો; મુઠ્ઠી ઉંચી કરીને તે વેગથી વૃષભધ્વજ મહાદેવ પર ફરી ધસી આવ્યો।

Verse 126

अचिरांशुरिवालक्ष्यो लक्ष्योथ भगवान्हरिः । आबभाषे ततो देवान्बाहुमुद्यम्यचोच्चकैः

ક્ષણમાત્ર ઝડપી કિરણ સમા અદૃશ્ય થઈ પછી ફરી દૃશ્ય થયેલા ભગવાન હરિએ ભુજા ઉંચી કરીને ઊંચા સ્વરે દેવોને સંબોધ્યા।

Verse 127

पलायध्वमहो देवाः शक्तिश्चेद्वः पलायितुम् । विमूढा हि वयं सर्वे ये बालवचसागताः

હે દેવો, ભાગો—જો ભાગવાની શક્તિ પણ તમારામાં હોય તો! ખરેખર આપણે બધા મોહગ્રસ્ત છીએ, જે એક બાળકના વચન સાંભળી અહીં આવ્યા।

Verse 128

किं न श्रुतः पुरा गीतः श्लोकः स्वायंभुवेन यः । यथा बालेषु निक्षिप्ताः स्त्रीषु षंडितकेषु च । अपस्मारीषु चैवापि सर्वे ते संशयं गताः

સ્વાયંભુવ (મનુ) દ્વારા પૂર્વે ગાયેલો તે શ્લોક તમે સાંભળ્યો નથી શું—‘કાર્યો બાળકો, સ્ત્રીઓ, ષંડો અને અપસ્મારગ્રસ્તોને સોંપવામાં આવે તો બધા સંશય અને ગૂંચવણમાં પડે છે।’

Verse 129

प्रत्यक्षं तदिदं सर्वमाधुना चात्र दृस्यते

અને હવે અહીં તે બધું જ અમારી આંખો સામે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે।

Verse 130

अज्ञासिष्म पुरैवैतद्रुद्रभक्तं न हंत्यसौ । यत्प्रतिज्ञां नाकरिष्यन्न स्यान्नः कदनं महत्

અમે પહેલેથી જ જાણતા હતા—તે રુદ્રભક્તનો વધ કરતો નથી. જો તેણે તે પ્રતિજ્ઞા ન લીધી હોત, તો અમારે માટે આ મહાવિનાશ ન થાત.

Verse 131

अथैष यदि दैत्येंद्रं न निहंति कुबुद्धिमान् । मा भयं वो महाभागा निहनिष्यामि वो रिपून्

હવે જો આ કુબુદ્ધિ દૈત્યેન્દ્રનો વધ ન કરે, તો હે મહાભાગ દેવો, ભય ન રાખો—હું તમારા શત્રુઓનો સંહાર કરીશ.

Verse 132

अद्य मे विपुलं बाह्वोर्बलं पश्यत दैत्याधमं नाशयामि मुष्टिनैकेन पश्यत

આજે મારા ભુજાઓનું વિશાળ બળ જુઓ! જુઓ—એક જ મુષ્ટિથી હું તે અધમ દૈત્યનો નાશ કરી દઈશ; જુઓ!

Verse 133

मया हि दक्षिणो बाहुर्दत्तश्च भवतां सदा । रिपून्वा निहनिष्यामि सत्यं तत्परिपालये

નિશ્ચયે મેં સદા તમારે માટે મારો જમણો ભુજદંડ અર્પણ કર્યો છે. હું શત્રુઓનો અવશ્ય સંહાર કરીશ—આ સત્ય છે; હું તે પ્રતિજ્ઞા પાળું છું.

Verse 134

येंऽबरे ये च पाताले भुवि ये च महासुराः । क्षणात्तान्नासयिष्यामि महावातो घनानिव

આકાશમાં હોય, પાતાળમાં હોય કે ધરતી પર હોય—એ મહાસુરોને હું ક્ષણમાં નાશ કરી દઈશ, જેમ મહાવાયુ વાદળોને વિખેરી નાખે.

Verse 135

एवमुक्ता जगन्नाथो मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् । निरायुधस्तार्क्ष्यपृष्ठादवप्लुत्याभ्यधावत

એવું કહેવાતાં જગન્નાથે જમણી મુઠ્ઠી ઉંચી કરી; નિરાયુધ બની ગરુડની પીઠ પરથી કૂદી નીચે ઉતરી ઝડપથી આગળ ધાવ્યા।

Verse 136

तस्मिन्धावति गोविंदे चचाल भुवनत्रयम् । विमूर्छितमभूद्विश्वं देवा भीतिं परां ययुः

ગોવિંદ ધસી આવતાં ત્રણે લોક કંપી ઊઠ્યા; વિશ્વ જાણે મૂર્છિત થયું અને દેવતાઓ પરમ ભયમાં પડી ગયા।

Verse 137

धावतश्चापि कल्पांतं रुद्रकल्पस्य तस्य याः । मुखात्समुद्यजुर्ज्वालास्ताबिः खर्वशतं हतम्

કલ્પાંત સમાન—રુદ્રકલ્પ તુલ્ય—ઉગ્ર રોષથી ધાવતાં, તેના મુખમાંથી જ્વાળાઓ ઉદ્ભવી; તે જ્વાળાઓથી ખર્વોના સૈકડા નાશ પામ્યા।

Verse 138

ततोंऽतरिक्षे वाचश्च प्रोचुः सिद्धाः स्वयं तदा । जहि कोपं वासुदेव त्वयि क्रुद्धे क्व वै जगत्

પછી આકાશમાં સિદ્ધોની વાણી સંભળાઈ—“વાસુદેવ, ક્રોધ ત્યાગ; તું ક્રોધિત થશો તો જગત ક્યાં ટકી રહેશે?”

Verse 139

अनादृत्येव तद्वाक्यं ब्रुवन्नान्यत्करोम्यहम् । आह्वयंश्च महादैत्यं क्रुद्धो हरिरधावत

એ વચનને અવગણીને તેણે કહ્યું—“હું બીજું કશું કરતો નથી.” અને મહાદૈત્યને લલકારતો ક્રોધિત હરિ આગળ ધાવ્યો।

Verse 140

उवाच वाचं साधूंश्च यत्नात्पालयतां फलम् । दुष्टान्विनिघ्नतां चैव तत्फलं मम जायताम्

તેણે કહ્યું—જે સજ્જનોનું યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરે છે તેમને તેમનું પુણ્યફળ મળે; અને જે દુષ્ટોનો સંહાર કરે છે તે કર્મનું ફળ પણ મને પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 141

अथापश्यन्महासेनो रुद्रं यांतं च तारकम् । तारकं चान्वधावन्तं पुरामपुरुषं हरिम्

પછી મહાસેને રુદ્રને આગળ વધતા અને તારકને પણ જોયો; તેમજ આદિપુરુષ હરિને તારકનો પીછો કરતાં જોયો।

Verse 142

जगच्च क्षुब्धमत्यर्थं स्वां प्रतिज्ञां पुरा कृताम् । पश्चिमां प्रतिलंबंतं भास्करं चापि लोहितम्

અને જગત અત્યંત રીતે કંપિત થયું; તેણે પૂર્વે કરેલી પોતાની પ્રતિજ્ઞા પણ જોઈ; તેમજ પશ્ચિમ દિશામાં નીચું લટકતો, લાલિમાવાળો ભાસ્કર પણ જોયો।

Verse 143

आकाशवाणीं श्रृण्वंश्च किं स्कन्द त्वं विषीदसी । पश्चात्तापो यदि भवेत्कृत्वा ब्रह्मवधं त्वयि

આકાશવાણી સાંભળ્યા છતાં—હે સ્કંદ, તું કેમ વિષાદ કરે છે? જો બ્રહ્મવધનું પાપ કર્યા પછી તારા હૃદયમાં પશ્ચાત્તાપ ઊઠ્યો હોય, (તો પ્રાયશ્ચિત્ત કર)।

Verse 144

स्थापयेर्लिगमीशस्य मोक्षो हत्याशतैरपि । आविवेश महाक्रोधं दिधक्षुरिव मेदिनीम्

ઈશ્વરના લિંગની સ્થાપના કર—તો સૈંકડો હત્યાઓ હોવા છતાં પણ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય. (પણ) તેના અંદર મહાક્રોધ પ્રવેશ્યો, જાણે ધરતીને જ દહન કરવા ઇચ્છતો હોય।

Verse 145

अथोत्प्लुत्य मयूरात्स प्रहसन्निव केशवम् । बाहुभ्यामप्युपादाय प्रोवाच भवनंदनः

ત્યારે તે મયૂર પરથી કૂદી ઉતરી, જાણે હસતો હોય તેમ કેશવને બંને બાહુઓથી ઉઠાવી, હે ભવનંદન (શિવપુત્ર), એમ બોલ્યો।

Verse 146

जानामि त्वामहं विष्णो महाबुद्धिपराक्रमम् । भूतभव्यविष्यांश्च दैत्यान्हंस्यपि हूंकृतैः

હે વિષ્ણુ! હું તને જાણું છું—તું મહાબુદ્ધિ અને મહાપરાક્રમી છે. ભૂત-ભવ્ય-ભવિષ્યના દૈત્યોને પણ તું માત્ર હૂંકારથી સંહાર કરી શકે છે।

Verse 147

त्वमेव हंता दैत्यानां देवानां परिपालकः । धर्मसंस्थापकश्च त्वमेव ते रचितोंऽजलिः

તું જ દૈત્યોનો સંહારક, દેવોનો પરિપાલક છે. તું જ ધર્મનો સ્થાપક—એથી તને આ અંજલિ અર્પિત છે।

Verse 148

क्षणार्धं पश्य मे वीर्यं भास्करो लोहितायते । एवं प्रणम्य स्कन्देन वासुदेवः प्रसादितः

‘અર્ધ ક્ષણ મારું પરાક્રમ જુઓ—ભાસ્કર લાલ થઈ જાય છે.’ એમ પ્રણામ કરીને સ્કંદે વાસુદેવને પ્રસન્ન કર્યા।

Verse 149

विरोषोऽभूत्तमालिंग्य वचनं केशवोऽब्रवीत् । सनाथस्त्वद्य धर्मोऽयं सुराश्चैव त्वया गुह

પછી તેને આલિંગન કરીને કેશવે આનંદથી કહ્યું—‘હે ગુહ! આજે આ ધર્મ તારા દ્વારા સનાથ થયો, અને દેવતાઓ પણ તારા દ્વારા સુરક્ષિત થયા.’

Verse 150

स्मरात्मानं यदर्थं त्वमुत्पन्नोऽसि महेश्वरात् । साधूनां पालनार्थाय दुष्टसंहरणाय च । सुरविप्रकृते जन्म जीवितं च महात्मनाम्

પોતાનો હેતુ સ્મર—તું મહેશ્વરથી શા માટે ઉત્પન્ન થયો છે: સાધુઓના પાલન માટે અને દુષ્ટોના સંહાર માટે. દેવો અને બ્રાહ્મણોના કલ્યાણાર્થે જ મહાત્માઓનું જન્મ અને જીવન થાય છે.

Verse 151

रुद्रस्य देव्या गंगायाः कृत्तिकानां च तेजसा । स्वाहावह्नेश्च जातस्त्वं तत्तेजः सफलीकुरु । साधूनां च कृते यस्य धनं वीर्यं च संपदः

રુદ્ર, દેવી ગંગા, કૃત્તિકાઓ તથા સ્વાહા અને અગ્નિના તેજથી તું જન્મ્યો છે—તે તેજને ફળદાયી કર. સાધુઓના હિત માટે જ જેના ધન, પરાક્રમ અને સંપત્તિ વપરાય, તે જ સಾರ್ಥક છે.

Verse 152

सफलं तस्य तत्सर्वं नान्यथा रुद्रनंदन

હે રુદ્રનંદન! તેના માટે તે સર્વ સાચે જ ફળદાયી બને છે; અન્યથા નહીં.

Verse 153

अद्य धर्मश्च देवाश्च गावः साध्याश्च ब्राह्मणाः । नंदंतु तव वीर्येण प्रदर्शय निजं बलम्

આજે ધર્મ, દેવો, ગાયો, સાધ્યગણ અને બ્રાહ્મણો—તારા પરાક્રમથી આનંદિત થાઓ. તારો સ્વબળ પ્રગટ કર.

Verse 154

स्कन्द उवाच । या गतिः शिवत्यागेन त्वत्त्यागेन च केशव । तां गतिं प्राप्नुयां क्षिप्रं हन्मि चेन्न हि तारकम्

સ્કંદ બોલ્યા—હે કેશવ! શિવનો ત્યાગ અને તમારો ત્યાગ કરવાથી જે ગતિ થાય, જો હું તારકનો વધ ન કરું તો શીઘ્ર એ જ ગતિ મને પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 155

या गतिः श्रुतित्यागेन साध्वी भार्यातिपीडनात् । साधूनां च परित्यागाद्वृथा जीवितसाधनात् । निष्ठुरस्य गतिर्या च तां गतिं यामि केशव

હે કેશવ! શ્રુતિનો ત્યાગ કરવાથી, સાધ્વી પત્નીને અતિશય પીડા આપવાથી, સાધુજનનો પરિત્યાગ કરવાથી, અને વ્યર્થ જીવનોપાયોમાં રત રહેવાથી જે દુર્ગતિ થાય છે—તથા નિષ્ઠુરની જે ગતિ છે—જો હું મારા કાર્યમાં ચૂકું તો એ જ ગતિ મને પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 156

इत्युक्ते सुमहान्नादः संप्रजज्ञे दिवौकसाम् । प्रशशंसुर्गुहं केचित्केचिन्नारायणं प्रभुम्

આવું કહેવાતાં જ દેવલોકના નિવાસીઓમાં એક મહાન નાદ ઊઠ્યો. કેટલાએ ગુહ (સ્કંદ)ની પ્રશંસા કરી, અને કેટલાએ પ્રભુ નારાયણની સ્તુતિ કરી.

Verse 157

ततस्तार्क्षअयं समारुद्य हरिस्तस्मिन्महारणे । ताम्रचूडं महासेन स्तारकं चाप्यधावताम्

પછી તે મહાયુદ્ધમાં હરિ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પર આરુઢ થયા. અને મહાસેન તામ્રચૂડ તથા તારક—બન્ને પર ધાવા બોલવા દોડ્યો.

Verse 158

लोहितांबरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः । लोहिताक्षो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः

તે પ્રભુ યોદ્ધા લાલ વસ્ત્રોથી આવૃત, લાલ પુષ્પમાળાથી શોભિત, લાલ નેત્રોવાળો, મહાબાહુ અને સુવર્ણ કવચ ધારણ કરેલો હતો.

Verse 159

भुजेन तोलयञ्छक्तिं सर्वभूतानि कम्पयन् । प्राप्य तं तारकं प्राह महासेनो हसन्निव

ભુજ પર શક્તિને સંતુલિત રાખી, સર્વ ભૂતોને કંપાવતો, મહાસેન તારક પાસે પહોંચી, જાણે હસતો હોય તેમ બોલ્યો.

Verse 160

तिष्ठतिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवितं ते मयि स्थितम् । सुहृष्टः क्रियतां लोको दुर्लभः सर्वसिद्धिदः

ઊભો રહ, ઊભો રહ, હે દુષ્ટબુદ્ધિ! તારો જીવ મારા અધિકારમાં છે. પ્રસન્ન થા; આ લોકને સુવ્યવસ્થિત કર—દુર્લભ હોવા છતાં તે સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છે.

Verse 161

यत्ते सुनिष्ठुरत्वं च धर्मे देवेषु गोषु च । तस्य ते प्रहराम्यद्य स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्

ધર્મ, દેવો અને ગાયો પ્રત્યે તારી જે અતિ નિષ્ઠુરતા છે—તેના બદલામાં આજે હું તને પ્રહાર કરીશ. સારી રીતે શીખેલા તારા શસ્ત્રોને સ્મર.

Verse 162

एवमुक्ते गुहेनाथ निवृत्तस्यास्य भारत । तारकस्य शिरोदेशात्कापि नारी विनिर्ययौ

હે ભારત! ગુહનાથે આમ કહ્યા પછી અને તે (તારક) પાછો હટ્યો ત્યારે, તારકના શિર પ્રદેશમાંથી એક સ્ત્રી પ્રગટ થઈ.

Verse 163

तेजसा भासयंती तमध ऊर्ध्वं दिशो दश । दृष्ट्वा नारीं गुहः प्राह कासि कस्माच्च निर्गता

પોતાના તેજથી ઉપર-નીચે દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી તે સ્ત્રી દેખાઈ. તેને જોઈ ગુહ બોલ્યા—“તું કોણ છે, અને ક્યાંથી નીકળી છે?”

Verse 164

नार्युवाच । अहं शक्तिर्गुहाख्याता भूतलेषु सदा स्थिता । अनेन दैत्यराजेन महता तपसार्ज्जिता

સ્ત્રીએ કહ્યું—“હું શક્તિ છું, ભૂતલ પર સદા સ્થિત ‘ગુહશક્તિ’ નામે પ્રસિદ્ધ. આ દૈત્યરાજે મહાન તપથી મને પ્રાપ્ત કરી છે.”

Verse 165

सुरेषु सर्वेषु वसामि चाहं विप्रेषु शास्त्रार्थरतेषु चाहम् । साध्वीषु नारीषु तथा वसामि विना गुणान्नास्मि वसामि कुत्रचित्

હું સર્વ દેવોમાં નિવાસ કરું છું; શાસ્ત્રાર્થમાં રત બ્રાહ્મણોમાં પણ મારું વસવાટ છે. તેમ જ સાધ્વી સ્ત્રીઓમાં પણ હું રહું છું; પરંતુ ગુણ વિના હું ક્યાંય વસતી નથી.

Verse 166

तदस्य पुण्यसंघस्य संप्राप्तोद्यावधिर्गुह । तदेनं त्यज्य यास्यामि जह्येनं विश्वहेतवे

હે ગુહ! તેને ટેકો આપનાર સંચિત પુણ્યની મર્યાદા હવે પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. તેથી તેને ત્યજી હું પ્રસ્થાન કરું છું; વિશ્વહિત માટે તેને વધ કર.

Verse 167

तस्यां ततो निर्गतायां दैत्यशीर्षं व्यकम्पयत् । कंपितं चास्य तद्देहं गतवीर्योऽभवत्क्षणात्

તે તેણી તેમાંથી નીકળી ગઈ ત્યારે દૈત્યનું મસ્તક કંપી ઊઠ્યું. તેનું શરીર પણ ધ્રૂજવા લાગ્યું અને ક્ષણમાં જ તેનું પરાક્રમ-બળ ક્ષીણ થઈ ગયું.

Verse 168

एतस्मिन्नंतरे शक्तिं सोऽक्षिपद्गिरिजात्मजः । उल्काज्वाला विमुञ्चंतीमतिसूर्याग्निसप्रभाम्

એ જ ક્ષણે ગિરિજાપુત્ર કુમારે પોતાની શક્તિ ફેંકી. તે ઉલ્કાની જ્વાળા છૂટતી, સૂર્ય અને અગ્નિથી પણ વધુ તેજસ્વી જણાઈ.

Verse 169

कल्पांभोधिसमुन्नादां दिधक्षंतीं जगद्यथा । तारकस्यांतकालाय अभाग्यस्य दशामिव

તે કલ્પાંતના સમુદ્રગર્જન જેવી ગુંજતી, જાણે જગતને દહન કરવા ઉદ્યત હોય તેમ આવી. તારકના અંતકાળ માટે નિર્ધારિત વિનાશરૂપે, દુર્ભાગ્યની અંતિમ દશા સમાન તે આવી પહોંચી.

Verse 170

दारणीं पर्वतानां च सर्वसत्त्वबलाधिकाम् । उत्क्षिप्य तां विनद्योच्चैरमुञ्चत्कुपितो गुहः

એ શક્તિ પર્વતોને પણ ચીરી નાખે એવી અને સર્વ પ્રાણીઓના બળથી અધિક હતી. તેને ઉંચકી ક્રોધિત ગુહે ઊંચા નાદ સાથે છોડીને મૂકી.

Verse 171

धर्मश्चेद्बलवांल्लोके धर्मो जयति चेत्सदा । तेन सत्येन दैत्योयं प्रलयं यात्वितीरयन्

જો લોકમાં ધર્મ જ બળવાન હોય, જો ધર્મ સદા વિજયી થાય—તો એ સત્યબળે આ દૈત્ય પ્રલયને પામે, એમ તેણે ઉચ્ચાર્યું.

Verse 172

सा कुमारभुजोत्सृष्टा दुर्निवार्या दुरासदा । विभेद हृदयं चास्य भित्त्वा च धरणिं गता

કુમારના ભુજાથી છૂટેલી તે અપ્રતિરોધ્ય, દુર્ગમ શક્તિએ તેના હૃદયને ભેદી નાખ્યું; અને ભેદીને ધરતીમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 173

निःसृत्य जलकल्लोलपूर्विका स्कंदमाययौ । स च संताडितः शक्त्या विभिन्नहृदयोसुरः । नादयन्वसुधां सर्वां पपातायोमुखो मृतः

જળકલ્લોલની જેમ ઉછળી અયોમુખ સ્કંદ તરફ ધસી આવ્યો. પરંતુ શક્તિના પ્રહારે અસુરનું હૃદય વિભાજિત થયું; સર્વ વસુધાને નાદિત કરી અયોમુખ પડી ગયો અને મર્યો.

Verse 174

एवं प्रताप्य त्रैलोक्यं निर्जित्य बहुशः सुरान् । महारणे कुमारेण निहतः पार्थ तारकः

આ રીતે ત્રિલોકને તપાવી અને દેવોને વારંવાર જીત્યા પછી, હે પાર્થ, મહારણે તારક કુમાર (સ્કંદ) દ્વારા નિહત થયો.

Verse 175

एतस्मिन्निहते दैत्ये प्रहर्षं विश्वमाययौ

તે દૈત્યનો વધ થતાં સર્વ જગત્ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયું।

Verse 176

ववुर्वातास्तथा पुण्याः सुप्रभोभूद्दिवाकरः । जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः

પવિત્ર પવન વહેવા લાગ્યા અને દિવાકર અતિ સુંદર તેજથી પ્રકાશિત થયો। અગ્નિઓ શાંતપણે સ્થિર જળવા લાગી અને દિશાઓનો કકળાટ શમીને શાંતિ છવાઈ ગઈ।

Verse 177

ततः पुनः स्कंदमाह प्रहृष्टः केशवोऽरिहा । स्कंदस्कंद महाबाहो बाणोनाम बलात्मजः

ત્યારે શત્રુહંતા કેશવ આનંદિત થઈ ફરી સ્કંદને બોલ્યા— “સ્કંદ, સ્કંદ, હે મહાબાહો! ‘બાણ’ નામનો (દૈત્ય) છે; તે બલનો પુત્ર છે।”

Verse 178

क्रौंचपर्वतमादाय देवसंघान्प्रबाधते । सोऽधुना ते भयाद्वीर पलायित्वा नगं गतः । जहि तं पापसंकल्पं क्रौंचस्थं शक्तिवेगतः

ક્રૌંચ પર્વતનો આશ્રય લઈને તે દેવસમૂહોને પીડે છે. હવે, હે વીર, તારા ભયથી ભાગીને તે એ જ પર્વત પર ગયો છે. ક્રૌંચમાં રહેલા તે પાપસંકલ્પીને તારી શક્તિના વેગથી શીઘ્ર સંહાર કર।

Verse 179

ततः क्रौंचं महातेजा नानाव्यालविनादितम् । शक्त्या बिभेद बहुभिर्वृक्षैर्जीवैश्च संकुलम्

પછી મહાતેજસ્વી સ્કંદે નાનાપ્રકારના વન્ય પ્રાણીઓના નાદથી ગુંજતા, અનેક વૃક્ષો અને જીવોથી ભરેલા ક્રૌંચ પર્વતને પોતાની શક્તિથી ભેદી નાખ્યો।

Verse 180

तत्र व्यालसहस्राणि दैत्यकोट्ययुतं तथा । ददाह बाणां च गिरं भित्त्वा शक्तिर्महारवा

ત્યાં મહારવવાળી મહાશક્તિએ પર્વતને ભેદીને હજારો ભયંકર વ્યાલો અને દૈત્યોના કોટિ-અયુત સમૂહને દહન કર્યો; તેમજ ગિરિદુર્ગમાં રહેલા બાણ અને તેની કિલ્લેબંધીને પણ ભસ્મ કરી નાખી।

Verse 181

अद्यापि छिद्रं तत्पार्थ क्रौंचस्य परिवर्तते

હે પાર્થ! ક્રૌંચ પર્વતમાં શક્તિએ કરેલું તે છિદ્ર આજે પણ એ જ રીતે અચળ છે।

Verse 182

येन हंसाश्च क्रौंचाश्च मानसाय प्रयांति च । हत्वा बाणं महाशक्तिः पुनः स्कंदं समागता । प्रत्यायाति मनः साधोराहृतं प्रहितं तथा

એ જ માર્ગથી હંસો અને ક્રૌંચ પક્ષીઓ માનસા (માનસરોવર) તરફ જાય છે. બાણને વધ કરીને મહાશક્તિ ફરી સ્કંદ પાસે પરત આવી—જેમ સાધુનું મન મોકલાયેલ કાર્ય સિદ્ધ કરી પાછું વળે છે તેમ।

Verse 183

ततो हरींद्रप्रमुखाः प्रतुष्टुवुर्ननृतुश्च रंभाप्रमुखा वरांगनाः । वाद्यानि सर्वाणि च वादयंतस्तं साधुसाध्वित्यमरा जगुर्भुशम्

પછી હરિ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી; રંભા વગેરે અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી. સર્વ પ્રકારનાં વાદ્યો વાગતાં રહ્યા અને અમરોએ ઊંચા સ્વરે ગાયું—“સાધુ! સાધુ!”